Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ism

**Ism** (arabcha: إسم‎‎), **ot** — bolaning tugʻilganligi qayd etilayotganda unga beriladigan shaxsiy nom.

## Kelib chiqishi

Ism arabcha (إسم‎‎) soʻz boʻlib, „nom, kishi oti“ degan maʼnolarni anglatadi. Ism shaxslarni oila, avlod, mahalla, jamoa doirasida ajratishga imkon beradi. Odatda, chaqaloqqa ismni ota-onasi, qarindosh-urugʻ, oiladagi keksa kishilar tanlaydilar. Qanday ism qoʻyilishi estetik va etik tamoyillar, Ism tanlovchilarning orzu-istaklari, tasavvur va dunyoqarashlari, milliy xu-susiyat va b. bilan bogʻlangandir. Ism qoʻyishda dinning taʼsiri, ayniqsa, kuchli boʻldi. Xristianlik vujudga kelib, monoteistik dinga aylanganidan keyin Bibliyaaagi paygʻambarlarning Ismlari jahondagi koʻpgina xalqlarda ommaviy Ismlar boʻlib qoldi. Islom dinining tarqalishi Markaziy Osiyo xalqlari, xususan, oʻzbeklarda bu din tushunchalari bilan bogʻliq Ismlarning koʻpayishiga olib keldi. Xalqimiz Qurʼoni karimda tilga olingan Allohning goʻzal ismlarini (qarang: al-Asmo al-Husno), Muhammadning nomlarini oʻz farzandlariga qoʻyishni rasm qildi. Xullas, har bir Ism muayyan sabab bilan paydo boʻlib, oʻzining tarixi, geografik tarqalishi, hududi va mazmuniga ega. Qadim-qadimdan Ism qoʻyishning turli rasm-rusm, udumlari saqlanib qolgan, chunki bolaning sogʻ boʻlishi, yashab ketishi, kelgusi baxti unga qoʻyiladigan Ism bilan bogʻliq boʻladi, deb hisoblangan. Kishiga muvaffaqiyatli tanlangan Ism uning taqdiri, hayotiga katta taʼsir koʻrsatadi, Ism odamning ruhiyatini oʻzida mujassam qiladi, kishi oʻz ismiga oʻxshay-di, deb ishonishgan. Musulmon oilalarida bolaga ism qoʻyish bilan bogʻliq alohida marosim oʻtkazib kelinadi (qarang: Aqiqa).

Ismga eʼtibor chaqaloqqa ism tanlashdan va uni tugʻilganlik toʻgʻrisida guvohnoma (metrka)ga yozishdan boshlanadi. Mualliflik huquqiga, oila huquqida merosxoʻrni belgilash va sh. k.dagi bir qancha huquqiy munosabatlar ism bilan bogʻlangandir. Oʻzbekiston Respublikasining Oila Kodeksi bolaning ism olish huquqini belgilaydi (69-modda). Bu huquq bolaning shaxsiy huquqi doirasiga kiradi. Amaldagi qonunlarga binoan, bolaga ism ota-onaning kelishuviga binoan qoʻyiladi, fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlari buni hisobga olishga majbur. Bolaga Ism qoʻyishda ota-ona oʻrtasida kelishuv boʻlmasa, mazkur nizo vasiylik va homiylik organi tomonidan bola, shuningdek, uning ota-onasi manfaatlarini eʼtiborga olib hal etiladi. Bola Ismini oʻzgartirish tartibi Oila Kodeksida belgilab berilgan (70-modda). Unga koʻra, fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organi ota-onaning birgalikdagi arizasiga binoan, bola 16 yoshga toʻlguncha bola manfaatlarini eʼtiborga olib, uning ismini oʻzgartirishga hakli. 10 yoshga toʻlgan bolaning ismini oʻzgartirishga faqat uning roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi.

Tilshunoslikda kishilar I.larini oʻrganadigan alohida soha *antroponimika* deb ataladi. I.ni til fakti sifatida onomastika oʻrganadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Begmatov E., Oʻzbek ismlari maʼnosi, T., 1998; Gʻafurov O., Asmaulhusna yoxud tabarruk ismlar, 1—2-qism, T., 1998.

## Havolalar
# Origami

Origami yordamida tayyorlangan qogʻoz turna
Qogʻoz turnani yaratish jarayoni**Origami** (yaponcha: *折り紙*, lit.:„buklangan qogʻoz“) – dekorativ-amaliy sanʼat turi; yapon qogʻoz buklama sanʼati.

Origami sanʼati qogʻoz ixtiro qilingan Qadimgi Xitoyga borib taqaladi. Origami dastlab diniy marosimlarda ishlatilgan. Uzoq vaqt davomida sanʼatning bu turi faqat yuqori sinf vakillari uchun amal qilgan, ular orasida qogʻozni buklash texnikasini egallash muhim belgi boʻlgan.

Klassik origami kvadrat qogʻoz varagʻidan yasalgan.

Bunda hatto eng murakkab mahsulotning buklash diagrammasini chizish uchun yetarli belgilar toʻplami mavjud. Belgilarning aksariyati 1954-yilda mashhur yapon ustasi Akira Yosidzava (1911–2005) tomonidan amaliyotga kiritilgan.

Klassik origami qaychi ishlatmasdan bitta varaqdan foydalanishni talab qiladi. Bunday holda, koʻpincha murakkab modelni buklash, yaʼni unga shakl berish yoki uni saqlab qolish uchun asl varaqni metilselyulyoz yoki PVA oʻz ichiga olgan yopishqoq kompozitsiyalar bilan singdirish qoʻllanadi.

## Etimologiya

Yaponcha origami soʻzining oʻzi ikkita kichik yaponcha: „ori“ (ildiz feʼli „oru“), buklamoq va „kami“ – qogʻoz soʻzlarning birikmasidir. Yaqin vaqtgacha qogʻoz buklashning barcha shakllariga nisbatan origami soʻzi ishlatilmagan. Bundan oldin, oʻyin uchun qogʻozni yigʻish turli nomlar bilan maʼlum boʻlgan, jumladan, „orikata“ yoki „origata“ (), „orisue“ (), „orimono“ (), „tatamigami“ () va boshqalar.

## Adabiyotlar

* Kunihiko Kasahara (1988). *Origami Omnibus: Paper Folding for Everybody*. Tokyo: Japan Publications, Inc. ISBN 4-8170-9001-4
* Kunihiko Kasahara and Toshie Takahama (1987). *Origami for the Connoisseur*. Tokyo: Japan Publications, Inc. ISBN 0-87040-670-1
* Satoshi Kamiya (2005). *Works by Satoshi Kamiya, 1995–2003*. Tokyo: Origami House
* Kunihiko Kasahara (2001). *Extreme Origami*. ISBN 0-8069-8853-3
* Michael LaFosse. *Origamido : Masterworks of Paper Folding* ISBN 978-1564966391
* Nick Robinson (2004). *Encyclopedia of Origami*. Quarto. ISBN 1-84448-025-9. A book full of stimulating designs.

## Manbalar

## Havolalar

* GiladOrigami.com, contains many book reviews
* WikiHow on how to make origami
* Origami USA, many resources, especially for folders in the USA
* British Origami Society, many resources, especially for folders in the UK
* *Between the Folds*, documentary film about origami and origami artists
* *Lang, Robert* „The math and magic of origami“ (video).  TED ED (2008-yil fevral). 2013-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 6-aprel.
* „See a NASA Physicist's Incredible Origami“ (en) (video). *YouTube* (2017-yil 16-mart). Qaraldi: 2022-yil 29-oktyabr.
* Engineering with Origami, YouTube video by Veritasium about uses of origami for structural engineering
# Kamikadze

**Kamikadze** (yaponcha: *神風*, kamikaze, simpu; *kami* — „iloh“, *kadze* — „shamol“) — „ilohiy shamol“, moʻgʻul xoni Xubilayning Yaponiya qirgʻoqlariga yaqinlashgan kemalarini ikki marotaba yoʻq qilgan tayfunning nomi.

[[XX asr]]ning oʻrtalarida „kamikadzw“ soʻzi Tinch okeanida borayotgan urushning soʻnggi bosqichida yaponlarning dushman kemalariga oʻz samolyoti bilan hujum qilib, halok boʻlgan uchuvchilariga nisbatan qoʻllanila boshlandi. „Kamikaze“ — yaponcha „tokkotay“ atamasining bir qismi boʻlib, ushbu soʻz barcha dushmanga talofat yetkazish maqsadida oʻz joniga qasd qiluvchi koʻngillilarni (nafaqat uchuvchilarni) nazarda tutgan. Yaponlar bu kabi harakatlarni *tokubetsu ko: geki tay* (yaponcha: 特別攻撃隊) — „maxsus hujumning zarbdor otryadlari“ yoki *tokko: tay* (yaponcha: 特攻隊) abbreviaturasi bilan atashgan. Oʻzlarini qurbon qiluvchi uchuvchilar boʻlinmasi *simpu tokubetsu ko: geki tay* (yaponcha: 神風特別攻撃隊) — „Ilohiy shamol“ maxsus hujum boʻlinmalari" deb atalgan. Ingliz tilida „kamikaze“ atamasi amerika armiyasida xizmat qilgan, yapon emigrantlaridan chiqqan tarjimonlar tufayli paydo boʻlgan. Tez orada ittifoqchilar qoʻshini „kamikaze“ soʻzini yaponlar tomonidan qoʻllangan har qanday oʻz-oʻzini qurbon qilish bilan bogʻliq hujumlarga nisbatan qoʻllay boshlagan.

## Manbalar
# Kioto

Kinkaku-jiKiyomizu-dera**Kioto** (yaponcha: *京都*, *Kyōto*) — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolida, Kioto prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 464 890 kishi (2020). Kioto 792—794-yillarda qurilgan va 1192-yilgacha Xeyan deb atalgan. 1868-yilgacha mamlakatning rasmiy poytaxti va yapon imperatorlarining qarorgohi, muhim savdo shahri boʻlgan. Kioto — transport yoʻllari tuguni. Kema qatnaydigan kanal orqali Biva koʻli bilan bogʻlangan. Mamlakatning muhim iqtisodiy, madaniy, tarixiy va diniy markazi. Mashinasozlik (asosan, elektr mashinasozligi va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish) va rangli metallurgiya sanoati rivojlangan. Toʻqimachilik (tabiiy va sunʼiy ipakdan shoyi toʻqish), tikuvchilik, elektrotexnika, oziq-ovqat, oyna-keramika sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda shoyi toʻqish, chinni va bronzadan badiiy buyumlar, diniy marosim ashyolari tayyorlashning qad. markazi. Yaponlarning kad. budda ibodatxonalari, muqaddas joylar, saroylar, bogʻ koʻp. Kiotoda Yaponiyadagi 2 ta eng qadimgi universitet, tibbiyot akademiyasi, amaliy sanʼat oʻquv yurti, kutubxonalar, muzeylar, botaniqa bogʻi bor. Xalqaro turizm markazlaridan. Meʼmoriy yodgorliklardan Todzi ibodatxonasi (VIII—XVII asrlar), Sayxodzi (XIV asr), Tenryudzi (XIV asr), Ryoandzi (XV asr) monastirlari, imperator saroyi majmuasi (1799-yilda qayta tiklangan) va boshqa saqlangan. Ular meʼmorlikdagi yangi yoʻnalish asosida oʻziga xos milliy uslubda, ichki bezagida yogʻoch oʻymakorligi, kandakorlik, naqqoshlikdan foydalanib barpo etilgan. Zamonaviy inshootlardan „Kioto kaykan“ shahar madaniyat markazi, xalqaro majlislar zali va boshqa qurilgan. Kioto yaqinida Uidzida Feniks ibodatxonasi joylashgan.

## Demografiyasi

Aholining oʻsishi| Yil | Aholi | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1873  | 238 663 | —     |
| 1889  | 279 165 | +17.0% |
| 1900  | 371 600 | +33.1% |
| 1910  | 470 033 | +26.5% |
| 1920  | 736 462 | +56.7% |
| 1925  | 860 878 | +16.9% |
| 1930  | 987 777 | +14.7% |
| 1935  | 1 117 439 | +13.1% |
| 1940  | 1 127 870 | +0.9% |
| 1945  | 1 041 700 | −7.6% |
| 1950  | 1 130 185 | +8.5% |
| 1955  | 1 229 808 | +8.8% |
| 1960  | 1 295 012 | +5.3% |
| 1965  | 1 374 159 | +6.1% |
| 1970  | 1 427 376 | +3.9% |
| 1975  | 1 468 833 | +2.9% |
| 1980  | 1 473 065 | +0.3% |
| 1985  | 1 486 402 | +0.9% |
| 1990  | 1 461 103 | −1.7% |
| 1995  | 1 470 902 | +0.7% |
| 2000  | 1 467 785 | −0.2% |
| 2005  | 1 474 811 | +0.5% |
| 2010  | 1 474 015 | −0.1% |
| 2015  | 1 475 183 | +0.1% |
| 2020  | 1 464 890 | −0.7% |
| Manba:  |

## Galereya

* Gallery
* Kyōto stansiyasi (2018)
* Teramachi（2018）
* Kawaramachi (2017)
* Kiyomizu-dera（2015）
* Kioto xalqaro manga muzeyi (2008)

* Rakutō (Yamashina)
* Rakutō (Lake Biwa Canal)
* Rakusai (Katsura)
* Rakusai (Arashiyama)
* Rakunan (Momoyama)
* Rakunan (Fushimi)
* Rakuhoku (Kitaōji)
* Rakuhoku (Kamigamo)

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xonsyu

Xonsyu|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 227 939,66 va 88 968 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi |
m. |
| Eng baland nuqtasi | Fudziyama |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Yaponiya |
| Demografiya |
| Aholisi | 104 000 000 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Xonsyu**, Xondo — Yaponiya arxipelagidagi eng katta orol, Yapon dengizi bilan Tinch okean oraligʻida. Maydoni 230,4 ming km² (atrofidagi orollar bilan birga 231 ming km²), uzunligi 1400 km dan ziyod. Orolda mamlakat aholisining taxminan 80% yashaydi. Relyefi, asosan, togʻli. Orolning markaziy qismini yirik togʻ tizmalari (Ou, Xida, Kiso, Akaisi) egallagan. Vulkan koʻp, Fudziyama vulkani Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Tez-tez kuchli zilzila boʻlib turadi. Sohil qismi kambar tekislik. Oltingugurt, qoʻrgʻoshin, rux, neft, gaz konlari bor. Iqlimi mussonli, okean iqlimi, shimolida moʼtadil, janubida subtropik. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari qisqa, serostona, gidroenergiya zaxirasiga boy. Eng katta koʻli — Biva. Togʻlar keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan, janubida subtropik doim yashil va igna bargli oʻrmonlar bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. X. — Yaponiyaning iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi. Tekisliklarda aholi zich, dehqonchilik rivojlangan. Yirik shaharlari: Tokio, Osaka, Nagoya, Kioto, Yokoxama, Kobe. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga qarang.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kyusyu

Kyusyu|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 36 782,11 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi | 1788 m. |
| Eng baland nuqtasi | Kuju Mountains |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Yaponiya |
| Mintaqa | Yaponiya |
| Demografiya |
| Aholisi | 13 061 879 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Kyusyu**, K i u – S i u (yaponcha – *toʻqqiz viloyat*) – Yaponiyaning janubiy qismidagi orol. Tinch okean, Ichki Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni yondosh mayda orollar bilan birga 42,1 ming km². Qirgʻoq chizigʻi notekis, qoʻltiq koʻp. Relyefi, asosan togʻli, shimoliy va gʻarbi sertepa va allyuvial pasttekislik. Kyusyuning eng baland joyi – Kudzyu vulkani (1788 m). Soʻnmagan vulkanlar bor, issiq bulok koʻp. Teztez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 0°, tekisliklarda 10°, iyulniki 15—28°. Yillik yogʻin 1600–3000 mm. K.ning iqlimiga uning qirgʻoqlari yaqinidan oʻtadigan Kurosio va Susima iliq oqimlarining taʼsiri katta. Tez-tez tayfun boʻlib turadi. Yirik daryolari: Tikuga, Oyodo va Gokase; gidroenergiya resurslariga boy. Tuprogʻi qizil va sariq tuproq. 850 m balandlikkacha subtropik doim yashil oʻrmonlar, undan yuqorisi igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari – butazor, oʻtloq va yalangliklar bilan band. K. – Yaponiyada oʻsimlik dunyosiga eng boy orol. Kyusyuning shimoliy Yaponiyaning asosiy koʻmir-metallurgiya bazasi; markazi va janubiy esa muhim qishloq xoʻjaligi rayonidir. Orolda aholi zich yashaydi. Yirik shaharlari: Kumamoto, Vagasaki, Kitakyusyu.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xokkaydo

Xokkaydo|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 77 984,49 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi | 2290 m. |
| Eng baland nuqtasi | Asahi-dake |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Yaponiya |
| Mintaqa | Hokkaidō |
| Demografiya |
| Aholisi | 5 383 579 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Xokkaydo** — Yaponiyaning shimoliy qismidagi orol, kattaligi boʻyicha 2oʻrinda (Xonsyu o.dan keyin). Tinch okean va uning Yapon va Oxota dengizlari oʻrab turadi. Maydoni 77,7 ming km² (atrofidagi orollar bilan 78,5 ming km²). X. murakkab shaklga ega. Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 2290 m (Asaxi choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Teztez kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Toshkoʻmir, oltingugurt, temir rudasi konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3° dan Ggacha, iyulniki 17—21°. Yillik yogʻin 800–1500 mm. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari sersuv, gidroenergiyaga boy. X. maydonining 60% oʻrmon. Yirik shaharlari — Sapporo, Xakodate. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga qaralsin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kobe

Kobe Port
**Kobe** (yapon tilida: 神戸市, *Kōbe-shi*) — Yaponiyadagi shahar, Hyogo prefekturasi poytaxti bo'lib 1.5 million aholiga ega Yaponiyaning mashhur port shahrlaridan biri bo'lib hisoblanadi. Ushbu shahar Kansai regioni, Osaka shahrining g'arbida joylashgan. Kobe Yaponiyaning 17ta belgilangan shaharlaridan biri bo'lib Osaka-Kobe-Kyoto metropoliteni davomidir. Xonsyu orolning janubi-gʻarbiy qismida. Osaka qoʻltigʻi sohilida. Xiogo prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,5 mln.kishi (1990-yillar oxiri). Muhim temir yoʻl tuguni. Yaponiya gʻarbidagi yirik sanoat markazi. Metallurgiya, transport mashinasozligi, jumladan, kemasozlik (mamlakatda qurilayotgan kemalar hajmining 1/3 qismi K. hissasiga toʻgʻri keladi), oziq-ovqat va harbiy sanoat korxonalari bor. Elektr energiya, toʻqimachilik va kimyo sanoati mahsulotlari ishlab chiqariladi. K. porti Yaponiyadagi eng yirik portlardan biri (yillik yuk ortib-tushirish 150 mln. t.). Metropoliten qurilgan. K.da chet el banklarining yirik filiallari, savdo va sanoat firmalari joylashgan. Universitet, oliy tijorat instituti, tex. kolleji, rasadxona, badiiy muzey mavjud. K. — xalqaro turizm markazlaridan biri. Shahar atrofida kurortlar va milliy bogʻlar bor.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Osaka

**Osaka** — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolining janubiy qismida. Osaka prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,6 mln. kishi (2000). O. — kattaligi va iqtisodiy ahamiyati jihatdan mamlakatda 2-oʻrinni egallaydi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Ichki Yapon dengizi sohilidagi yirik port (yiliga 90 mln. t dan ortiq yuk ortibtushiriladi). Itami aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

O. — mamlakatning savdo-moliya markazi. Fond, sholi, paxta birjalari, banklar bor. Ogʻir sanoat markazi (jumladan, poʻlat, prokat, rangli metall buyumlari ishlab chiqariladi). Aniqmashinasozlik, kemachilik, energetika, priborsozlik va stanoksozlik, toʻqimachilik, kimyo-farmatsevtika, yogʻochsozlik, poligrafiya, sement, oyna-keramika sanoati korxonalari mavjud. 1933-yilda metropoliten qurilgan. 13 universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, nafis sanʼat muzeyi va boshqa muzeylar, planetariy, teatrlar, botanika va hayvonot bogʻlari bor.

Shahar IV—VII asrlardan tilga olingan. Dastlab Naniva, XV asrdan O. deb atalgan. XVI asr oxiridan O. mamlakat hoki-mining qarorgohi va yirik savdo shahri. Oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklaridan ibodatxonalar, qasr va boshqa bor. 1970-yilda shaharda "EKSPO—70" butun jahon koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Misr iyerogliflari

| Misr ierogliflari  |
| --- |
|  Miloddan avvalgi XIII asr Seti I (KV17) qabridagi ierogliflar |
| Yozuv tipi |
Logografik yozuv |
| Tillar |
Misr tili |
| Yaratilgan sanasi | mil. avv. 3200 |
| Davr |
miloddan avvalgi 3200 yillik – milodiy 400-yil |
| Yozuv yoʻnalishi |
oʻngdan chapga, chapdan oʻngga |
| Kelib chiqishi | * Ieratik
* Proto-Sinay
 |
| Unicode koʻlami | * U+13000–U+1342F Ierogliflar
* U+13430–U+1343F Boshqaruv
 |
| ISO 15924 | Egyp |
| * k
* m
* t
 |

**Misr ierogliflari** (/ˈhaɪrəˌɡlɪfs/, /ˈhaɪroʊˌɡlɪfs/) Misr tilini yozish uchun Qadimgi Misrda ishlatilgan rasmiy yozuv tizimi boʻlgan. Ierogliflar logografik, boʻgʻin va alifbo elementlarini birlashtirib, 100 dan ortiq alohida belgilardan boshlangan. Papirus va yogʻochdagi diniy adabiyotlar uchun kursiv iyerogliflardan foydalanilgan. Ieratik va demotik Misr yozuvlari, keyinchalik Finikiy yozuviga aylangan Proto-Sinay yozuvi ham ieroglif yozuvidan kelib chiqqan. Misr ieroglif yozuvi Finikiya alifbosi orqali zamonaviy qoʻllanilayotgan koʻpchilik yozuvlar, ayniqsa lotin, kirill va arab yozuvlarining ajdodidir.

Ieroglifdan foydalanish ilk bronza davrida, taxminan miloddan avvalgi XXXII asrda (Naqada III), ikkinchi sulola davriga (miloddan avvalgi XXVIII asrda) oid misr tilida yozilgan birinchi deshifrlanadigan jumla bilan proto-savodli belgilar tizimlaridan kelib chiqqan. Misr ierogliflari Oʻrta podsholik davri klassik tilida monumental yozuvlar uchun foydalaniladigan yetuk yozuv tizimiga aylandi; bu davrda tizim 900 ga yaqin aniq belgilardan foydalangan. Ushbu yozuv tizimidan foydalanish Yangi va Soʻnggi podsholik, Forslar va Ptolemeylar sulolasi davrlarida davom etgan. Ierogliflardan foydalanish oxirgi mart Rim davrida, eramizning 4-asrigacha boʻlgan davrda aniqlangan.

V asrda soʻnggi butxonalarning yopilishi bilan ieroglif yozuvlari haqidagi bilimlar unutiladi. Garchi urinishlar qilingan boʻlsa-da, yozuv butun Oʻrta asrlar va ilk yangi davrda shifrlanmagan. Ieroglif yozuvining dekodlanishi 1820-yillarda Jean-François Champollion tomonidan Rosetta toshining yordami bilan amalga oshirilgan.

Bugungi kunda maʼlum boʻlgan barcha Qadimgi Misr (yaʼni ieroglif va ieratik) matnlardagi soʻzlar soni taxminan 5 millionni tashkil etadi va agar dublikatlarni (masalan, oʻliklar kitobi va tobut matnlari) alohida hisoblasa, 10 millionga yaqinlashadi. Qadimgi Misr yozuvlarining eng katta toʻplami Wörterbuch der ägyptischen Spracheda 1,5-1,7 million soʻzni oʻz ichiga oladi.

## Manbalar
# Efiop yozuvi

**Efiop yozuvi** – janubiy arabiy konsonant (undosh harfli) alifbo asosida kelib chiqqan boʻgʻinli yozuv. Har bir belgi S+U (unli + undosh) tarzidagi ochiq boʻgʻinni ifodalaydi, unlining tabiatidan kelib chiqqan holda, qoʻshimcha chiziqlar bilan farqlanuvchi 7 variantga ega: qisqa a, choʻziq y, 1, a, yo, o, undosh+ye (ilmiy transkripsiyada hozirgi talaffuzga mos keluvchi a, i, 1, a, ye, o, E ifodalari qoʻllanadi). „Undosh+qisqa a“ belgisi asosiy variant hisoblanadi, qolganlari esa unga nisbatan belgilanadi. Efiop yozuvi chapdan oʻnga qarab yoziladi; u Efiopiyadagi turli tillar, mas, qadimiy efiop (geez), amxara, tigray, tigre, oromo va boshqalarda qoʻllanadi.

Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida Yamandan koʻchib kelganlar bilan Efiopiyaga jan. som alifbosining bir tarmogʻi – janubiy arabiy konsonant alifboli yozuv kirib kelgan. U milodiy V asrgacha jan. arabiy yozuv bilan parallel rivojlangan holda isteʼmolda boʻlgan. Boʻgʻinli Efiop yozuvi belgilarning qadimiy jan. som alifbosidagi tartibini va harflarning qadimiy nomlarini (bu nomlar finikiycha nomlar bilan mos keladi) saqlab qolgan. IV—V asrlarda Aksum davlatida, chamasi, yunon madaniyati va yunon alifbosi taʼsirida Efiop yozuvi isloh qilindi: unlilar uchun belgiifodalar joriy etiladi va yozuv yoʻnalishi oʻzgartiriladi. Efiop yozuvi jan. arabiy alifbodagi 29 belgidan 24 tasini saqlab qolgan; efiop tillarigagina xos boʻlgan tovushlar uchun mavjud belgilar shaklini bir oz oʻzgartirish yoʻli bilanyangi belgilar yaratiladi. XIV asr oʻrtalarida amxar tilining tovushlarini ifodalash uchun yana 7 belgi ishlab chiqiladi. Belgilarning umumiy soni turli tillarda 202 tadan 270 tagacha yetadi. Efiop yozuvining kursiv shakli ishlab chiqilmagan.

## Adabiyot

* Krachkovskiy I.Yu., Vvedeniye v efiopskuyu filologiya, M., 1955; Starinin V. P., Efiopskiy yazj, M., 1967.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Uygʻur yozuvi

**Uygʻur yozuvi** — Sharqiy Turkistondagi turkiy tilli xalqlar foydalangan harftovush yozuvi, soʻgʻd yozuvi asosida paydo boʻlgan (soʻgʻd yozuvi, oʻz navbatida, qoz. ilmiy taxminlarga koʻra, oromiy yozuvi shakllaridan biriga borib taqaladi). Ilk yozma yodgorliklari VIII asrga tegishlidir. Uygʻur yozuvida harflar tik (vertikal) chiziq boʻylab yuqoridan pastga qarab yozilgan, yozuv ustunlari esa chapdan oʻngga tomon joylashtirilgan. Harfning soʻzdagi oʻrniga (boshi, oʻrtasi, oxiriga) qarab tegishli oʻrinlarda uning alohida shakllari qoʻllangan. Diniy asarlar odatda qatʼiy kitobiy yozuvda, rasmiy hujjatlar esa tez yozuvga asoslangan kursivda yozilgan.

Uygʻur yozuvi IX—XIII asrlarda budda diniga sigʻinuvchi turkiy qabilalar oʻrtasida keng tarqalgan. Ushbu qabilalar islomni qabul qilganlaridan keyin bu yozuv asta-sekin arab yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan, lekin Uygʻur yozuvi budda ibodatxonalarida XVIII asrda ham qoʻllangan. XVIII asrda Uygʻur yozuvi moʻgʻullar tomonidan oʻzlashtirilgan va hozir ham mavjud boʻlgan moʻgʻul yozuvi shakllangan. Uygʻur yozuvi asosida Manjurlar manjur yozuvini ha
m yaratishgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Perforatsiyalar

**Perforatsiyalar** (lot. perforatio — teshish, kirib olish) — 1) oʻsimliklarda oʻtkazuvchi va toʻrsimon naylar devoridagi teshiklar. P. orkali oziq eritmalar bemalol oʻtadi. P. qirqquloqlarda koʻp, koʻpchilik gulli oʻsimliklarda oddiy (oʻtkazuvchi nay boʻgʻimida bitta umumiy teshik) boʻlishi mumkin. Ayrim lishayniklarda P. — tallom poʻstlogʻi bir qismining halok boʻlishi tufayli vujudga keladigan teshikdan iborat boʻlib, gaz almashinuv vazifasini bajaradi. 2) tibbiyotda — kovak aʼzolar devo-rining teshilishi. Patologik jarayonlar natijasida, mas, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi yoki ingichka va yoʻgʻon ichaklardagi yaraning teshilishi; 3) xirurgik yoʻl bilan suyakda teshik ochish.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |