# Yalpi ichki mahsulot

Jon boshiga AQSh dollarida hisoblagan YIM; *Jahon Banki*, 2014
**Yalpi ichki mahsulot** — umumiy qabul qilinish qisqartirilishi hamda makroiqtisodiy koʻrsatkich, bu bevosita har bir yilning oxirgi tovar va xizmatlar aks ettiruvchi bozor qiymati (yaʼni, bevosita isteʼmol uchun moʻljallangan). Shuningdek, YIM davlatlar iqtisodiyot hududining hamma sohalarida isteʼmol qilish uchun yil davomida ishlab chiqarilgan hisoboti, milliy jihozlar ishlab chiqarish omillari ishlatilgan qatʼiy eksportning jamgʻarmalari hisoblanadi. Birinchi marta 1934-yilda Saymon Kuznets tomonidan bu tushuncha ilk bor taklif etilgan edi. YIM mavjud va belgilangan davlatlar ishlab chiqarishning izchilligini yillik hisobot sifatida dunyo iqtisodchilari qismlarga boʻlishadi. YIM ushbu yildagi narxlarning oʻsishini joriy narxlarga (nisbat berilmasdan) asoslanib dunyo bozorlarida belgilaydi. YIM (inqirozni toʻgʻri baholashligi bilan) narxlardagi oʻsish hususiyatini oldingisi yoki har qanday boshqasini yillik zaxira taqsimotiga muhrlaydi. Har doim YIMga amaldagi mavjud mahsulotlar hisobga olinadi va qanday darajada mamlakatlarda ishlab chiqarishning oʻsishi mavjudligi bilan narxlarni YIM darajasi yordamida aniqlanadi. YIM yonida iqtisodiyot oʻz imkoniyatlarini toʻlaqonli sotilgan ishchi kuchini band etish barobarida qaytaradi. YIM imkoniyati — bu YIM bilan toʻlaqonli bandlik va iqtisodiyot imkoniyatini boshqa sohalardagi tadqiqotlar bilan oʻzaro va bevosita bogʻliqlik ahamiyatini oshiradi. YIM mamlakatlar orasida zarurat chogʻida birja nuqtalarida har qanday milliy valyutada kursga hisoblanishi yoki horijiy valyutalar yordamida qiymatlashtiriladi. Bularni shunday qiymatlarga baholash uchun jahon bozorida Paritet Haridorlik qobiliyati (PHQ) (xalqaro qiyoslashni aniqligi yoki ortiqligini bilish uchun)taqdim etilgan. Bugun „Bozor qiymati“ deb nomlanuvchi maʼlum miqdorda hisoblash yoki barqaror kattalikdagi mahsulotlar erkin jahon bozorida amal qila oladi.

Yalpi ichki mahsulot mamlakat iqtisodiy faoliyatining muayyan davr (oy, chorak, yil) davomidagi umumiy natijalarini tavsiflaydigan koʻrsatkich ham hisoblanadi. Mamlakat hududida joylashgan barcha korxonalar (chet el va qoʻshma korxonalari ham shu hisobga kiradi) tomonidan jami ishlab chiqarish omillari bilan ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlarning bozor qiymatlaridagi ifodasi boʻlib, uning miqdori milliy hisoblar tizimi asosida hisoblab chiqiladi. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishini makrodarajada tavsiflash va tahlil etishda foydalaniladi.

Oʻzbekistonning yalpi ichki mahsuloti Xalqaro valyuta fondining 2021-yildagi maʼlumotlariga koʻra, 318.5 trilion soʻmni tashkil etadi. Milliy statistikada asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkich sifatida YIM yoki yalpi milliy mahsulot (YMM), hatto yalpi milliy daromad (YMD) ham qabul qilinishi mumkin. Masalan, AQSH va Yaponiyada YIM emas, balki YMM asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkich hisoblanadi. Ammo BMTning milliy hisoblar tizimida YIM birlamchi iqtisodiy koʻrsatkich boʻlib xizmat qiladi. Miqdor jihatdan bu koʻrsatkichlar oʻrtasidagi tafovut unchalik katta emas: rivojlangan mamlakatlarda bu tafovut bir foizdan oshmaydi. Chet ellarda ishlovchi fuqarolardan tushadigan daromadlar salmoqli boʻlgan mamlakatlarda bu tafovut kattaroq boʻlishi mumkin.

## Tarixi

Ser William Petty yalpi ichki mahsulot tushunchasini soliq yukini hisoblash va 1652-1674-yillar oraligʻidagi Gollandiya va Angliya oʻrtasidagi urush paytida yer egalari adolatsiz soliqqa tortilganligini isbotlash uchun ishlab chiqdi. Charles Davenant 1695-yilda usulni yanada rivojlantirdi.

Yalpi ichki mahsulotning zamonaviy tushunchasi birinchi marta Simon Kuznets tomonidan 1934-yilgi AQSh Kongressi hisoboti uchun ishlab chiqilgan boʻlib, u yerda uni farovonlik oʻlchovi sifatida ishlatishdan ogohlantirgan (quyidagi *cheklovlar va tanqidlar* boʻlimiga qarang). 1944-yilgi Bretton-Vuds konferensiyasidan soʻng yalpi ichki mahsulot mamlakat iqtisodiyotini oʻlchashning asosiy vositasiga aylandi. Oʻsha paytda yalpi milliy mahsulot (YMM) afzal koʻrilgan baho edi, u yalpi ichki mahsulotdan farqli oʻlaroq, mamlakatning „rezident institutsional birliklari“ (yuqoridagi OECD taʼrifiga qarang) emas, balki mamlakat fuqarolarining uyda va chet eldagi ishlab chiqarishini oʻlchardi. Qoʻshma Shtatlarda yalpi milliy mahsulotdan yalpi ichki mahsulotga oʻtish 1991-yilda sodir boʻldi. Yalpi ichki mahsulot oʻlchovlarining Ikkinchi jahon urushida oʻynagan roli yalpi ichki mahsulot qiymatlarining milliy rivojlanish va taraqqiyot koʻrsatkichlari sifatida keyingi siyosiy qabul qilinishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Bu yerda Milton Gilbert qoʻl ostidagi AQSh Savdo vazirligi hal qiluvchi rol oʻynadi, unda Kuznetsning gʻoyalari institutlarga joylashtirilgan edi.

Yalpi ichki mahsulot tushunchasining tarixini uni baholashning koʻplab usullaridagi oʻzgarishlar tarixidan farqlash kerak. Firmalar tomonidan qoʻshilgan qiymatni ularning hisoblaridan hisoblash nisbatan oson, ammo davlat sektori, moliya sanoatlari va nomoddiy aktivlar yaratilishi tomonidan qoʻshilgan qiymatni hisoblash murakkabroqdir. Ushbu faoliyatlar rivojlangan iqtisodiyotlarda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda va ularni baholash hamda yalpi ichki mahsulotga kiritish yoki chiqarib tashlashni tartibga soluvchi xalqaro konvensiyalar sanoat taraqqiyotiga moslashish maqsadida muntazam ravishda oʻzgarib turadi. Bir akademik iqtisodchining soʻzlariga koʻra, „Yalpi ichki mahsulotning haqiqiy soni, shuning uchun, keng qamrovli statistik maʼlumotlar toʻplami va xom maʼlumotlarni kontseptual asosga moslashtirish uchun ular ustida amalga oshiriladigan murakkab jarayonlar toʻplamining mahsulidi“.

Xitoy 1993-yilda yalpi ichki mahsulotni iqtisodiy koʻrsatkich sifatida rasman qabul qildi. Ilgari Xitoy marksistik ilhomlantirilgan milliy hisob tizimiga tayangan edi.

## Yana qarang

* Yalpi milliy mahsulot
* Yalpi ichki mahsulot kishi boshiga (nominal)
* Yalpi ichki mahsulot oʻsishi

## Manbalar

## Qoʻshimcha maʼlumot

* Coyle, Diane*. GDP: A Brief but Affectionate History*. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2014. ISBN 978-0-691-15679-8.
* Australian Bureau for Statistics, *Australian National Accounts: Concepts, Sources and Methods*, 2000. Retrieved November 2009. In depth explanations of how GDP and other national accounts items are determined.
* United States Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis, „*Concepts and Methods of the United States National Income and Product Accounts*“. 2017-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 9-mart.(Wayback Machine saytida 2017-11-08 sanasida arxivlangan). Retrieved November 2009. In depth explanations of how GDP and other national accounts items are determined.

## Havolalar

### Global

* Australian Bureau of Statistics Manual on GDP measurement
* GDP-indexed bonds
* OECD GDP chart
* UN Statistical Databases
* World Development Indicators (WDI) at Worldbank.org
* World GDP Chart (since 1960)
* Gross National Happiness USA United States-based non-profit working to increase collective well-being by changing how we measure progress and success.
* Full form of GDP

### Data

* Bureau of Economic Analysis: Official United States GDP data
* Historicalstatistics.org: Links to historical statistics on GDP for countries and regions, maintained by the Department of Economic History at Stockholm University.
* Quandl — GDP by country — downloadable in CSV, Excel, JSON or XML
* Historical US GDP (yearly data), 1790–present, maintained by Samuel H. Williamson and Lawrence H. Officer, both professors of economics at the University of Illinois at Chicago.
* Historical US GDP (quarterly data) (Portuguese Web Archive saytida 2016-05-17 sanasida arxivlangan), 1947–present
* Google — public data: GDP and Personal Income of the U. S. (annual): Nominal Gross Domestic Product
* The Maddison Project (Wayback Machine saytida 2013-04-29 sanasida arxivlangan) of the Groningen Growth and Development Centre at the University of Groningen, the Netherlands. This project continues and extends the work of Angus Maddison in collating all the available, credible data estimating GDP for countries around the world. This includes data for some countries for over 2,000 years back to 1 CE and for essentially all countries since 1950.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |