# Boxay

**Boxay** — Shim.Sharqiy Osiyodagi ilk oʻrta asr davlati (VIII asr— 926 yil). Hududi hozirgi Xitoy, Rossiyaning Primorye oʻlkasi va Koreyaning bir kismini egallagan.

Balhae Koreyalik tarixchilar bu da'voni rad etadilar, chunki o'ziga xos Balhae madaniyati, jumladan, ondol uy isitish tizimi Goguryeodan kelib chiqqan. Muhimi, uning xalqi o'zlarini Xitoydan ajralib turishini ko'rishgan, buni Xitoyning Tan bilan bo'lgan janglari va mojarolaridan ko'rish mumkin. Bundan tashqari, Balhae Yaponiyaga elchilar yuborganida, davlat o'zini Goguryeo deb ham atagan. Ikkinchi imperator Mu Yaponiyaga yo'llagan maktubida Balhae Goguryeoning o'rnini egallaganini va o'zini Goguryeo qiroli deb ataganini aytgan. Balhaening so'nggi qirollik oilasi ham janubga qochib ketgan xitoyliklarga qarshi qo'zg'olon ko'targan, u yerda ular yangi Goryeo sulolasidan kutib olingan va himoyalangan. Tarixan Manchuriyani milliy hududning bir qismi sifatida qaytarib olishga urinishlar bo'lgan, ammo ularning hech biri aniq natijalarga olib kelmagan. Undan keyin, Balhae qulaganidan keyin Manchuriya endi Koreya tarixining bir qismi sifatida kiritilmadi. Lekin na Birlashgan Silla, na keyingi Goryeo sulolasi Balhaening rasmiy tarixini yozmagan, bu esa uni Koreyaga tegishli emas deb da'vo qiluvchilar uchun ba'zi asoslarni taqdim etgan. Biroq, tobora ko'proq zamonaviy tarixchilar hozir mamlakat tarixini o'rganmoqdalar. Doktor Kevin N. Kouli hozir Irlandiyaning Kork universitet kolleji (UCC) qoshidagi Irlandiya Koreya tadqiqotlari institutining direktori bo'lib ishlaydi - bu Irlandiyadagi Koreya tadqiqotlari akademiyasi tomonidan moliyalashtiriladigan koreys tadqiqotlarini rivojlantirishga bag'ishlangan yagona institut. U ilgari Seul milliy universitetining Gyujanggak stipendiyasi sohibi bo'lgan. Batafsil Balhae (milodiy 698-926): Goguryeo qulaganidan keyin tashkil etilgan Manchuriya qirolligi Birlashgan Silla (milodiy 668-935): Uch qirollik davridan keyingi Koreyaning birinchi birlashgan mamlakati Goguryeo (miloddan avvalgi 37-milodiy 668): Shimoliy Koreya yarim oroli va Manchuriyadagi qadimgi Koreya qirolligi Baekje (miloddan avvalgi 18-milodiy 660): Koreyaning janubi-g'arbiy qismidagi qadimgi qirollik Silla (miloddan avvalgi 57-milodiy 935): Janubi-sharqiy Koreyadagi qadimgi qirollik Dae Jo-yeong (hukmronlik qilgan: 699-719:) Balhae asoschisi Qirol Mu (hukmronlik qilgan: 719-737): Tang sulolasiga hujum qilgan Balhaening ikkinchi monarxi Shandong yarim oroli: Xitoyning shimoli-sharqidagi Shandong provinsiyasidagi yarim orol Pxenyan: Hozirda mamlakat markazida joylashgan Shimoliy Koreyaning poytaxti Tang sulolasi (milodiy 618-907): Madaniy salohiyat va harbiy qudrat jihatidan gullab-yashnagan Xitoyning imperatorlik sulolasi Lyao imperiyasi (907-1125): Sharqiy Osiyodagi Xitan imperiyasi, Manchuriya, Mo'g'uliston va Xitoyning shimoliy qismlari kabi mintaqalarni boshqargan Ondol: Koreyaning qalin g'ishtli polning ostidan issiqlik uzatishga asoslangan noyob isitish tizimi Goryeo sulolasi (918-1392): Janubiy va Shimoliy davlatlar davrini meros qilib olgan Koreya qirolligi

```
B. jan.sharkda Tan imperiyasi, gʻarbda Yuesi moxe (keyinchalik kidonlar) va shim.sharkda Xeyshuy moxe kabilalari yerlari, jan.da Silla davlati bilan chegaralangan, uning sharqiy chegarasi esa dengiz qirgʻogʻidan oʻtgan. Aholisi asosan tungus moxe qabilalari, koreys va xitoylardan iborat boʻlgan, dehqonchilik, chorvachilik, ipakchilik, ovchilik, balikchilik va hunarmandchilik bilan shugullangan. B.da temir, kumush, mis, oltin, jez ishlab chiqarish, qurolyarogʻ yasash, toʻqimachilik, kulolchilik, koʻnchilik taraqqiy etgan, daryo va dengiz kemachiligi rivojlangan. Koʻpchilik B.lik zodagonlar Xitoy poytaxti — Chanʼanda taʼlim olganlar. B.da Tan madaniyati taʼsiri kuchli boʻlgan. B. aholisi xitoycha iyeroglif yozuvidan keng foydalangan. B.da adabiyot, ilmfan va sanʼat ham rivojlangan boʻlib, buni Xabarovsk va Tokiodagi muzeylarda saqlanayotgan arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. B. qoʻshni davlatlar, xususan Xitoy va Yaponiya bilan madaniy, siyosiy va savdo-sotiq aloqalari olib borgan. B.ning eng gullagan chogʻi Da Sin Mao (738—794) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. B. 926 yil kidonlar tomonidan istilo etilgan.
```

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |