Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tabiiy fanlar

## Manbalar

**Tabiiy fanlar** fanning olamni u biror tabiiy qonunlarga boʻysunadi, deb qarovchi va uni ratsional oʻrganuvchi boʻlimlaridir. Tabiiy fanlar uslubiyati ijtimoiy va aniq fanlar uslubiyatidan farq qiladi. Tabiiy fanlar sirasiga astronomiya, kimyo, biologiya kiradi.

**Tabiiy fanlar**
[yashir]

|  |
| --- |
| Astronomiya | Biologiya | Kimyo | Geografiya | Fizika |
# Kenglik

**Kenglik** yoki **geografik kenglik** – Geografik koordinatalar tizimining bir qismi boʻlib, shimoliy yoki janubiy kenglikka ajratiladi. Geografik kenglik - ekvatordan berilgan nuqtagacha bo'lgan gradusdagi yoy uzunligi. Kengliklar maʼlum bir joyning ekvatordan qanchalik yuqorida yoki quyida ekanligini koʻrsatadi. Ekvatordan shimollda joylashgan hududlar shimoliy kenglik, ekvatordan janubda joylashganlari janubiy kenglik soʻziga necha gradus yuqorida yoki quyidaligi qoʻshib aytiladi.

## Manbalar
# Sin (imperatorlar sulolasi)

**Sin** — Xitoydagi imperatorlar sulolasi (mil. av. 221—207). Asoschisi — Sin Shixuandi. Poytaxti — Syanyan sh. S. hukmronligi davrida Xitoy tarixida ilk marotaba markazlashgan davlat tuzilgan; mamlakat hududi 36 ta okrugga taqsimlangan, ularni imperator tomonidan tayinlangan amaldorlar boshkargan. Shimoliy va Janubida olib borilgan tinimsiz urushlar, Buyuk Xitoy devori va koʻplab saroylarning qurilishi soliqlarning koʻpayishiga sabab boʻlgan. Mil. av. 209-yil oxiri — 208-yil boshida mamlakatda xalq qoʻzgʻoloni koʻtarilgan. Unga Chen Shen, U Guan, Lyuban va boshqa rahbarlik qilgan. Mil. av. 207-yil oktabrda Lyu Ban armiyasi Syanyanni egallagan, S. sulolasi tugatilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Teokratiya

**Teokratiya** (yun. theos — xudo va ...kratiya) — davlat boshqaruv shakli, bunda davlat (odatda, monarxiya davlati)ning boshligʻi bir vaqtning oʻzida diniy boshliq ham hisoblanadi. Teokratik davlatlar qadimdan maʼlum. Masalan, Iudeyada mil. av. V—I asrlarda bosh ruhoniy, yaʼni oliy kohin davlat hokimiyatining toʻliq egasi boʻlgan. Oʻrta asrlardagi umaviylar va abbosiylar xalifaligi teokratik davlatlar edi. Iyezuitlar XVII asrda Paragvayda tashkil etgan teokratik davlat ham maʼlum; imom Shomilning Chechenistonda va XIX asrda Kavkazni istilo qilish paytida chor qoʻshinlariga uzoq vaqt qarshilik koʻrsatgan Chechenistonga yaqin hududlardagi boshqaruvi teokratik xususiyatga ega boʻlgan. Papa viloyati 1870-yilda Italiya birlashishidan oldin teokratik davlat boʻlgan edi. 1951-yil Tibet XXRga qoʻshilgunga qadar Dalaylama (lama ruhoniylarining rahbari) Tibetdagi dunyoviy hokimiyatni ham boshqargan. Rim katolik cherkovining oliy rahbari Papa bir vaqtning oʻzida Vatikan davlatining ham boshligʻi hisoblanadi. Teokratik tamoyillar fukerolar ijtimoiy va shaxsiy hayotining barcha tomonlari (diniy bayramlar va marosimlarga davlat maqomi berilishi, sud ishlari diniy qonunlar boʻyicha yuritilishining tiklanishi, boshqa din vakillari quvgʻin qilinishi va shu kabi) diniy tartiblar orqali belgilanishi kuchayishi bilan kechadi.

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qorachiq

**Qorachiq - kamalak parda o'rtasidagi teshikka aytiladi. Yorugʻlik nurlari Qorachiq. orqali koʻz ichiga kiradi. Qorachiq teshigi kengayib va torayib, yorug'lik o'tishini boshqaradi. Yorug'lik kam bo'lganda qorachiq kengayib, ko'zga ko'proq yorug'lik o'tkazadi. Kuchli yorug'likda qorachiq torayib, yorug'lik o'tishini kamaytiradi, shuningdek, kishi ogʻriqdan iztirob chekkanda va o. taʼsirotlarda u kengayadi. Qorachiq torayishi(parasimpatik) va kengayishi(simpatik) vegetativ nerv sistemasi bo'lib odam ixtiyoriga bo'ysunmaydi. Q. reaksiyalarini tekshirish muhim diagnostik ahamiyatga ega (yana qarang Koʻz).**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# George Washington

**George Washington**|
 |
| **Mansabda boʻlgan yillari** 30-aprel, 1789 – 4-mart, 1797  |
| Yordamchi(lar)   | Jon Adams |
| Keyingi prezident | Genri Noks |
|
Tavalludi | 22-fevral 1732-yil Uestmorlend Grafligi, Virginiya koloniyasi, Britan Amerikasi |
| Vafoti | 14-dekabr 1799-yil(1799-12-14) (67 yoshda) Mount Vernon, Virginiya, Amerika Qoʻshma Shtatlari |
| Turmush oʻrtogʻi | Martha Dandridge Custis Washington |
| Imzo |  |

**George Washington** (22-fevral, 1732 - 14-dekabr, 1799) Amerika Qoʻshma Shtatlarining birinchi prezidenti, Amerika Mustaqilligi Urushida Qitʼa Armiyasi bosh qoʻmondoni boʻlgan. Amerikadagi mustaqillik uchun urush paytida (1775-83) kolonistlar armiyasining bosh qoʻmondoni (bu armiya ingliz mustamlakachiligiga barham berib, uning jangovar harakatlari AK.III mustaqilligining eʼlon kilinishiga olib keldi). Amerika Qo'shma SHtatlari Konstitutsiyasini ishlab chiqish boʻyicha Konvent raisi (1787). V. Yevropa davlatlari oʻrtasidagi raqobatchilik munosabatlarida Amerika Qo'shma SHtatlarining betarafligini saqlashga harakat qilgan. Nomzodini 3-marta prezidentlikka qoʻyishdan bosh tortgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar

## Havolalar