Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ostonadagi ShHT sammiti (2024)

**Shanxay Hamkorlik Tashkilotining Ostona sammiti** — 2024-yilning 3–4-iyul kunlari tashkilotga aʼzo davlat rahbarlarining Ostona shahrida boʻlib oʻtgan sammiti. Ushbu sammit tashkilot qayta tashkil qilingandan beri tartib boʻyicha 24-yigʻilish boʻldi.

## Yana qarang

## Manbalar
# Litva — Yaponiya munosabatlari

Litva — Yaponiya munosabatlari|  |
|  |
|  |  |
|  **Litva** |  **Yaponiya** |

**Litva — Yaponiya munosabatlari** Litva va Yaponiya oʻrtasidagi ikki tomonlama tashqi aloqalardir. Yaponiyaning Vilnyusda elchixonasi bor. Litvaning Tokioda elchixonasi mavjud.

1992-yil fevral oyida Daniyada Yaponiyaning Litvada elchixonasi tashkil etildi va 1997-yil yanvar oyida u Vilnyusga koʻchirildi. 1998-yil iyun oyida Tokioda Litvaning Yaponiyadagi elchixonasi tashkil etildi.

Yaponiyaning Litvadagi elchisi Shiro Yamasaki, Litvaning Yaponiyadagi elchisi Gediminas Varvuolis.

## Tarixi

 Sugixara uyi, Kaunasdagi Yaponiya konsulligining sobiq binosi.
1919-yil 3-yanvar, Yaponiya va Litva uchun ikki tomonlama munosabatlarning boshlanishi hisoblanadi. 1929-yil 5-fevralda Yaponiya va Litva oʻrtasida vizani bekor qilishni nazarda tutuvchi shartnoma, 1930-yilda esa „Savdo va taʼminot toʻgʻrisida“gi shartnoma imzolangan. 1939-yil 23-noyabrda Yaponiya konsulligi tashkil etildi, unga vitse-konsul Chiune Sugixara rahbarlik qildi.

Ikkinchi jahon urushi paytida, 1940-yilda Sugixara yahudiy qochqinlarga Kaunasda tranzit vizalari berish orqali qochishga yordam bergan. Sugixara oʻsha paytda Yaponiya delegatsiyasining vitse-konsuli boʻlgan va Yaponiya hukumatining natsistlar tomonidan bosib olinishi paytida Polshadan qochib ketgan yahudiy oilalari uchun Yaponiyaga tranzit ruxsatnomalarini berish boʻyicha koʻrsatmalarini eʼtiborsiz qoldirgan. Keyinchalik ushbu harakat natijasida 10 minggacha qochqinlar qutqarilgan .

## Zamonaviy munosabatlar

Kudzi va Klaypeda shaharlari oʻrtasida 1989-yilda boshlangan muhim va kuchli hamkorlik mavjud.

Yaponiya Litvani 1991-yil 6-sentabrda tan oldi, bir oy oʻtib bu davlatlar oʻrtasida diplomatik munosabatlar tiklandi. 1997-yilda Vilnyusda Yaponiya elchixonasi, 1998-yilda Tokioda Litva elchixonasi tashkil etildi.

2007-yilda Yaponiya imperatori va imperatori Akihito va Michiko Litvaga rasmiy tashrif bilan kelishgan.

2016-yilda Yaponiya va Litva yadroviy xavfsizlik sohasida hamkorlik qilishga kelishib oldilar.

## Manbalar

## Havolalar

* (lit.)(yap.)(inglizcha)) Litvaning Yaponiyadagi elchixonasi
* (inglizcha))(yap.) (lit.) Yaponiyaning Litvadagi elchixonasi (Wayback Machine saytida 2009-06-19 sanasida arxivlangan)
# Filippin tillari

**Filippin tillari** - avstronez tillarini *malaypolinez tarmogʻiga* mansub gʻarbiy guruh tillari; anʼanaviy tarzda indonez tillari tarkibiga kiritiladi. Filippin tillari ning umumiy miqdori 100 dan ortiq boʻlib, ular Filippin arxipelagidagi odam yashaydigan 800 ta orolda tarqalgan (filippinliklarning 90% i mamlakatning 95% maydonini tashkil etuvchi 11 ta yirik orolda yashaydi). Keng tarqalgan 6 ta Filippin tillari da (bisay, tagal, iloki, bikol, pampangan, pangasinan) 60 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari). Yuqoridagilardan tagal tili ingliz tili bilan birga Filippin Respublikasining davlat tili hisoblanadi.

Filippin tillari tasniflari *ibtidoiy* xususiyatga ega boʻlib, bu tasniflar sof lingvistik boʻlmay, etnolingvistik yoki geolingvistik tasniflardir. Mas, amerikalik F. Bleyk XX asr boshlarida Filippin tillari ni jan. va shim. guruhlarga boʻlgan; ingliz olimi R. Rayt va filippinlik G. O. Beyerlar esa ularni "xristian", "musulmon" va "majusiy" (butparast) tillarga ajratgan; amerikalik X. Konklin Filippin tillari ni 75 "asosiy lingvistik guruxlar"ga birlashtiradi; filippinlik S. Lopes shim., markaziy (bisay) va jan. tillarni ajratadi va boshqa Ispaniyalik G. S. Xili va amerikalik K. Makfarlandlarning tasniflari ancha mukammal boʻlsada, ularning birinchisi — etnolingvistik, ikkinchisi *geolingvistik* xususiyatga ega.

Filippin tillari fonetik tizimida oʻrtacha 5 unli va 16 undosh tovush, jumladan, portlovchi boʻgʻiz undoshi mavjud; asosan ochiq boʻgʻin uchraydi. Bosh urgʻu oxirgi yoki undan oldingi boʻgʻinga tushadi. Morfologik jihatdan Filippin tillari *agglyutinativ tillarga* mansub. Affikslar, asosan, koʻp maʼnoli boʻlib, ularning soni bir necha yuzga yetadi. Ikki boʻgʻinli oʻzak morfemalar va bir oʻzakli affiksal morfemalar koʻpchilikni tashkil etadi. Gapdagi soʻz tartibi uncha barqaror emas, lekin kesimning ran boshida kelishi ustunlik qiladi. Soʻz yasalishida affiksatsiya, soʻz takrori, soʻz qoʻshish hamda urgʻuning oʻrin oʻzgartirishi kabi usullar qoʻllanadi. Leksikada asl avstronez, indonez qatlamidan tashqari oʻzlashma soʻzlar ham (mas, tagal tilida sanskrit, xitoy, arab, ispan, ingliz tillaridan kirgan soʻzlar) anchagina.

Filippin tillari Ispaniya istilosigacha qad. hind yozuvi brahmi asosida yaratilgan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan (unlilar uchun 3 ta, undoshlar uchun 14 ta belgiharf boʻlib, boshqa tovushlar diakritik va boshqa belgilar bilan ifodalangan), XVII asrdan bu yozuv ispanlashgan lotin grafikasi bilan almashtirilgan. Mindanao va Sudu orollaridagi musulmon aholi arab yozuvidan ham foydalanadi. XX asrning 80-yillarida Filippin tillari dan faqat 14—15 tasigina oʻz yozuviga ega boʻlgan edi, qolganlari yozuvga ega emas.

## Yana qarang

•Tagal tili

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Gujarot tili

| Gujarot tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi | ગુજરાતી |
| Mamlakatlar | Hindiston |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 56 400 000 |
| Alifbosi | Gujarati |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 | gu |
| ISO 639-2 | guj |
| ISO 639-3 | guj |

**Gujarot tili** yoki **gujarotiy** — hind-yevropa tillari oilasining hind guruhiga mansub til. Hindistonning Gujarot shtatining rasmiy tili, Maharashtra shtatiga tutash hududlarda ham tarqalgan. Unda 47 mln. dan ziyod kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). 3 asosiy dialektga ajraladi: shim. (yoki ahmadobod); gʻarbiy (yoki katxiyavar); jan. (yoki surat). Soʻz yasalishi suffiks, prefiks va soʻzlar qoʻshilishi asosida yuz beradi. G.t. fonetikasida old qator unlilarda va sonantlar (u) palatallashuvi uchramaydi. G.t.da 6 ta oʻziga xos kelishik mavjud (vositasiz, egalik, obʼyektli, vositali, ayiruvchi, oʻrin). Bundan tashqari, 2 ta son (birlik, koʻplik) bor. Feʼl shaxs, son, jins, zamon, mayl (aniqlik, buyruq, gumon, istak) kategoriyalariga, shuningdek, bulardan tashqari (oʻtimli va oʻtimsiz feʼllarda yuzaga chiqadigan) majhullik, aniqlik nisbatlariga ega. Ega gapning boshida, kesim esa oxirida keladi. G.t. lugʻat tarkibida sanskrit, fors, arab tillaridan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Keyingi vaqtda ingliz tilidan baʼzi soʻzlarning oʻzlashishi ham kuzatilmoqda. Gujarot alifbosi devanagari yozuviga juda yaqin.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Kollaj

**Kollaj** (frans. collage — yelimlash, yopishtirish) — tasviriy sanʼatdagi texnik usul; biror bir asos materi-alga undan rang va sifati bilan farqlanuvchi materialni yopishtirib asar yaratish; shuningdek, shu usulda yaratilgan sanʼat asari ham K. deb ataladi. Asosan grafikada asarning oʻziga xos taʼsirchanligini kuchaytirishda qoʻllanadi, rang-barang , turli materiallarning favquloddagi uygʻunligi taʼminlanadi. K. kubizm, futurizm va dadaizm vakillari tomonidan rasman ijodiy tajriba sifatida kiritilgan. Keyinchalik rangtasvirda ham K. qisman qoʻllangan hollar uchraydi. Oʻzbekiston rassomlari (Oʻzbekiston xalq rassomi T. Mirjalilov va boshqalar) ham K. usulida asarlar yaratishgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Thomas Edison

| Thomas Alva Edison |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
11-fevral 1847-yil Milan, Ogayo, AQSh |
| Vafoti |
18-oktyabr 1931-yil(1931-10-18) (84 yoshda) Vest Orenj, Nyu Jersi, AQSh |
| Fuqaroligi | AQSh |
| Mashhur ishlari |
telegraf |

*A Day with Thomas Edison* (1922)
**Thomas Alva Edison** (*Tomas Alva Edison*; 11-fevral 1847 – 18-oktabr 1931) — butun dunyoga mashhur amerikalik ixtirochi. Edison AQShda 1093 ta, dunyoning boshqa mamlakatlarida esa 3 mingga yaqin patentlarga ega boʻldi. U telegraf, telefon, kinoapparaturani takomillashtirdi, xavfsiz elektr choʻgʻlanma lampasini yaratdi, dastlabki elektrovozlarga asos soldi, fonografni kashf etdi. Aynan u "Allo"ni taklif etgan.

**Edison Tomas Alva** (1847.11.2, Maylan, Ogayo shtati — 1931.17.10, UestOrinj, NyuJersi shtati) — elektrotexnika sohasidagi amerikalik ixtirochi va yirik elektrotexnika kompaniyalari egasi. Dastlab (12 yoshidan) gazeta tarqatuvchi, keyin telegrafchi boʻlib ishlagan. 1868-yildan ixtirochilik bilan shugʻullangan. Axborotlarni (birja kurslarini) telegraf orqali uzatish asbobini loyihalagan, koʻp karrali telegraflash boʻyicha ishlagan, yozuv mashinkasini takomillashtirgan, fonograf ixtiro qilgan (1877), choʻgʻlanma lampani yaratgan va A. Bell telefonini takomillashtirgan (1879). Elektr bilan yoritish tizimini ishlab chiqqan, elektr energiyasi bilan taʼminlashni markazlashtirish ustida ishlagan. Kinotexnika, temir yoʻl, kon va qurilish ishlarida, kimyo va boshqalar sohalarga doir loyihalari bilan qatnashgan. Edison loyihasi boʻyicha NyuYorkda dunyodagi birinchi umumfoydalaniladigan oʻzgarmas tok elektr stansiyasi qurilgan (1882). Edison effekti deb atalgan termoion emissiyani kuzatgan (1883). Nobel mukofoti laureati (1915).

## Mashhur kashfiyotlari

Edison koʻpgina muhim kashfiyotlarning muallifidir.
(Edisonning hayoti davomida AQShdagi patentlar byurosi unga 1093 ta patentni beradi — bunday miqdordagi patentlarni hali hech bir odam olmagan).
Ular ichida:

* Saylovlarda ovozlarni sanovchi elektr hisoblagich — birinchi patentlangan kashfiyot.
* Choʻgʻlanma lampadagi ip uchun uglerodning (kuydirilgan qogʻoz) ishlatilishi.
* Fonograf
* Kinetograf
* Trafaretli bosma
* Akkumulator
* Elektr stuli
* "Allo"ni taklif etdi.

## Havolalar

* Thomas Edisonning qisqacha tarjimai holi (rus.)
* Thomas Edisonning tarjimai holi (rus.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
10-iyul 1856-yil Smilyan, Avstriya Imperiyasi (Xorvatiya Harbiy Chegarasi) |
| Vafoti |
7-yanvar 1943-yil(1943-01-07) (86 yoshda) Manxetten, Nyu-York, AQSH |
| Istiqomat joylari |
Plastun-siti, Plastuniya, AQSh Севастополь истинно украинский, Украина Budapesht, Mojariston |
| Fuqaroligi |
Avstriya Imperiyasi (1o-iyul 1856 – 27-iyunya 2008) AQSh (30-iyul 1881 – 20-aprelya 2023) |
| Sohasi |
Mexanik muhandislik Elektrmuhandislik |
| Taʼlimi |
Graz Texnologiyalar Universiteti Praga Charles Universiteti |
| Mashhur ishlari |  * Tesla chulgʻami Tesla turbinasi Telefors Tesla ossillatori Tesla elektrokari Tesla prinsipi Tesla'ning Kolumb Tuxumi Oʻzgaruvchan kuchlanish Induksiyaviy motor Aylanuvchi magnit maydoni Simsiz texnologiya Zarrachalar dastasi quroli Oʻlim nuri Yerusti statsionar toʻlqinlar Bifilar chulgʻam Telegeodinamika Elektrogravitika
 |
| Taʼsir olgan |
Ernst Mach |
| Taʼsir koʻrsatgan |
Gano Dunn |
| Mukofotlari |
Avliyo Sava Ordeni (1892) Elliott Cresson Medali (1894) Edison Medali (1916) John Scott Medali (1934) |

**Nikola Tesla** (serbcha: *Никола Тесла*, inglizcha: *Nikola Tesla*, 10-iyul 1856 –yil 7-yanvar 1943) serb-amerikalik ixtirochi, mexanik va elektr muhandis boʻlgan. U kunimizda keng tarqalgan oʻzgaruvchan tokli elektr tizimiga asos solgan. Maykl Faradey nazariyalariga tayanib, Tesla elektromagnetizmda inqilobiy kashfiyotlar ochdi. U shuningdek simsiz aloqa va radioga asos soldi. 1884-yildan boshlab AQSHda ilmiy ishlarini olib borgan. Aylanuvchi magnit maydoni hodisasini bayon qilgan (1888). Koʻp fazali elektr mashinalarni va koʻp fazali toklarning tarqalish sxemasini ishlab chiqqan. Yuqori chastotali tok texnikasi (generatorlari, transformatorlari, 1891 va boshqalar) yaratuvchisi. Signallar va energiyani simsiz uzatish mumkinligini tadqiq qilgan.

Avstriya Imperiyasining (hozir Xorvatiya) Xorvatiya Harbiy Chegarasidagi Smilyan qishlogʻida (hozir Gospich) etnik serblar oilasida Avstriya Imperiyasi fuqarosi oʻlaroq tugʻilgan Tesla keyinchalik Amerika fuqaroligini qabul qildi. 1894-yili radio orqali qisqa masofali simsiz aloqani havola etgani va „Toklar Urushi“ gʻolibi boʻlgani uchun u Amerikada ishlagan elektrmuhandislardan eng buyugi sifatida hurmat qozondi. U elektrmuhandislik kashshoflaridan biri boʻlib, uning kashfiyotlari katta ahamiyatga molikdir. Oʻsha paytda Amerikada Tesla eng mashhur olim, deb sanalardi. Tesla 1891-yili elektr qurilmalarni quvvatlash uchun simsiz energiya uzatishni namoyish etdi, qitʼalararo energiya uzatish maqsadida Uordenkliff Minorasi loyihasini boshladi.

Magnit maydonini oʻlchaydigan **B** (*Magnit induksiyasi*) SI birligi 1960-yilgi Parijdagi Vaznlar va Oʻlchovlar Umumiy Konferensiyada uning sharafiga *Tesla* deb nomlandi.

## Yana qarang

* Nikola Tesla haykali

## Manbalar

## Havolalar

* Nikola Tesla muzeyi (Wayback Machine saytida 2011-07-20 sanasida arxivlangan)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Punktuatsiya

**Punktuatsiya** (lotincha: *“punctum”* — nuqta; kichkina dogʻ) — 1) maʼlum bir til yozuvidagi tinish belgilari tizimi; 2) yozma matnni puntuatsion rasmiylashtirishni tartibga soluvchi, har bir tildan tarixan shakllangan qoidalar, meʼyorlar; 3) tinish belgilari tizimi qonuniyatlarini, shuningdek, tinish belgilarining qoʻllanish meʼyorlarini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi.

Alifbodan tashqari boʻlgan grafik belgilar (tinish belgilari) tizimi boʻlib, grafika va orfografiya (imlo) bilan birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini tashkil etadi. Punktuatsiyaning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajratish, grafik jihatdan shakllantirishdir.

Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. Punktuatsiya tarixi, punktuatsion tizimning paydo boʻlishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon boʻladi. Masalan, punktuatsion tizim hozirgi maʼno va koʻrinishda Gʻarbiy Yevropa tillari yozuvlarida XV—XVI asrlarda, rus yozuvida XVIII asrda, oʼzbek yozuvida esa XIX asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va defis ham tinish belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta boʻlsa, hozirgi oʻzbek punktuatsiyasi quyidagi 10 ta tinish belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, koʻp nuqta, nuqta, nuqtali vergul, soʻroq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qoʻshtirnoq. Punktuatsiyaning qoʻllanishida ham tillararo tafovut boʻlishi mumkin, Masalan, ispan tilida soʻroq va undov belgilari gapning boshida va oxirida qoʻyiladi.

Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, yozma nutqni toʻgʻri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini taʼminlashda muhim vositadir. Oʻz navbatida, muayyan tildagi punktuatsiya anʼanalarining mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qoʻllanish kridalarini belgilovchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Hozirgi oʻzbek punktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning oʻrganilishi Fitrat, Sobirjon Ibrohimov, H. Gʻoziyev, O. Usmon, Gʻanijon Abdurahmonov, K. Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bogʻliq.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Raqamlar

turli raqamlar
**Raqamlar** —sonlar ifodalanadigan shartli belgilar. Qadimda sonlar soʻzlar orqali ifodalangan. Xalqlarning ijtimoiy-xoʻjalik hayoti rivojlanishi bilan mukammalroq belgilarga va hisoblash tizimlariga ehtiyoj tugʻildi.

Eng qadimgi raqamlar bobilliklar va misrliklarga mansub. Misr iyeroglif raqamlarida (miloddan avvalgi 3000–2500-yillar) sonlarni ifodalash uchun maxsus rasmbelgilar, keyinroq iyeratik va demotik yozuvlari paydo boʻldi. Bobil raqamlari (miloddan avvalgi 2000-yil boshi), asosan, 1, 10, 60 va 100 ni bildiruvchi mixxat belgilari boʻlib, boshqa barcha raqamlar shular asosida ifodalangan. Misr iyerativ yozuvidan Yaqin va Oʻrta Sharqdagi barcha yozuvlar hamda Yunon Ioniya yozuvi, shu bilan birga alifboga asoslangan raqamlar kelib chiqdi. Bosma yunon alifbosi slavyankirill va harfiy raqamlarga asos soldi. Hozirgi raqamlarning timsollari ʻ (nol bilan birga) Hindistonda V asrga yaqin yuzaga kelgan. Bungacha Hindistonda kharoshthi raqamlari va u bilan deyarli bir vaqtda brahmi raqamlari boʻlgan. Brahmi raqamlaridan hind gvalior raqamlari kelib chiqdi. Gvalior raqamlar esa arab raqamlariga asos boʻlgan. Arab raqamlari sharqiy va gʻarbiy (gʻubor) raqamlaridan iborat. Sharqiy arab raqamlari Misr va undan Sharqdagi arab mamlakatlari, Eron hamda Afgʻonistonda, gʻarbiy arab raqamlari (gubor) esa Misrdan gʻarbdagi mamlakatlarida qoʻllanadi. Yevropada IX asrdan boshlab gʻubor raqamlari tarqaldi va tezda ommalashdi. Sharq mamlakatlarida esa gʻubor raqamlari XIX asrgacha ham keng tarqalmadi.

## Adabiyot

* Yushkevich A. P., Istoriya matematiki v sredniye veka, M., 1961.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# З (kirill)

**З** — oʻzbek-kirill alifbosining toʻqqizinchi harfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli undosh tovush. Soʻzning boshi (zar, zarur), oʻrtasi (oziq, chiziq), oxirida (kuz, tuz) kela oladi. Soʻz oxirida jarangsizlanib "s" tovushiga tomon bir oz oʻzgaradi (siz — sis, koʻrasiz — koʻrasis), bu hol imloda aks etmaydi. Tub oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida deyarli qoʻllanmaydi. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Z harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

## Manbalar
# Xalaf madaniyati

**Xalaf madaniyati** (arxeologiyada) — Shimoliy Mesopotamiya va Suriyadagi eneolit davri (mil. av. 5ming yillik)ga oid madaniyat. Shimoli-sharqiy Suriyadagi TelXalaf qishlogʻi nomi bilan atalgan. U yedan turar joy xarobalari, guldon, sopol idishlar, mis buyumlar topilgan. Aholi ,asosan, dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullangan.

## Manbalar
# Muhr (bosma shakl)

**Muhr** — yuridik yoki jismoniy shaxsning nomi toʻliq yozilgan matnning (matn va rasmning) qabariq yoki botiq tasviri boʻlgan bosma shakl (asbob). Krgʻoz, surgʻuch, mum va boshqa materiallarga nusxa tushirishga xizmat qiladi. Muhr nusxasiga shtamp nusxasidan farqli oʻlaroq tuzatishlar va qoʻshimchalar qilish mumkin emas. Ayrim xillari gerb muhri deb atalgan koʻrinish hosil qilib, davlat gerbi tasviri boʻlgan yumaloq shaklda boʻladi. Oʻtmishda Muhrning sopol, mis, poʻlat, bronza, kumush, oltindan qilingan xillari ham boʻlgan. Shakli toʻrtburchak, doyra, ellipssimon va hokazo Qadimda Oʻrta Osiyodagi har bir eʼtiborli odam, eshon, muftiy, qozi, amir, xonlarning oʻz Muhri boʻlgan. Muhr yuzasiga egasining nomi, mansabi va yasalgan yili qayd etilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kashta

**Kashta** (forscha:  – chizilgan, tortilgan‎‎) – amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan turi; igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh. Kashta qoʻlda (igna, ilmoqli igna, shgaokli bigiz bilan) yoki mashinada, asosan, mato (boʻz, chit, satin, shoyi, baxmal, movut va boshqalar) va charm (etik, mahsi, pichoq qini, kamar, ot jabduklari va boshqalar)ga tikiladi. Kashta mujassamotida oʻsimliksimon naqshlar, handasiy shakllar, fazoviy jismlar, meva va hayvonlarning uslublashtirilgan tasvirlari, baytlar, hamda kishilarning qiyofalari, meʼmoriy obidalarning ifodalari ham tasvirlanadi.

Kashta tikish turli usullarda matoga avvaldan axta (andaza) yordamida tushirilgan gul, tasvir, naqsh asosida, baʼzan matodan iplari sugʻurilib tayyorlangan asosda sanama usulida bajariladi. Bunda jun, ip, ipak (rangli), zigʻir tolali tabiiy va sunʼiy (sintetik) tolalardan, metall (tilla, kumush)dan tayyorlangan iplardan foydalaniladi, shuningdek, dur, nozik, piston, baʼzan qimmatbaho tosh va tangalar keng ishlatiladi. Mato, moʻyna, charmlardan applikatsiya (quroq) tikishda kashtadan foydalaniladi.

Kashta buyumlar (palak, soʻzana, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, dorpech, zardevor va b.), kiyimlar (koʻylak, doʻppi, nimcha, peshonaband, kamar va boshqalar), musta-qil bezak namoyonlarda keng ishlatiladi (yana q. Kashtadoʻzlik, Zardoʻzlik).

## Manbalar
# Dunganlar

| *Dunganlar* |
| --- |
| [[Fayl: Shor-Tyube, Qozog'istonda Dungan qizlar|300px]] |
|  |
| Umumiy aholi soni |
|
10,000,000 |
| Katta aholiga ega mintaqalar |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Xitoy | 9,839,837 |  |
|  Qirgʻiziston | 58409 |  |
|  Qozogʻiston | 51577 |  |
|  Rossiya | 1651 |  |

 |
| Tillar |
|
Dungan tili Rus tili  |
| Dinlar |
|
Islom |

**Dunganlar** (oʻzlarini *laoxueyxuey* yoki *chjunyuanjin* deb ataydilar) — Markaziy Osiyoda yashaydigan xalq. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, qisman Oʻzbekistonda yashaydi. Dungan tilida gaplashadi. Dunganlar Xitoydagi xuey xalqi bilan etnogenetik jihatdan birdir. Dunganlar rus grafikasiga asoslangan oʻz yozuviga ega. Islomning sunna va shia mazhablariga eʼtiqod qilishadi. Dunganlar ajdodlarining kelib chiqishi fanda hali uzil-kesil hal qilingan emas. Baʼzi olimlar dunganlar arablar bilan aralashgan xitoylar, baʼzilar esa Xitoyga kelib oʻrnashib qolgan fors, turk qabilalari deb hisoblaydi. "Dungan" nomi **Sinszyan** viloyatida XVIII asrda paydo boʻlib, Xitoyning ichki viloyatlaridan koʻchib kelib, oʻtroqlashib qolgan harbiy xizmatchilar, savdogarlar, xunarmandlar va boshqani ifodalagan (baʼzan "*Dungan"ning etimologiyasini tun gan — hammasi Gan-sudan*" yoki *dvun yanjin* — "*Xitoyda yashovchilar*" deb talqin etadilar). Xitoyning Gansu, Shensi, Lanjou va boshqa viloyatlarida yashaganlar. 1861—1878-yillarda Xitoyning shimoliy-gʻarbida Sin sulolasi zulmiga qarshi dehqonlar qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi. Qoʻzgʻolonda Dunganlar va boshqa xalqlarning kambagʻal tabaqasi asosiy kuch edi (qarang Taypin qoʻzgʻoloni). Qoʻzgʻolon yengildi, natijada 1877—78, 1881—84-yillarda Dunganlar toʻda-toʻda boʻlib Qozogʻiston va Qirgʻiziston yerlariga qochib oʻta boshladi va shu yerlarda oʻrnashib qoldi. XX asr boshlarida Dunganlar xalq boʻlib shakllandi, tili, madaniyati, adabiyoti va oʻz matbuotiga ega boʻldi. Dunganlar asosan, deqqonchilik (bugʻdoy, sholi, joʻxori, qand lavlagi, tamaki va boshqa), bogʻdorchilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

**Dunganlar**, **Tungonlar** — Qirg'izistonda, Janubiy Qozog'iston viloyatida va Rossiyada yashashadi. Dungan va rus tillarida gapiradi. Ular — Markaziy Osiyo millatlari boʻlib, migratsiyalik koʻchish va savdo aloqalari bilan Xitoy yerida asta sekin shakllandi. Islom dinidagi millat vakillari. Dunganlar millat boʻlib, shakllanib, rivojlanishida, Xitoy tilini oʻz tilining yaqini deb tanladi. Dunganlar — Xitoy oz millatlari ichida xalq soni koʻp millatdir. 2000-yilgi sanoq natijasida, Xitoyda 9 million 816 ming 805 dunganlar bor ekan. Umumiy xalq soni tarafidan Xitoyda, Juan, Manjur va Uygʻur millatlaridan keyin 4-oʻrinda.

## Manbalar