Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qoʻshtirnoq

**Qoʻshtirnoq** — oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, koʻp (toʻrt) element-li, qoʻshaloq holda ishlatiladigan chegaralovchi tinish belgisi. Uning umumiy meʼyor hisoblangan grafik shakli « » yoki „ “ dan iborat boʻlib, nashriyot ishlarida " " shaklida ham qoʻllanadi; ilmiy uslubda yakka tirnoq shaklida (, ʻ) ishlatiladi. Uning birinchi qismi ochiluvchi Q, ikkinchisi esa yopiluvchi Qoʻshtirnoq deb yuritiladi. Ushbu tinish belgisi oʻzbekcha matnlarda 1886-yildan "Turkiston viloya-tining gazeti" sahifalarida qoʻllana boshlagan.

Qoʻshtirnoq koʻp vazifali tinish belgilaridan boʻlib, muayyan matn qismini chegaralab koʻrsatish bilan birga, uning matn (qarangqa olingan qism kiritilgan umumiy matn)ga sintaktik va intonatsion jihatdan maʼlum darajada bogʻlanishini, unga muvofiqlashuvini ham koʻrsatadi. Qoʻshtirnoq maʼlum qismning oʻzgaligi, muayyan nutqqa yotligi (chetdan kiritilganligi), uning odatdagi maʼnoda qoʻllanmaganligi va boshqalarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Qoʻshtirnoq takroriy, oddiy va murakkab holatda qoʻshaloq holda qoʻllana oladi. Bunda ochiluvchi va yopiluvchi Qoʻshtirnoqlar ketma-ket qoʻllanadi; bunda ulardan birining shakli oʻzgartib qoʻllanadi.

Quyidagilar Qoʻshtirnoq ichiga olinadi:

1. soʻz, soʻz birikmasi, ibora va gap shakllarida boʻlgan koʻchirma (oʻzga) nutq (qarang Koʻchirma gap);
2. sitatalar;
3. koʻchma maʼnoda qoʻllangan, qoʻllanishi odat tusiga kirmagan, eskirgan yoki yangi qoʻllanayotgan; kesatiq, piching, kinoya va boshqa maʼno uchun qoʻllangan soʻzlar;
4. badiiy asar, gaz., jur., musiqa asarlari, spektakl va boshqalarning nomlari;
5. muassasa, tashkilot, korxona, jamoa va shirkat xoʻjaliklari, zavod, fabrika, mehmonxona, turli (yer, suv, havodagi) transport vositalarining shartli nomlari;
6. tarkibida «orden», «medal» soʻzlari boʻlgan, ammo bu soʻzlar bilan sintaktik aloqaga kirishmagan orden va medallar nomi;
7. mahsulotlarning, oʻsimliklarning turini, mashina, samolyot, televizor kabilarning markasini bildiruvchi nomlar;
8. ichki monolog (personajlarning oʻyi, ichki kechinmalarini ang-latuvchi soʻz va gaplar);
9. sinflar, buyruqlar, qarorlarning ayrim bandlariga qoʻshilib yoziladigan harflar: IX «A» sinf, 6- «A», sinf, 135 - «V» sonli qaror, 10-moddaning «B» ban-di);
10. baho ballari («besh», «toʻrt» yoki «aʼlo», «yaxshi»);
11. matn ichida kelgan maqollar, hikmatli soʻzlar, sar-lavhalar va boshqa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Avraam (paygʻambar)

| Avraam |
| --- |
|  |
| Tavalludi | *nomaʼlum* |
| Vafoti | *nomaʼlum* |
| Fuqaroligi |  |
| Otasi | Terah |
| Onasi | Amasla |

**Avraam** (qadimgi ivritcha: אַבְרָהָם‬; qadimgi yunoncha: Ἀβραάμ; lotincha: *Abrahám*)– bibliyadagi personaj, yahudiylar va turli arab qabilalarining asoschisi; Muqaddas Kitobda birinchi marta yahudiy deb atalgan shaxs (Ibtido, 14:13). Islomda Ibrohimga toʻgʻri keladi. Avraam barcha Ibrohimiy dinlarga eʼtiqod qiluvchilarning maʼnaviy ajdodidir.

## Manbalar

## Havolalar
# Arduino

**Arduino** — professional boʻlmagan robototexnika ishqibozlari (foydalanuvchilar) uchun dasturiy va texnik taʼminotlar yigʻindisi. Arduino mutloq ochiq arxitektura. Undagi barcha loyihalar qismlari (asosan, dasturiy taʼminot) ochiq tarqatiladi. U oʻzining platasi va IDE-dasturlash muhitiga ega.Aduino 2003-yili italiyalik olim Massimo Banzi, Devid Mellis va devid Kvartiler tomonidan kashf etilgan.

Arduino platasi maxsus oʻzida microcontroller va boshqa elektronik qurilmalarni mujassamlashtirgan elektron qurilmadir. Uning ishlatilish maqsadiga qarab hozirgi kunda bir nechta turlari mavjud. Ular quyidagilar:

1. Arduino UNO
2. Arduino NANO
3. Arduino MINI
4. Arduino Mega

## Havolalar

* Rasmiy sayt (ingl.)
# 1128

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 11-asr
* **12-asr 13-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1100-lar
* 1110-lar
* **1120-lar 1130-lar
* 1140-lar
 |
| Yillar: | * 1121
* 1122
* 1123
* **1124 1125
* 1126
* 1127
 |

**1128-yil**. Bu davrda turli xalqlarda Yuliy, musulmon, Eron va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar

## Tavalludlar

## Vafot etganlar
# Yaroslav mudriy

**Yaroslav mudriy**, Yaroslav Dono (taxminan 978—1054) — Kiyevning ulugʻ knyazi (1019). Vladimir I ning oʻgʻli. Svyatopolk I ni quvib yuborib, birodari Mstislav bilan kurash olib borib, davlatni boʻlishib olgan (1026), 1036 yil davlatni qayta birlashtirgan. Bir qancha gʻalabalardan soʻng Rusning jan. va gʻarbiy chegaralari xavfsizligini taʼminlagan. Yevropaning koʻpgina mamlakatlari bilan sulolaviy aloqalar oʻrnatgan. Uning davrida qadimiy rus huquqi majmuasi — Rus haqiqati (Russkaya pravda) yaratilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Umar ibn Abdulaziz

| Umar ibn Abdulaziz |
| --- |
| arabcha: عمر بن عبد العزيز‎‎ |
|  |
|  |
| Umaviylar xalifasi |
| **Mansab davri** 717-yil – 720-yil |
| Oʻtmishdoshi |
Sulaymon ibn Abdulmalik |
| Vorisi |
Yazid II |
| Shaxsiy maʼlumotlari |
| Tavalludi |
Madina, Umaviylar davlati |
| Vafoti |
4-fevral 720-yil(720-02-04) (38 yoshda) Damashq |

**Umar ibn Abdulaziz** (toʻliq ismi **Abu Hafs Umar ibn Abdul Aziz bin Marvon bin Al-Hakam Al-Qurashiy**)(61-hijriy/681-milodiy — 101-hijriy/720-milodiy) — sakkizinchi Umaviylar xalifasi. Koʻp tarixchilar uni „ikkinchi Umar“ deb ataydilar.

Hijriy 61-yilda Madinada tug‘ilgan. Umar ibn al-Xattob oilasidan bo‘lgan amakilari qo‘lida ulg‘aygan. Madinadagi sahobalar jamoasining ta’sirida bo‘lgan. Uning ilmga ishtiyoqi baland edi. Hijriy 87-yilda xalifa Valid ibn Abdulmalik uni Madina amirligiga tayinladi. Hijriy 91-yilda Toif Umaviylar davlatiga qo‘shilgach, u butun Hijozning hokimi bo‘ldi. Keyinchalik, Damashqqa ko‘chib o‘tdi. Sulaymon ibn Abdulmalik xalifalikni egallagach, Umar unga vazir va maslahatchi bo'ldi. Sulaymon hijriy 99-yilda vafot etgach, Umar xalifalikni egalladi.

Umar ibn Abdulaziz xalifaligi bir qator afzalliklari bilan ajralib turardi. Masalan: barcha nohaq hokimlarning chetlatilishi va jazolanishi - adolat va tenglikning keng yoyilishiga sababchi bo'ldi. Umarning xalifaligi ikki yil, besh oy va to‘rt kun davom etgan. Hijriy 101-yilda zaharlanib vafot etgan. Xalifalikni Yazid ibn Abdulmalik egallagan.

## Bolalik va yoshlik davri

To'liq ismi: Abu Hafs Umar bin Abdulaziz bin Marvon bin Al-Hakam bin Abu al-Os bin Umayya bin Abd Shams bin Abdumanaf bin Qusay bin Kilob bin Murro bin Kaab bin Luay bin G‘olib bin Fahr bin Molik bin Al-Nadr bin Kinana ibn Xuzayma ibn Madraka ibn Ilyos ibn Mudar ibn Nizor ibn Maad bin Adnan Al-Umayyad Al-Qurayshiy Al-Madaniy, keyinchalik Al-Misriy. Umar 680-yilda Madinada tug‘ilgani taxmin qilinadi.

Otasi Abdulaziz ibn Marvon ibn al-Hakam Umayya qabilasining shahzodalaridan biri bo‘lib, yigirma yildan ortiq Misr amiri bo‘ldi. Ummu Osim binti Osim ibn Umar ibn Al-Xattobga uylandi.

Onasi Ummu Osim Layla binti Osim ibn Umar ibn Xattob.

Buvisiga kelsak, Umar ibn Xattobga yaqin shaxslardan bo'lib, Abdulloh ibn Zubayr ibn Aslamdan Aslamdan rivoyat qiladilar:

U tug‘ilgan paytda umaviylarning yana bir bo‘lagi – Sufyoniylar xalifalikni Damashqdan boshqargan. Xalifa Yazid I va uning vorisi Muoviya II 683-684-yillarda ketma-ket vafot etgach, Umaviylarning hokimiyati xalifalik bo‘ylab quladi. Hijozdagi Umaviylar, jumladan Madina ham raqib xalifa - Makkada joylashib olgan Abdulloh ibn Zubayrning tarafdorlari tomonidan quvib chiqarildi. Umaviylar surgun qilingach, Suriyada boshpana topdilar. Sulolaga sodiq arab qabilalari ularga yordam berdilar. Umarning bobosi Marvon bu qabilalar tomonidan xalifa sifatida tan olindi va ularning yordami bilan Suriyada Umaviylar hukmronligini qayta tikladi.
right|thumb|300x300px|Chapning markazida Bani Umayya va Umar ibn Abdulaziz xalifalari paydo bo'ladi

## Manbalar

## Havolalar
# Siklon

**Siklon** (yunoncha: kyklon — *aylanuvchi*) — atmosferaning past bosimli oblasti. Asosan, ikki xil havo massasi chegarasida (havo frontida) yuzaga kelib, S. markazida havo bosimi eng past, chekkalarida yuqori boʻladi. Shamol atrofdan S. markazi tomon esadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsirida shamollar Shimoliy yarim sharda soat strelkami harakati yoʻnalishiga teskari, Janubiy yarim sharda soat strelkasi yoʻnalishida harakatlanadi. S. markazida bosim 950—960 mbar, baʼzida 920—930 mbar boʻladi. Past bosimli oblastni oʻrab turgan *izobaralar* diametri bir necha yuz km dan 2—3 ming km. gacha yetadi. Ana shu maydonda havo aylanma harakat qiladi. Kuchli shamollar esib, tezligi 20 m/sek. va hatto 30 m/sek.dan ham oshadi. Havo S. markaziy qismidan yuqoriga harakat qilgani uchun unda kupincha havo bulutli boʻladi. Havo uyurma harakat qilganidan S.ga Yerning turli kengliklaridan har xil havo massalari oqib keladi. Shuning uchun ham havo temperaturasi turli qismlarida turlicha boʻladi. Shimoliy yarim sharda S.larning old tomonida shamollar jan., jan.-gʻarbdan esgani uchun havo iliq boʻladi, atmosfera bosimi pasayadi, havoda budut koʻpayib, yogʻin yogʻadi. S. markazi oʻtgandan keyin shim. va shim.gʻarbdan sovuq shamol keladi. Qishda yomgʻir qorga aylanib, antitsiklon boshlanadi. Tropiklardan boshqa joylarda yogʻinning asosiy qismi aynan S.da yogʻadi. Shakllanishining dastlabki boskichida S. troposferaning quyi qisminigina oʻz ichiga oladi. Yetilgan S. butun troposferani qamrab olishi va hatto stratosferaning quyi qismiga tarqalishi mumkin. S.lar moʻʼtadil mintaqalarda, asosan, gʻarbdan sharqqa harakatlanadi. S.ning oʻrtacha tezligi 30–45 km/soat, baʼzida a 100 km/soatga yetadi. S. oʻtgan hududda atmosfera bosimi va shamol bilan birga havo temperaturasi, namligi, bulut va yogʻin miqdori ham oʻzgaradi. Tropik kengliklarda vujudga keladigan tropik siklonlar diametri kichikroq (100–300 km), markazida bosim 950 mbar, baʼzan 900 mbardan ham past boʻladi. Shu sababli bunday Slarda bosim farqi juda katta boʻlganidan kuchli shamollar — dovullar esadi (qarang Toʻfon). Shamolning nihoyatda tez esishi va koʻp yogʻin yogʻishi oqibatida dengizlarda kuchli toʻlqinlar koʻtariladi, quruklikda katta vayronagarchiliklarga sabab boʻladi. Oʻzbekistonga Atlantika okeanidan keladigan S.lar qishda iliq, yomgʻirli, qorli ob-havo keltiradi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# J2000.0

**J2000.0** — astronomiyada davrning nomi. Davr esa, kelajakdagi obyektning holatini taxmin qilish uchun astronomik koordinatalar va orbitalarning elementlari aniq aniqlanadigan va boshqa orbital parametrlar hisoblanadigan vaqt hisoblanadi.

Vaqt oʻtishi bilan, noaniqliklar va oʻlchov xatolari toʻplanib, obyektning oʻrnini hisoblashda tobora koʻproq xatolarga olib keladi. Ilgari, munajjimlar va astronomlar guruhlari davrlarni oʻzlari xohlagan tarzda belgilaganlar, ammo hozir davrlar xalqaro shartnomada belgilanadi. Shu tarzda dunyo boʻylab astronomlar yanada samarali hamkorlik qilishi mumkin.

Xalqaro kelishuv bilan belgilangan hozirgi davr J2000.0 hisoblanadi.

## Manbalar
# Ufq

**Ufq** (yun. horizo — chegaralayman) — ochiq joyda Yer yuzasining koʻrinadigan chegara qismi yoki Yer yuzasining osmon sferasi bilan kesishadigan qismi. Koʻrinma U. va matematik U. farqlanadi. Kuzatuvchiga osmon sferasi Yer yuzasi bilan tutashib ketadigandek boʻlib koʻrinuvchi egri chiziqni koʻrinma Ufq deyiladi. U.ning koʻrinma uzoqligi quyidagicha ifodalanadi: d~ 3,83VA, bu yerda d —masofa, km larda; h — kuzatuvchining Yer yuzasidan (dengizda esa suv sathidan) turgan balandligi, m larda ifodalanadi. Balandlik ortishi bilan U.ning koʻrinma uzokligi, shuningdek, U.ning pasayishi ortib boradi. Mas, dengiz qirgʻogʻida turgan odam 5–6 km, 10 m balandlikda esa 12,1 km uzoqdagi buyumlarni koʻrishi mumkin. Kuzatuvchi turgan nuqtada shovun chizigʻi osmon sferasini zenit va nadir nuqtalarida kesadi (qarang Osmon sferasi). Shovun chizigʻiga perpendikulyar boʻlgan tekislik bilan osmon sferasining kesishishidan hosil boʻlgan katta doyra matematik yoki haqiqiy U. deyiladi. Koʻrinma U., odatda, matematik U.dan pastda yotadi. Shunga kura, koʻrinma U. haqiqiy U.dan kichik boʻladi. Joyning meridiani haqiqiy U. bilan ikki nuktada: shim. nuqta N va jan. nuqta S da kesishadi. N va S lar oʻrtasida shim.ga qarab turgan kuzatuvchining oʻng tomoni sharq Ye va chap tomoni gʻarb Jboʻladi. U. osmon ekvatori bilan xuddi shu Ye va W nuqtalarda kesishadi. N, S, Ye va I^lar U.ning asosiy (bosh) nuqtalari boʻlib, unga dunyo tomonlari ham deyiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

## Havolalar
# 1969

**1969**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 19-asr
* **20-asr 21-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1940-lar
* 1950-lar
* **1960-lar 1970-lar
* 1980-lar
 |
| Yillar: | * 1966
* 1967
* 1968
* **1969 1970
* 1971
* 1972
 |

## Voqealar

* 16 may — советский межпланетный космический аппарат «Венера-5» достиг Венеры.
* 11 iyun — в Москве открылся I Международный конкурс артистов балета.
* 20 iyul — Экипаж Apollo 11 совершил первую в истории человечества высадку на Луну.

## Tugʻilgan

Yana qarang: Turkum:1969-yilda tugʻilganlar
* 2 yanvar — Тарлингтон, Кристи (США) — фотомодель
* 3 yanvar — Шумахер, Михаэль (Германия) — семикратный чемпион мира в классе машин Формула 1 (1994,1995,2000-2004)
* 5 yanvar — Мерлин Мэнсон — американский рок-музыкант
* 13 yanvar — Стефания Бельмондо — итальянская лыжница, двукратная чемпионка Олимпийских игр, четырехкратная чемпионка мира.
* 14 yanvar — Грол, Дэвид музыкант (США) — (Foo Fighters,экс-Нирвана)
* 1 fevral — Батистута, Габриэль (Аргентина) — футболист
* 5 fevral — Браун, Бобби (США) — певец
* 14 fevral — Энистон, Дженифер (США) — киноактриса
* 25 aprel — Зелльвегер, Рене — киноактриса
* 7 may — Игл Ай Черри — певец,композитор.
* 14 may — Бланшетт, Кейт (Австралия) — киноактриса
* 21 may — Гонгадзе, Георгий (Украина) — журналист
* 14 iyun — Граф Штеффи (Германия) - теннисистка (22 победы в турнирах Большого Шлема)
* 15 iyun — Кан Оливер (Германия) - футболист,вратарь

* 19 may — Томас Винтерберг, датский кинорежиссёр.
* 28 dekabr — Linus Torvalds - Finlandiyalik dasturchi, Linux asoschisi..

## Vafot etgan

Yana qarang: Turkum:1969-yilda vafot etganlar
* 6 mart — Надя Рушева, российская художница.
* 12 iyun — Александр Александрович Дейнека, советский живописец.
* 5 iyul — Валентина Александровна Осеева, детская писательница, автор повестей «Васек Трубачев и его товарищи» и «Динка».
* 5 iyul — Вальтер Гропиус, немецкий архитектор и дизайнер, основатель и директор художественно-промышленной школы «Баухауз».
* 17 avgust — Марк Наумович Бернес, актёр и исполнитель песен.
* 17 avgust — Людвиг Мис ван дер Роэ, немецкий архитектор.
* 28 oktyabr — Корней Иванович Чуковский, детский писатель.

## Nobel mukofoti laureatlari

* Fizika — Murray Gell-Mann
* Kimyo — Derek Barton va Odd Hassel
* Fiziologiya va tibbiyot — Max Delbrück, Alfred Hershey va Salvador Luria
* Iqtisodiyot — Ragnar Frisch va Jan Tinbergen
* Adabiyot — Samuel Beckett
* Tinchlik — Xalqaro mehnat tashkiloti

|  |
| --- |
| **Bu maqola ruscha yozilgan.** |
|  |
Iltimos, maqolani oʻzbek tiliga tarjima qiling. |
# Egrilik

**Egrilik** — (matematikada) egri chiziq (sirt) ning biror M nuqta atrofida toʻgʻri chiziq (tekislik) dan ogʻishini ifodalovchi kattalik. Egrilik tushunchasi tabiati kengroq obʼyektlarga umumlashtiriladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vikiombor

Vikiombor|  |
| Web-manzil |
commons.wikimedia.org |
| Interwiki |
c: |
| Asosiy boʻlim |
Koʻp tilli |
| Asos solingan sana |
2004-yil 7-sentabr |
| Asoschi |
Vikimedia jamoati |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikiombor** (*viki* va *ombor* soʻzlarining birikmasi) (inglizcha: *Wikimedia Commons*) — erkin litsenziyali tasvir, tovush va boshqa multimedia fayllarni oʻzida jamlagan onlayn ombor. Vikipediya singari Vikiombor ham Vikimedia Jamgʻarmasining loyihasi boʻlib, koʻngillilar tomonidan tuziladi.

Vikiomborga yuklangan fayllardan Vikimedia Jamgʻarmasining barcha tildagi loyihasida, jumladan, Vikipediya, Vikikitob, Vikigid, Vikiturlar, Vikimanba va Vikiyangiliklarda foydalanish mumkin. Bundan tashqari, Vikiombor fayllarini oflayn foydalanish uchun yuklab olish mumkin. Vikiomborda 29 milliondan oshiq mediafayl mavjud. 2013-yilning iyul oyida saytda qilingan tahrirlar soni 100 milliondan oshdi.

Vikiomborga fayl yuklash darsligi
## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
* „OzodWiki sizni ishga — omborchilikka taklif qiladi“, *Ozodlik radiosi*, 17.11.2015
# 2010-lar

|  |
| --- |
| XX asr
2010 - 2019 yillar |
| 1980-lar • 1990-lar • 2000-lar — **2010-lar** — 2020-lar • 2030-lar • 2040-lar |
| 2010 • 2011 • 2012 • 2013 • 2014 • 2015 • 2016 • 2017 • 2018 • 2019 |

**2010-yillar** (oʻqilishi „ikki ming oʻninchi yillar“) Grigoriy taqvimiga binoan 2010-yil 1-yanvardan boshlanib, 2019-yil 31-dekabrga qadar davom etgan oʻn yillikdir.

# muhim voqealar

* 2011-yil Janubiy Sudan davlati mustaqillikka erishdi.
* 2012-yil Vladimir Putin Rossiya federatsiyasi prezidenti bo‘ldi.
* 2016-yil sentyabr Prezident Islom karimov vafoti
* 2016-yil 4-dekabr Shavkat Mirziyoyev prezident bo‘ldi.
* 2017-yil Aqsh prezidenti Donald Tramp bo‘ldi.
* 2019-yil Fransiyada Notr damm ibodatxonasi yonib ketdi. Natijada tomlari zarar ko‘rdi.
* 2019-yil Vladimir Zelenskiy Ukraina prezidenti bo‘ldi.
* 2019-yil 17-noyabr Xitoyning Uxan shahrida Covid 19 bilan ilk bemor kasallandi.

# Manbalar
# Operetta

**Operetta** (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllanadi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. XIX asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons XIX asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. XX asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).

## Adabiyot

* YuldashevaS, U istokov klassicheskoy operetti, T., 1976.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |