Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# JSON

**JSON** (**JavaScript Object Notation**; talaffuzi: /ˈdʒeɪsən/) maʼlumotlar obyektlarini saqlash va uzatishda inson oʻqiy oladigan matndan foydalanuvchi maʼlumotlar almashuvi formatidir. 2000-yillarning boshida amerikalik dasturchi Douglas Crockford tomonidan ishlab chiqilgan. JSON formatidagi fayllar `.json` kengaytmasiga ega boʻladi.

## Manbalar
# Fonografik yozuv

**Fonografik yozuv**, fonografiya (fono... — ... grafiya) — tilning fonetik tuzilishini, tovush tarkibini aniqroq, toʻlikroq aks ettiruvchi yozuv turi; yozuv tarixida piktografik (rasmli) va ideografik (soʻz—tushuncha) yozuvlardan keyingi bosqichdagi yozuv. Ushbu yozuv belgilari (fonofammalar) soʻzning tovush elementlarini, yaʼni boʻgʻin va tovushlar (fonemalar)ni ifodalaydi; shunga karab fonografiyaning 2 turi — sillabik (boʻgʻinli) yozuv (qarang) va harf—tovush yozuvi (qarang) farkdanadi. Sillabik yozuv namunasi sifatida hind yozuvi — devanagarini, harf—tovush yozuvi namunasi sifatida esa kirillitsa asosidagi hozirgi oʻzbek yozuvini koʻrsatish mumkin.

# Yana qarang

* Tilshunoslik

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Chex tili

| Chex tili |
| --- |
| Milliy nomi |
čeština |
| Mamlakatlar |  Chexiya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
10.600.000 |
| Turkumlanishi |
| Til oilasi |
Hind-yevropa tillari; Slavyan tillari |
| Alifbosi |
lotin alifbosi |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
cs |
| ISO 639-2 |
ces |
| ISO 639-3 |
ces |

**Chex tili** hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi gʻarbiy slavyan tili boʻlib, slovak, polyak va qisman serb tillariga yaqin til hisoblanadi. Chex tili taxminan X oxirlarida yuzaga kelgan. Birinchi chex tilidagi tarixiy yozuvlar esa, XII ga borib taqaladi.

**Chex tili** — hind-yevropa tillari oilasidagi slavyan guruhining sharqiy slavyan guruhchasiga mansub tillardan biri, Chexiya Respublikasining rasmiy tili. Asosan, Chexiyada (8,5 mln. kishi), shuningdek, Slovakiya, AQSH, Kanada, Germaniya va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 10 million kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Chex tili 4 lahjaga boʻlinadi: 1) asl chex (markazi Praga boʻlgan oʻrta chex, janubi gʻarbiy, shimoli sharqiy shevalar); 2) ganak (ganats); 3) lyash (silez); 4) moravslovak. Fonetik xususiyatlari: soʻz maʼnolari va shakllarini farqlashga xizmat qiladigan choʻziq va qisqa unlilarning mavjudligi, qattiqlik va yumshoqlik boʻyicha moye keluvchi 3 juft undoshning borligi va boshqa morfologik xususiyatlari: otlar turlanishi va feʼllar tuslanishining xilma-xil turlari, 3 ta jins kategoriyasi, 2 xil son kategoriyasining mavjudligi, sodda oʻtgan zamon shaklining yoʻqligi va boshqa

Adabiy chex tili oʻrta chex shevalari asosida shakllangan. Dastlabki yozma yodgorligiga mansub. XV—XVI asrlarda adabiy til barqarorlashgan, lekin 1620-yildan XVIII asr oxirigacha Chexiya Gabsburglar sulolasi qoʻl ostida boʻlib, rasmiy til nemis tili boʻlganligidan chex tili rivojlanmay qolgan. XVIII asr oxiri XIX asr boshida chex tili XVI—XVII asrlar adabiyoti asosida qayta tugʻiladi. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qavs

()| Qavs |
| --- |
| Unicode ichida |
(: U+0028
): U+0029 |
| UTF-16 |
(‎: 0x28
)‎: 0x29 |
| URL-kod |
(: %28
): %29 |
| Yana qara |
|
Nuqta |

**Qavs** (arab. — yoy, egilgan narsa) — oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, ikki elementli (qoʻshaloq), asosan, gap oʻrtasida va oxirida ishlatiladigan chegaralovchi tinish belgisi. Ochiluvchi va yopiluvchi qismlardan iborat. Dastlab u "Turkiston viloyatining gazetasi"da 1873-yildan qoʻllangan, keyinchalik boshqa gaz., jurnal va kitoblarda ham ishlatila boshlagan. Hozirgi yozuvda asosan 2 xil shaklda ishlatiladi: a) odatdagi Qavs () asosiy meʼyor hisoblanib, barcha yozuv shakllarida uchraydi; b) oʻrta Qavs yoki katta Qavs — [] va {} matematika, geometriya, kimyo va boshqalar fanlarda, shuningdek, Qavs ichida Qavs keladigan holatda uchraydi. Xususan, matematikada bu belgi amallarning bajarilishi tartibini belgilash uchun ishlatiladi. Mas, (5,2+4,8):0,5 (oldin qavs ichidagi amal bajariladi). Qavsning yopiluvchi (ikkinchi) qismi baʼzan yozma nutqda ketmaket keluvchi, sanaluvchi fikrlar, taʼriflarni raqamlashda (raqam yoki harf bilan) yakka, mustaqil holda ham qoʻllanishi mumkin.

Hozirgi oʻzbek tilida quyidagilar Qavsga olinadi: a) kiritma konstruksiyalar (kiritma soʻz, kiritma birikma, kiritma gaplar); b) remarkalar; v) sitata yoki misollarning manbalari; g) tushuntirish, izoh, uqtirish maʼnosidagi soʻz, birikma va gaplar, shuningdek, gaz. va jur.lardagi "davomi bor", "boshi 3betda" kabilar ham Qavsga olinadi; d) sitatadagi biror soʻz yoki jumlaga muallifning turli munosabatini bildiruvchi soʻroq, undov belgilari, shuningdek, muallif tomonidan sitataga kiritilgan gaplar. Qavsga olingan qism asosiy gap (matn) bilan *bevosita* yoki *bilvosita* aloqador boʻladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sergey Ojegov

**Sergey Ivanovich Ojegov** (10-sentabr 1900-yil, Tver guberniyey — 15-dekabr 1964-yil, Moskva) — rus tilshunoslugʻatshunosi. Leningrad universitetini tugatgan (1926). Filologiya fanlari dri, professor (1961). SSSR Fanlar akademiyasi Rus tili instituti nutq madaniyati sektori mudiri (1952—64). Asosiy ishlari leksikologiya, leksikografiya, sotsiolingvistika, nutq madaniyati va amaliyoti, rus tili tarixi, ayrim yozuvchilar tili va boshqalarga bagʻishlangan. D.N.Ushakov tahriri ostidagi 4 jildli "Rus tilining izoxdi lugʻati" (1935—40) tuzuvchilaridan biri. Ojegovning 1 jildli "Rus tili lugʻati" (1949, 20-nashri 1988; N. Yu. Shvedova hammuallifligidagi 4-nashri 2000) rus tilining zamonaviy leksikasini qamrab olgan va koʻplab ruscha-milliy lugʻatlar, jumladan, 1983—84 yillarda nashr etilgan 2 jildli "Ruscha-oʻzbekcha lugʻat" tuzishga asos boʻlgan. Ojegov "Rus tilining imlo lugʻati" (1956, 5-nashri 1963), "Rus adabiy talaffuzi va urgʻu" (1955), "Ruscha nutq toʻgʻriligi asoslari" (1962) kabi lugʻat-maʼlumotnomalar muallifi; "Nutq madaniyati masalalari" nodavriy toʻplamining (1—6-jildlar, 1955—66) asoschisi va bosh muharriri.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kandela

| Kandela |
| --- |
| cd, kd |
| Umumiy maʼlumot |
| Kattalik |
yorugʻlik kuchi |
| Tizim |
SI |
| Belgisi |
cd, kd |
|  **Kandela** Vikiomborda |

**Kandela** (lotincha: *candela* — sham) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yettita asosiy birliklardan biri — yorugʻlik kuchi birligi; Kandela bilan belgilanadi. 1979-yil qabul qilingan. U 540-YU12 Gs chastotali monoxromatik nurlanish chiqarayotgan, yorugʻligining energetik kuchi kuzatilayotgan yoʻnalishda 1/683 Vt/sr ga teng boʻlgan manbaning yorugʻlik kuchi.

Yorugʻlik kuchi birligi turli davrlarda turlicha atalib kelingan. Mas, 1881-yildan boshlab yorugʻlik kuchi birligi sham deb atalgan. Bir sham qotish temperaturasidagi toza platinaning 1 sm2 yuzasidan nurlanayotgan yorugʻlik kuchiga teng.

## Manbalar
# Chjenchjou

**Chjenchjou** — Xitoyning shim. qismidagi shahar, Buyuk Xitoy tekisligida. Xenan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,1 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Paxtachilik rnining savdo markazi. Mashinasozlik va toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar yaqinidan toshkoʻmir va temir rudasi qazib olinadi. Qad. Xitoyning metallurgiya tarixi muzeyi bor.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Emigratsiya

Yaponiya hukumatining Janubiy Amerikani targʻib qiluvchi afishasi
**Emigratsiya** (lot. – koʻchib ketmoq) – aholining muayyan mamlakatdan boshqa mamlakatga doimiy yoki vaqtinchalik yashash uchun (ixtiyoriy yoki majburiy) koʻchib ketishi. E., asosan, kam rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarga xos boʻlib, u yerdagi ishsizlik va boshqalar iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy va milliy tengsizlik, siyosiy, diniy va boshqalar taʼqiblar tufayli sodir boʻladi. E. mamlakatlar aholisining soni va tarkibiga bevosita taʼsir etadi. E. tushunchasi uchun yagona taʼrif mavjud emas, har bir davlatning oʻz mezonlari bor. Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda har bir fuqaroning xohlagan davlatni, jumladan, oʻz mamlakatini ham tark etish huquqi (yaʼni E. huquqi) nazarda tutilgan. XIX asrning 70-yillariga qadar Yevropa davlatlarida E. jarayoni kuchli boʻlgan. 1940—60 yillarda Irlandiya, 196070-yillarda esa Portugaliya va Gretsiyada E. jarayoni tufayli aholi soni keskin qisqargan. 1946—61 yillarda Yevropa davlatlaridan Amerikaga 6,9 mln. emigrant ketgan. AQSH, Kanada va Avstraliyaga aholining koʻplab koʻchib ketishiga sabab ishchi kuchiga boʻlgan talabdir. Oʻzbekistonda ham baʼzi tarixiy davrlarda maʼlum dapajada E. jarayoni boʻlib turgan. Bu jarayon XX asrning 90-yillarida sobiq Ittifoqning parchalanishi tufayli birmuncha kuchaydi. Oʻzbekistonda yashab kelayotgan rus, ukrain, qrim tatar, yahudiy kabi millatlarning maʼlum qismi oʻz tarixiy vatanlariga koʻchib keta boshladi. 1996-yilda Oʻzbekistondan ketgan migrantlar soni 59,7 ming, 2002-yilda 86,5 ming kishini tashkil etgan. Yana q. Aholi migratsiyasi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Californiya universiteti matbuoti

2008 konferentsiya stendi
**Kaliforniya universiteti matbuoti**, aks holda **UC Press** sifatida tanilgan, akademik nashriyot bilan shugʻullanadigan Kaliforniya universiteti bilan bogʻliq nashriyot uyidir . U 1893-yilda tashkil etilgan boʻlib, 25 yil avval 1868-yilda tashkil etilgan Kaliforniya universiteti professor-oʻqituvchilari tomonidan ilmiy va ilmiy asarlarni nashr etish maqsadida tashkil etilgan boʻlib, rasmiy qarorgohi tashkil etilganidan beri Kaliforniyaning Berkli shahridagi universitetning flagman kampusida joylashganligi aniqdir.

Kaliforniya universiteti tizimining notijorat nashriyot boʻlimi sifatida UC Press universitet va Kaliforniya shtati tomonidan toʻliq subsidiyalanadi. Uning mualliflarining uchdan bir qismi universitet professor-o‘qituvchilari hisoblanadi. Matbuot har yili gumanitar, ijtimoiy fanlar va tabiiy fanlar boʻyicha 250 dan ortiq yangi kitoblar va deyarli toʻrtta koʻp sonli jurnallarni nashr etadi va bosma nashrlarda 4000 ga yaqin kitob nomlarini saqlagan va hozirham. Shuningdek, u Collabra va Luminos ochiq kirish (OA) tashabbuslarining raqamli noshiri hisoblanadi.

Kaliforniya universiteti matbuoti quyidagi mavzularda nashr etadi: Afrikashunoslik, Amerikashunoslik, qadimgi dunyo (klassiklar), antropologiya, sanʼat, Osiyoshunoslik, aloqa, kriminologiya va jinoiy odil sudlov, iqtisod, atrof-muhitni oʻrganish, kino va media tadqiqotlari, oziq-ovqat va vino, gender va jinsiylik, global tadqiqotlar, salomatlik, tarix, til, Lotin Amerikasi tadqiqotlari, adabiyotshunoslik va sheʼriyat, Yaqin Sharqshunoslik, musiqa, falsafa, siyosat, psixologiya, din, fanlar va sotsiologiyalardan iboratdir.

## UC Press-da ochiq kirish (OA) dasturlari

Collabra
Collabra — Kaliforniya universiteti matbuotining ochiq kirish jurnali dasturidur. Collabra dasturi hozirda ikkita ochiq jurnalni nashr etadi, *Collabra: Psixologiya* va *Elementa: Antropotsen fanlari*, davomiy kengaytirish va jurnallarni sotib olish rejalari bilan borligi aniqdur.

Luminos
Luminos — Kaliforniya universiteti matbuotining muammoli monografiya manzarasiga ochiq kirish javobligi ekan va hizmatham bor. Anʼanaviy kitob nashr etish dasturi kabi tanlash, oʻzaro koʻrib chiqish, ishlab chiqarish va marketing boʻyicha bir xil yuqori standartlarga ega Luminos oʻzgaruvchan model boʻlib, u xarajatlar va foydalar boʻlinadigan hamkorlik sifatida qurilgaigi aniqdur.

## Manbalar
# Sariq uygʻur tili

**Sariq uygʻur tili** - sharqiy turkiy tillardan biri; asosan, XXRning Gansu viloyatidagi Minxua mintaqasida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni taxminan 4—5 ming kishidan iborat. Aniq dialektal boʻlinishga ega emas; togʻlik va dashtlik aholi shevalarida fonetika va leksika sohalarida ayrim tafovutlar kuzatiladi.

Sariq uygʻur tili leksikasi turkiy va noturkiy (sanskrit, tibet, moʻgʻul, xitoy) tillarga xos unsurlar qorishmasidan iborat, lekin grammatik qurilishi asl turkiyligicha saqlanib qolgan. Sariq uygʻur tilining oʻtmishda qadimgi uygʻur tiliga yaqin boʻlgani haqida taxminlar bor. Sariq uygʻurlar XVIII asr oxirlarigacha qad. uygʻur adabiy tilidan foydalanib kelgan va keyinchalik tibet tilining taʼsirida qad. uygʻur yozuvi unutilgan boʻlsa kerak. Sariq uygʻur tilit. oddiy soʻzlashuv tili boʻlib qolmoqda.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Affiks

Tilshunoslikda **affiks** (lotinchada „biriktirilgan“) — soʻzning qismi. Oʻzakka zid qoʻyiladigan, soʻz yasalishi yoki grammatik ifoda shakllanishiga xizmat qiladigan morfema. Shunga koʻra, ikki turga ajraladi: Soʻz yasovchi hamda shakl yasovchi. Oʻzakka nisbatan joylashishiga koʻra soʻz boshida (affiks), soʻz oʻrtasida (infiks), soʻz oxirida (suffiks) keladi. Oʻzbek tilida asosan oʻzakdan keyin (ishchi, olmazor), baʼzan oʻzak oldida ham (notoʻgʻri, beish) keladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Relyef (haykaltaroshlik)

**Relyef**, boʻrtma tasvir —haykaltaroshlikning bir turi. Tasvir, shakl tekis zamin (fon)dan boʻrttirib yoki oʻyib (chuqurlashtirib) hosil qilinadi. Kompozitsiya tabiiy asosdan ajralmasdan tekis sathsa yaratiladi; Relyef meʼmorlik boʻlaklari bezagi, haykaltaroshlik asari va boshqa kompozitsiya tarkibiga kirishi yoki mustaqil dastgoh asari boʻlishi mumkin. Asosiy turi — barelyef va gorelyef. Oʻyma relyefda nursoya jilvasida tasvir koʻzga tashlanadi, imkoniyati cheklangan. Relyef tasviriy sanʼatda qadimdan mavjud: binolarni bezashda, medal yasash svsh/yamda, metallga zarb berib bezak buyumlari ishlash va boshqalarda keng qoʻllanadi. Qad. Misr meʼmorligida qoʻllangan. Burtma relyef paleolit davridan maʼlum. Kda. Misr, Ossuriya, Hindiston, Xitayda, shuningdek, Oʻzbekiston hududiv keng tarqalgan; antik sanʼat, Uygonishdavri va keyingi davrlarda ayniqsa rivojlangan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ijtimoiy stigma

**Ijtimoiy stigma** — bu shaxs yoki guruhni jamiyatning boshqa aʼzolaridan ajratib koʻrsatilishiga xizmat qiladigan ijtimoiy xususiyatlari sababli kamsitish. Dastlab past tabaqali deb hisoblangan kishilarning ko‘zga tashlanadigan belgilariga nisbatan qo‘llanilgan stigma tushunchasi zamonaviy jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy maqom, madaniyat, jins, irq, din yoki sog‘liq holati kabi muayyan xususiyatlarga asoslanib, turli guruh yoki shaxslarga nisbatan ishlatiladigan ijtimoiy tushunchaga aylandi. Ijtimoiy stigma turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin va uning paydo bo‘lishi aniq vaqt hamda joyga bog‘liq. Inson stigmatizatsiyaga uchrashi bilan u ko‘pincha ruhiy muammolarga olib keladigan qoliplashgan fikrlar bilan bog‘lanib qoladi. Insonda oʻziga qarshi stigma ham vujudga kelishi mumkin, bu oʻsha inson oʻzidagi biror xususiyatni salbiy deb hisoblashidan kelib chiqadi va „buzilgan oʻziga xoslik“ (yaʼni, oʻz-oʻzini qoralash)ga olib keladi.

## Tavsif

Stigma (koʻplikda: stigmalar yoki *stigmata*) yunoncha soʻz boʻlib, u dastlab jinoiy javobgarlikka tortilgan, qul yoki xoin sifatida koʻrilgan odamlarning terisini kesib yoki kuydirib tushirilgan belgi yoki tatuirovka turiga ishora qilgan. Bu belgi ularni go‘yoki insoniyatga dog‘ tushirgan yoki axloqan buzilgan shaxslar sifatida ko‘rsatish uchun qo‘llanilgan. Ayniqsa, jamoat joylarida bunday odamlardan qochish kerak edi.

Ijtimoiy stigmalar turli shakllarda paydo boʻlishi mumkin. Ularning madaniyat, jins, irq, din, kasallik bilan bogʻliq eng keng tarqalgan turlari mavjud. Belgili odamlar odatda oʻzlarini boshqacha his qilgan va boshqalar tomonidan kamsitilgan.

Stigma, shuningdek, shaxsni noxush xususiyatlar to‘plami bilan bog‘laydigan va stereotip hosil qiladigan yorliq sifatida ham ta’riflanishi mumkin.

Stigma stigmatizatsiya qilinganlarning xatti-harakatlariga taʼsir qilishi mumkin. Bu insonlar koʻpincha oʻzlarining stigmatizatorlari ulardan kutgan tarzda harakat qilishni boshlaydilar. Bu nafaqat ularning xatti-harakatlarini oʻzgartiradi, balki ularning his-tuygʻulari va eʼtiqodlarini ham shakllantiradi. Stigmaga uchragan ijtimoiy guruhlar aʼzolari koʻpincha depressiyaga olib keladigan notoʻgʻri qarashlarga duch kelishadi (yaʼni deprejuditsiya). Bu stigmalar odamning ijtimoiy oʻziga xosligini tahdidli vaziyatlarga qoʻyadi, masalan, oʻzini past baholashiga sababchi boʻladi. Shu sababli, shaxsiyat nazariyalari yuqori darajada tadqiq qilingan.

Stigmaga uchragan guruh a’zolari o‘zlariga boshqalarga nisbatan farqli munosabatda bo‘linayotganini va kamsitilish ehtimoli yuqori ekanligini anglay boshlaydilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, „10 yoshga yetganda, ko‘pchilik bolalar jamiyatdagi turli guruhlar haqidagi madaniy stereotiplardan xabardor bo‘ladilar. Stigmatizatsiyaga uchragan guruhlarga mansub bolalar esa bunday madaniy qoliplar haqida undan ham yoshroq paytda bilib oladilar“.

## Manbalar
# Niderlandiya qirolligi

**Niderlandiya qirolligi** - 1814—15 yillarda Vena kongressi tomonidan Niderlandiya va Belgiya tarkibida tuzilgan davlat. Qirol Vilgelm I hukmronligi ostida boʻlgan. Niderlandiya qirolligida amalda Niderlandiya gegemonligi oʻrnatilib, Belgiya viloyatlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlari kamsitilgan. 1830-yilgi Belgiya inqilobi Belgiyani ajralib chiqishi va Niderlandiya qirolligini parchalanishiga olib kelgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Surʼat

**Surʼat** (musiqada) — musiqa asari ijrosining tezlik darajasi. Odatda, asarning mazmuni va umumiy harakteriga bogʻliq holda (muallif tomonidan) belgilanadi. Nota yozuvida XVII asrdan italyansa atamalar bilan (lotin alifbosida) koʻrsatila boshlagan. Asosiy S.lar (tezlanish tartibida) largo, lento, adajio (sekin S.lar), andante, moderato (oʻrtacha S.lar), allegro, allegretto, vivo, presto (tez S.lar). Dastlab, baʼzi S.lar musiqa asarlarining mazmunifodaviyligini bildirgan (mas, allegro — shoʻx, largo — vazmin, vivo — jonli va gʻ.k.), ularning ayrimlari hozirgacha shu maʼnoni saqlagan. Baʼzan, S.lar barchaga maʼlum janrlar inʼikosi sifatida ham koʻrsatiladi (mas, marsh, vals, polka va hokazo S.ida). Baʼzan maxsus nomi boʻlmagan, lekin ayni shu S.dagi pyesa yoki uning mustaqil qismlarining nomi boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, sonata allegrosi). Anik, S. muayyan vaqt (odatda, bir daqiqa) davomida ijro etilayotgan metr gʻissalarining soni bilan koʻrsatiladi. S.ni aniqoʻlchash uchun (mas, ogʻzaki anʼanadagi musiqa asarlarini notaga olishda) metronom ishlatiladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mustamlakachilik

**Mustamlakachilik** - kuchli davlatlar tomonidan zoʻrlik bilan egallangan mamlakat yoki hududni siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etib, oʻziga boʻysundirish, qaram qilish, talash siyosati. XV asr oxirida Yevropa davlatlari (Portugaliya, Ispaniya, Angliya, Fransiya, Gollandiya) ana shunday siyosat yurita boshlaydilar. Bunday amaliyot XX asr boshida avjiga chiqdi, natijada dunyoning katta qismi bir necha imperiyalar oʻrtasida boʻlib olindi. Bu davrga kelib eski mustamlakachi davlatlar yoniga yangilari: AQSH, Germaniya, Belgiya, Yaponiya, Rossiya qoʻshildi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) tufayli kuchayib ketgan milliy ozodlik harakatlari sanoqli yillar ichida mustamlaka imperiyalarini tezda yemirilib, qulashiga olib keldi. BMTning Bosh Assambleyasi mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish toʻgʻrisida Deklaratsiya qabul qildi (1960), unda M. insoniyatga qarshi jinoyat sifatida baholanadi. XX asrning 60-yillari boshida oʻnlab sobiq mustamlakalar mustaqillikka erishishdi va suveren davlatlarga aylandi. Jumladan, "Afrika yili" deb nom olgan 1961-yilda qitʼaning 21 davlati mustaqillikka erishgan edi. Hozirgi vaqtda ayrim kichik hududlar (asosan, orol qududlari) AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va boshqa mamlakatlar hukmronligi ostida qolib kelmoqda. Lekin bu hududlarning axoliyey metropoliya aholisi huquqlariga oʻxshash yoki unga yaqin huquqlarga ega boʻldi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishdan keng foydalanadi, metropoliya mamlakatlaridan moliyaviy-iqtisodiy yordam oladi. Shu bois tom maʼnoda M. amalda yoʻqolgan, deyish mumkin. 19- va XX asrda Rossiya imperiyasi, soʻng sobiq SSSRham M. siyosatini olibbordi. 1991-yil SSSR parchalanib uning oʻrnida mustaqil taraqqiyot yoʻlini tanlagan 15 mamlakat tashkil topdi. Oʻzbekiston M. dan xalos boʻlib, mustaqillikka erishgani ana shu olamshumul jarayon tarkibida yuz beradi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kilometr

**Kilometr** — xalqaro birliklar sistemasida uzunlikning karrali birligi, 1000 metrga teng. Belgilanishi *km*. 1 km = 0,62137 ingliz mili = 0,53996 dengiz mili. **Kilometr** (kilo... va metr) — Xalqaro birliklar tizimi SIdz. uzunlik oʻlchov birligi. km bilan belgilanadi. 1 km = 1000 m.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Panjob (viloyat)

**Panjob** – Pokistonning shimoliy-sharqiy qismidagi viloyat. Hind daryosining Chinob va boshqa irmoqlari havzasida. Maydoni 205,3 ming km². Aholisi 72,6 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Lohur shahri Yer usti allyuviy jinslardan tuzilgan. Daryolar yozgi musson davrida toshib, oʻzanini oʻzgartirib turadi. Relyefi bir oz qiya, jarlar bor. Iqlimi quruq tropik iqlim. Oʻrtacha temperatura yanvarda 13—16°, mayniki 35°. Yillik yogʻin 150 mm.

Panjob – mamlakatning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi sugʻorma dehqonchilik. Mamlakat hududining 1/4 qismi, aholisining yarmidan ortigʻi Panjob hissasiga toʻgʻri keladi. Panjob Pokistonda yetishtirilayotgan bugʻdoy, sholi, paxta va shakarqamishning asosiy qismini, sanoat mahsulotining deyarli yarmisini beradi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari – bugʻdoy, grem, bajra, sholi, jovar, makkajoʻxori, paxta, shakarqamish va moyli ekinlar. Chorvachilik bilan viloyatning shimoliy. va gʻarbiy rayonlarida shugʻullaniladi, asosan, qoʻy, echki boqiladi. Koʻmir, surma, toshtuz, tabiiy gaz, neft qazib chiqariladi. Layalpur va Moʻlton shaharlarida ip gazlama sanoatining nisbatan yirik korxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik, metallsozlik, kimyo, qogʻoz, sement, paxta tozalash korxonalari bor. Hunarmandchiliqsa metall va sopoldan uy roʻzgʻor buyumlari, fil suyagidan badiiy buyumlar tayyorlanadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Beidou

BeiDouning xizmat doirasi
Har xil navigatsion tizimlarning orbitalarini solishtirish
**BeiDou navigatsion tizimi** yoki Compass navigatsion tizimi Xitoy tomonidan mustaqil Sun`iy yo'ldoshli global navigatsion tizimga ega bo'lish uchun ishlab chiqilgan.
# Xarbin

**Xarbin** — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Xeylunszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 9,2 mln. kishi (1998). Sungari daryosining oʻng sohilida. Yirik temir yoʻl chorrahasi, daryo porti. Aeroport bor. Mamlakatning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik, xususan, elektrotexnika, elektroenergetika, transport, stanoksozlik, priborsozlik va boshqa Yogʻochsozlik, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Xarbinda 15 dan ortiq oliy oʻquv yurti, muzey va teatrlar bor. Shaharga 1898-yilda Xitoy Sharqiy temir yoʻlning qurilishi bilan asos solingan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |