# Bern konvensiyasi

| **Toʻliq nomi:**[koʻrsat]
* Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Bern konvensiyasi
 |
| --- |
|  Konvensiya ishtirokchilari xaritasi |
| Imzolangan sanasi |
1886-yil 9-sentabr |
| Imzolangan joyi |
Bern, Shveysariya |
| Kuchga kirishi |
1887-yil 5-dekabr |
| Shartlari |
Ratifikatsiya hujjatlari almashilganidan 3 oy o‘tgach |
| Tomonlar |
182 |
| Saqlanadigan joyi |
Butunjahon intellektual mulk tashkiloti Bosh direktori |
| Tillari |
Fransuz (talqinlarda ustun), ingliz; rasmiy tarjimalari arab, nemis, italyan, portugal va ispan tillarida |

Odatda **Bern konvensiyasi** deb yuritiladigan **Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish boʻyicha Bern konvensiyasi** — 1886-yilda Shveysariyaning Bern shahrida oʻnta Yevropa davlati tomonidan tuzilgan xalqaro bitim. Ushbu anjumanning maqsadi intellektual mulk va asl asarlarni himoya qilish boʻyicha yagona huquqiy tamoyillarni ishlab chiqishdan iborat edi. Ishtirokchi davlatlar chegaralararo amal qiluvchi yagona tizim boʻyicha kelishuvlarni oʻz ichiga olgan koʻp tomonlama shartnoma loyihasini tayyorladi va qabul qildi. Shundan buyon ushbu hujjat qoidalari bir necha bor yangilandi. Mazkur shartnoma mualliflar, musiqachilar, shoirlar, rassomlar va boshqa ijodkorlarga oʻz asarlaridan qanday, kim tomonidan va qaysi shartlar asosida foydalanilishini nazorat qilish imkoniyatini beradi. Ayrim mamlakatlarda bunday huquqlar mualliflik huquqi deb atalsa, Yevropa qitʼasida ular asosan mualliflar huquqlari deb yuritiladi.

2022-yil noyabr holatiga koʻra, Bern konvensiyasi dunyodagi 195 ta davlatdan 182 tasi tomonidan ratifikatsiya qilingan. Ularning aksariyati 1971-yildagi Parij aktining ham ishtirokchilari hisoblanadi.

Bern konvensiyasi muhofaza qilinadigan asar „fiksatsiya“langan, yaʼni biron-bir moddiy tashuvchiga yozilgan yoki muhrlangan lahzadan boshlab kuchga kirishi haqidagi tushunchani joriy qildi. Muallif oʻz huquqlaridan voz kechmaguncha yoki ushbu huquqlarning amal qilish muddati tugamaguncha, u barcha mualliflik huquqlariga va har qanday hosila asarlarga avtomatik ravishda egalik qiladi. Konvensiyaga aʼzo davlatlarda ijodkor oʻz asarini roʻyxatdan oʻtkazishi yoki mualliflik huquqi uchun „ariza berishi“ shart emas. Shuningdek, hujjat aʼzo davlatlar boshqa ishtirokchi mamlakatlar fuqarolarining huquqlarini tan olishi haqidagi talabni ham oʻrnatadi. Konvensiyani ratifikatsiya qilgan har qanday davlatda xorijiy mualliflarga mahalliy mualliflar bilan bir xil huquq va imtiyozlar beriladi. Konvensiya amal qiladigan mamlakatlar adabiy va badiiy asarlarga boʻlgan mualliflik huquqlarini himoya qilish maqsadida Bern ittifoqini tashkil etganlar.

## Mazmuni

Bern konvensiyasi uning ishtirokchisi boʻlgan davlatlardan boshqa aʼzo mamlakatlar mualliflarining asarlarini kamida oʻz fuqarolarining asarlari darajasida himoya qilishni talab etadi. Masalan, asar dastlab qayerda yaratilganidan qatʼi nazar, agar uning kelib chiqish mamlakati Bern ittifoqiga aʼzo boʻlsa, Fransiyada nashr etilgan, tarqatilgan, ijro etilgan yoki boshqa har qanday usulda foydalanish mumkin boʻlgan barcha materiallarga nisbatan Fransiya mualliflik huquqi qonunchiligi qoʻllaniladi.

Ishtirokchi davlatlar oʻrtasida mualliflik huquqini muvofiqlashtiruvchi teng munosabat tizimini oʻrnatish bilan birga, ushbu kelishuv aʼzo davlatlardan mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida qatʼiy minimal standartlarni taʼminlashni ham talab qiladi.

Bern konvensiyasiga koʻra, mualliflik huquqlari avtomatik ravishda yuzaga kelishi shart; biron-bir rasmiy roʻyxatdan oʻtkazishni talab qilish taqiqlanadi. Biroq, AQSh 1989-yil 1-martda konvensiyaga qoʻshilgan boʻlsa-da, qonun bilan belgilangan zarar miqdorini undirish va advokatlik xarajatlarini qoplash imkoniyatini faqat roʻyxatdan oʻtgan asarlar uchun saqlab qoldi.

Shunga qaramay, Moberg v. Leygues ishi boʻyicha Delaver federal okrug sudi (2009-yilgi qaror) Bern konvensiyasi himoyasi mohiyatan „toʻsiqlarsiz“ boʻlishi kerakligini taʼkidladi. Bu shuni anglatadiki, Bern ittifoqiga aʼzo boshqa davlatdan kelgan asarga nisbatan hech qanday roʻyxatdan oʻtish talablari qoʻyilishi mumkin emas. Yaʼni, aʼzo davlatlar oʻz mamlakatida yaratilgan asarlarni roʻyxatdan oʻtkazishni yoki depozitga topshirishni talab qilishlari mumkin, ammo ittifoqning boshqa aʼzolaridan kelgan asarlar uchun bunday rasmiyatchiliklarni majburiy qila olmaydilar.

### Minimal standartlar

Asarlarga kelsak, himoya „adabiyot, fan va sanʼat sohasidagi har qanday asarni, uning ifodalanish usuli yoki shaklidan qatʼi nazar“ oʻz ichiga olishi shart (Konvensiyaning 2(1)-moddasi).

Muayyan ruxsat etilgan shartlar, cheklovlar yoki istisnolarni hisobga olgan holda, quyidagilar ruxsat berishning **mutlaq huquqlari** sifatida tan olinishi kerak:

* tarjima qilish huquqi;
* asarni moslashtirish va qayta ishlash huquqi;
* dramatik, musiqiy drama va musiqiy asarlarni ommaviy ijro etish huquqi;
* adabiy asarlarni ommaviy oʻqib berish huquqi;
* bunday asarlarning ijrosini ommaga yetkazish huquqi;
* efirga uzatish huquqi;
* har qanday usulda yoki shaklda nusxa koʻchirish huquqi (bunda kelishuvchi davlat muayyan alohida hollarda, agar bu asardan normal foydalanishga zid kelmasa va muallifning qonuniy manfaatlariga asossiz zarar yetkazmasa, ruxsatsiz nusxa koʻchirishga yoʻl qoʻyishi mumkin; shuningdek, musiqiy asarlarning ovozli yozuvlari holatida adolatli haq olish huquqini belgilashi mumkin);
* asardan audiovizual asar uchun asos sifatida foydalanish huquqi, shuningdek, ushbu audiovizual asarni nusxalash, tarqatish, ommaviy ijro etish yoki ommaga yetkazish huquqi.

## Yana qarang

* Uch bosqichli sinov
* Ijtimoiy mulk

## Manbalar

## Havolalar

* The full text of the Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works (as amended on 28 September 1979) (inglizcha) in the WIPO Lex database – official website of WIPO.
* „Guide to the Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works (Paris text, 1971)“. *WIPO*. Geneva:  World Intellectual Property Organization (1978).
* WIPO-Administered Treaties (inglizcha) in the WIPO Lex database – official website of WIPO.
* The 1971 Berne Convention text – fully indexed and crosslinked with other documents
* Texts of the various Berne Convention revisions:
	+ 1886 Berne Act
	+ 1896 Paris Additional Act
	+ 1908 Berlin Act
	+ 1914 Additional Protocol
	+ 1928 Rome Act
	+ 1948 Brussels Act
	+ 1967 Stockholm Act
	+ 1971 Paris Text