Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Konfutsiylik

**Konfutsiylik** yoki **konfutsiychilik** - Xitoydagi axloqiy-siyosiy taʼlimot; keyinchalik, eng taʼsirli 3 asosiy falsafiy-diniy oqimdan biri (daosizm va buddizm bilan birga). Konfutsiy asos solgan. Konfutsiyning ilk davomchilari — Men-szi (Mek Ke — miloddan avvalgi 371—289), Ven-szi (miloddan avvalgi VI asr), Xan Fey-szi (miloddan avvalgi 233 yil v.e.), keyingi davrda Fan Chjen (VI asr), Xan Yuy (768—824) va boshqa

Konfutsiy taʼlimotida insonparvarlik (jen), odob qoidalari (li), fazilat (de) tushunchasi muhim oʻrin egallaydi. Insonparvarlik tushunchasiga koʻra, odamlar axloqiy va ijtimoiy munosabatlarda yoshi ulugʻ, mavqei baland kishilarni hurmat qilishlari, podshohga sadoqatli boʻlishlari kerak. Odob qoidalari tushunchasiga koʻra, u tufayli yuksak fazilatlar shakllanadi, jamiyat rivoj topadi, adolat tantana qiladi. Burchni ado etish tufayli inson kamolotga erishadi. Uning negizida "sen oʻzing nimaga erishishni istasang, unga boshqalarning erishishiga koʻmaklash", "sen nimani orzu qilmasang, uni boshqalarga ravo koʻrma" kabi hayotiy tamoyillar yotadi. "Buyuk taʼlimot" va "Oʻrtalik haqida taʼlimot" degan asarlarni Konfutsiy yozgan deb taxmin qilinadi. Bu kitoblarga koʻra, odamlarning birga oqilona yashashi tartibining muhim shartini 5 ta oddiy va buyuk fazilat tashkil etadi: donolik; insonparvarlik; sadoqat; kattalarni hurmat qilish; jasorat. Bu fazilatlar oʻziga va boshqalarga xalollikni va chuqur hurmatni anglatadi. Faqat mumtoz va komil insonlargina bunday fazilatga ega boʻladi.

Konfutsiyda taʼkidlanishicha, qonun inson manfaatlariga xizmat qilmogʻi lozim. Qonun oʻzgarishi bilan manfaatdorlik va manfaatsizlik tushunchalari ham boshqacha maʼno kasb etadi, inson faoliyatida tub oʻzgarish roʻy beradi. Oʻtmishda oʻrnatilgan tartibga sajda qilish yangi qonunlar ruhiga ziddir. K.da jamiyatni boshqarishga katta eʼtibor berilib, unga koʻra, jamiyatni keragidan ortik, oddiy qonunlar bilan toʻldirib yubormaslik zarur. Xitoyda asrlar mobaynida K.ning turli maktablari yuzaga kelgan. Ular oʻrtasida keskin kurash borgan.

Konfutsiy milodiy 1 -a.da davlat taʼlimotiga aylandi, IX asrda buddizm, XI asrda daosizm ustidan toʻla gʻalaba qozondi. Bunga, ayniqsa, Sun davri (960—1279)da neokonfutsiychilik rivojlanganligi tufayli erishildi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Talmih

**Talmih** (arabcha — ishora qilish, biror narsa tomonga yengil nazar tashlash) — mumtoz sheʼriyatda keng qoʻllangan badiiy sanʼatlardan biri. Bunda shoir mashhur bir qissa, voqea yoki asarga ishora qilish orqali oʻz fikrini muxtasar hikoya qiladi. Shunga koʻra, Talmih sheʼrda oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash sanʼati deyiladi. Masalan, Atoiy Sen buti Chin ishqida holimni ayb etkan kishi"Mantiquttayr" ichra koʻrsun Shayx Sanʼon qissasin.baytida oʻzining bir goʻzal ishqida ne holga tushganini batafsil bayon qilib oʻtirmay, Farididdin Attorning „Mantiq uttayr“ dostonidagi mashhur „Shayx Sanʼon qissasi“ga ishora qiladi: Shayx Sanʼon voqeasidan xabardor kishi mening holatimni sira ayb qilmaydi, deydi. Shu tariqa, butun bir kitobga jo boʻladigan fikr bir baytga singdiriladi.

T. 3 koʻrinishda namoyon boʻladi: ejoz, musovot va bast. Ejoz — oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash. Musovotda soʻz va maʼno teng. Bayet esa maʼnoni koʻp soʻz bilan ifodalashdan iborat. Istiora va tashbih ejoz jumlasidan boʻlib, ortiqcha bayon va shubhani bartaraf etish uchun batafsil maʼlumot keltirish bilan bogʻliq sanʼatlar bast hisoblanadi. Bu sanʼatlardan eng koʻp qoʻllanadigani —ejoz.

Sharq mumtoz adabiyotida talmih sanʼatiga koʻp shoirlar murojaat qilgan. Zamonaviy shoirlar ijodida ham T.ning goʻzal namunalari mavjud.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Imperator Suiko

| Suiko |
| --- |
| yaponcha: *崇峻天皇* |
|  |
|  |
| Yaponiya imperatori. |
| **Mansab davri** 592-yil 8-dekabr – 628-yil 7-martgacha |
| Oʻtmishdoshi |
Imperator Sushun |
| Vorisi |
Imperator Jomei |
| Shaxsiy maʼlumotlari |
| Tavalludi |
554-yil |
| Vafoti |
628-yil |
| Turmush oʻrtogʻi |
Imperator Bidatsu |
| Bolalari |
Uji no Shitsukahi Takeda Woharida Tame |
| Onasi |
Soga no Kitashihime |
| Otasi |
Imperator Kinmei |
| Dini |
Sintoizm |

**Imperator Suiko**-anʼanaviy meros tartibiga koʻra Yaponiyaning 33-imperatori boʻlgan. U Imperator Bidatsuning rafiqasi boʻlgan.

## Afsonaviy rivoyatlar

Kojiki va Nixonshokida Suiko haqida maʼlumotlar kam uchraydi..Suiko mamlakatni VI asrning oxirlarida boshqargan deb hisoblanadi, ammo u haqida maʼlumotlarning kam. Keyingi tekshirish va oʻrganish uchun materiallar yetarli emas.. Uning qabrining qayerda ekanligi ham mmaʼlum emas. Imperator Bidatsu vafotidan soʻng oʻgʻillari boshqaruvida ham davlat ishlarida faol qatnashgan..

## Hukmronlik davri

Ushbu imperatorning hayoti yoki hukmronligi uchun hech qanday qatʼiy sanalar tayinlanishi mumkin emas, ammo u odatiy ravishda 592-yildan 628-yilgacha hukmronlik qilgan deb hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
# Diakritik belgilar

**Diakritik belgilar** (yun. diakritikos — farqlovchi, farqlashga xizmat qiluvchi) — satrlar ustiga yoki ostiga, kamdan-kam hollarda ichiga qoʻyiladigan, harflarga asoslangan yozuvlarda ishlatiladigan belgilar. D. b. ayrim belgi — harf mohiyatini oʻzgartirish yoki uni aniqlashga xizmat qiladi. D. b.ning quyidagi turlari farqlanadi: a) harfga yangicha funksiya yuklaydigan belgilar (mas, oʻzbek kirill alifbosidagi — y, yo, gʻ, q va b., oʻzbek lotin alifbosidagi —oʻ, Ya(q) va b.); b) tovushning variantlarini ifodalovchi belgilar (mas, frans. yo, yo, yo, bular yana maʼno farqlash xususiyatiga ham ega). Ayrim D. b. harfni ajratib oʻqishlikni koʻrsatadi (mas, frans.— I). Prosodik D. b. harf ifodalovchi tovushning choʻziq yoki qisqaligini, urgʻu va uning turlarini, tonni bildiradi (mas, Vyetnam tilida, xitoy tili uchun lotin grafikasi asosidagi baʼzi loyihalarda). D. b. baʼzi transkripsiyalar tizimida va xalqaro alifbolar loyihalarida katta ahamiyatga ega. Ayni bir xil D. b. turli milliy yozuvlarda turlicha funksiyani bajaradi. D. b. eng koʻp uchraydigan tillar — fransuz, polyak, chex, portugal, lotin, litva tillaridir. Turkiy tillarda, xususan, oʻzbek tilida ham D. b. mavjud. D. b. arab yozuvida ham keng qoʻllanadi, bularning ahamiyati ayniqsa turli arab va musulmon mamlakatlarda Qurʼoni Karimni tilovat qilishda muhim ahamiyat kasb etadi, yaʼni bir xil oʻqilishini taʼminlaydi. Arab alifbosi asosidagi boshqa xalqlar yozuvlari ham bundan mustasno emas (mas, fors, urdu va b. tillarda). D. b. hind yozuv tizimlarida ham uchraydi, bularda dimoqda hosil boʻladigan undoshlarni farqlaydi, shuningdek, choʻziqlik va qisqalikni koʻrsatadi (mas, “i” va “ji”). Baʼzi olimlar som (arab, yahudiy) tillarida ham D. b. mavjud deb taʼkidlaydilar, bunda unli tovushlar undoshlar ostiga nuqta va chiziqcha qoʻyish bilan anglashiladi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Antologiya

**Antologiya** (yun. anthos — gul va lego -teraman) — bir guruh mualliflarning tanlab olingan asarlari (musiqiy, falsafiy, adabiy) toʻplami. Antologiya qadim zamonlarda Sharq va Yunonistonda maʼlum boʻlgan. Antalogiyaga kiritilgan asarlar biror shoir yoki xalqning badiiy ijodi haqida maʼlumot beradi, uning gʻoyaviy-badiiy qimmatini koʻrsatadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME.

Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Monastirlar

**Monastirlar** (yunoncha: monasterion — monaxlar maskani) — cherkovning muayyan yoʻl-yoʻriqlari asosida birga yashovchi monax (rohib)lar jamoasi; monaxlar jamoasi foydalanadigan ibodatxona, turar joy va xoʻjalik binolari majmui. Birinchi buddistlar M.i miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida Hindistonda paydo boʻlgan. Budda M. i keyinchalik Birma va Tailand (II—III asrlar)da, Vyetnam va Xitoy (IV asr)da, Koreya va Yaponiya (VI—VIII asrlar)da hamda Indoneziya (VII asr)da vujudga keldi. Xristian M.i esa dastlab III—IV asrlarda Misrda, soʻngra Rim imperiyasi (IV—V asrlar)da, keyinchalik Yevropada yuzaga kelgan. M. yirik yer egalariga aylanib, diniy mafkura markazi boʻlib qolgan. M. vujudga kelgan dastlabki paytlarda iqtisodiyot va madaniyat taraqqiyotida muayyan rol oʻynagan. Oʻzbekistonda Rus pravoslav cherkovi Toshkent va Oʻrta Osiyo yeparxiyasiga qarashli 3 ta monastir bor: Svyato Nikolsk Troitsk ayollar monastiri (Toshkent shahri, Mirobod tumani), Svyato Pokrovsk ayollar monastiri (Toshkent viloyati, Quyi Chirchiq tumani), Svyato Georgiyevsk erkaklar monastiri (Chirchiq shahri). Kamoljon Komilov.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Negiz

**Negiz** — soʻzning shaklini hosil qilish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan til birligi; soʻzning "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shaklidagi qismi (ish — oʻzak, chi — soʻz yasovchi qoʻshimcha, demak: ishchi — negiz), undan keyin qoʻshiladigan qoʻshimchalar soʻzning grammatik shaklini hosil qiladi. N.ning hosil boʻlishi yangi lugʻaviy birlik bilan aloqador. Oʻzbek tilida qoʻshimchalar oʻzakdan keyin qoʻshiladigan xususiyatga ega boʻlganligidan, N. asosan "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shak-lida boʻladi, lekin boshqa tillardan kirgan old qoʻshimchalar mavjudligi va bu qoʻshimchalarning soʻz yasovchilarga mansubligi N.ning "old qoʻshimcha + oʻzak" (badavlat), shuningdek, "old qoʻshimcha + oʻzak + yasovchi" (notinch) shakllari ham borligini koʻrsatadi. Demak, N. morfemalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi, yaʼni qoʻshimcha or-qali oʻzakdan N. yaratiladi yoki bir N.dan boshqa N. hosil qilinadi (Mas, temirchilik soʻzida temir + chi = birlamchi N., temirchi + lik ikkilamchi N. N. va yasama soʻz tushunchalari oʻzaro aloqador, lekin boshqa-boshqa hodisalardir. Baʼzi adabiyotlarda asos, oʻzak-negiz terminlari ham N. soʻzining si-nonimi sifatida qoʻllanadi.

Nemat Mahkamov.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sifat

**Sifat** (tilshunoslikda) — predmet belgisini bildiruvchi soʻzlar turkumi. Grammatikada belgi soʻzi keng tushunchali boʻlib, u belgini rang-tus, hajm, shaklkoʻrinish, xususiyat va shu kabilarga koʻra bildiradi: qizil, keng, yoqimli va boshqa Shu xususiyatlariga koʻra, sifatlar maʼnosiga qarab bir necha turga boʻlinadi: rang-tus bildiruvchi sifatlar — oq, sariq, qizil, nimrang kabi; mazataʼm bildiruvchi sifatlar — shirin, nordon, achchiq, bemaza kabi; xususiyat bildiruvchi sifatlar — mehribon, sodda, mugʻombir, yuvosh kabi; shaklkoʻrinish bildiruvchi sifatlar — gavdali, novcha, uzunchoq, yassi kabi; hajmoʻlchov bildiruvchi sifatlar — keng, tor, katta, ogʻir, yengil kabi va boshqa

Sifat turkumi oʻziga xos soʻz yasalishi va morfologik tizimiga ega. Oʻzbek tilida yasama sifatlar, asosan, sifat yasovchi affikslar yordamida xreil qilinadi: aqlli (aql+li), hosildor (hosil+dor), serqirra (serqirra) va shu kabilar Sifatning morfologik belgisi — daraja kategoriyasiga egaligidir. Sifat bildiradigan belgi daraja nuqtai nazaridan 3 xil boʻlishi mumkin: meʼyoriy, meʼyordan ortiq (yuqori) va meʼyordan oz (kuchsiz, past). Shunga koʻra, sifatning 3 xil daraja kategoriyasi farqlanadi: oddiy daraja —maxsus koʻrsatkichi yoʻq va u belgining meʼyoriy (ortiq — kamlik, kuchli — kuchsiz va shu kabilarga befarq) holatini bildiradi: yaxshi, katta, shirin, xunuk kabi; orttirma daraja — bu darajaning ham maxsus morfologik koʻrsatkichi yoʻq. Belgining ortikligi maʼnosi oʻzbek tilida bir necha usul bilan ifodalanadi. Mas, fonetik usul: sapsariq, koʻmkoʻk, baland (unlini choʻziq talaffuz etish); leksik usul (maxsus soʻzlar yordamida): juda kuchli, nihoyatda goʻzal kabi; analitik usul: shirindan shirin, qoʻpoldan qoʻpol kabi; ozaytirma daraja shakli roq affiksi yordamida yasaladi: yaxshiroq, balandroq, shoʻrroq kabi. Sifatlar otlashuvi mumkin (qarang Otlashuv): Yaxshi topib gapirar, yomon qopib gapirar. Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar; yomonga yaqin yursang, balosi yuqar.
# Fleksiya

**Fleksiya** (lotincha: *ﬂexio* — egilish, bukilish; bukik) — soʻz oʻzgarishlarida namoyon boʻladigan grammatik kategoriyalar majmui koʻrsatkichi; shunday koʻrsatkichlardan foydalanadigan soʻz oʻzgarishi tizimining oʻzi. Fleksiyada qoʻshimchalar qoʻshilishi yoki oʻzakdagi baʼzi tovushlarning oʻrin almashinishi natijasida soʻzlar dastlabki shaklini yoʻqotadi yoki oʻzgartiradi. Ichki va tashqi fleksiya farqlanadi. Ichki fleksiya soʻz oʻzgartirishning shunday usuliki, unda soʻz shakllari asos tarkibidagi tovushlarning oʻzgarishi orqali hosil qilinadi. Masalan, arab tilidagi "*kataba*" (u yezdi) soʻz shakli ktb oʻzagiga hamda grammatik maʼno ifodalovchi aaa unlilariga (harf sifatida emas, diakritik belgi bilan koʻrsatiladigan qisqa unlilarga) ajratiladi [qiyoslang: "kutiba" — yozilgan (uia) "maktaba" — kutubxona, kitob doʻkoni (yana aaa)]. Koʻrinadiki, ichki Fleksiya nafaqat grammatik shakllarning hosil boʻlishiga, hatto soʻz yasalishiga xizmat qiladi. Tashqi fleksiya sintetik affikslardan foydalanuvchi soʻz oʻzgarishi (masalan, rus tilidagi *поле*
- pole, polya, poley va shahrik. (qarang Sintetik tillar). Morfologiyasida asosan аleksiyadan foydalanuvchi tillar flektiv tillar deb ataladi.

## Yana qarang

* Flektiv tillar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yuklama

**Yuklama** — yordamchi soʻzlarning bir turi; ayrim gap boʻlagiga yoki gapga qoʻshimcha maʼno berish uchun qoʻllanadi. Yuklama tuzilishiga koʻra 2 xil boʻladi: Yuklamaqoʻshimcha (qoʻshimcha holiga kelib qolgan Yuklama: mi, chi, da, a, ya, ku, u, yu, oq, yoq, gina, kina, qina, dur, ey) va Yuklamasoʻz (ayrim soʻz holidagi Yuklama: faqat, xuddi, naq, ham). Hozirda oʻzbek adabiy tilida gapga yoki ayrim soʻzlarga qoʻshilganda anglatadigan maʼnolariga koʻra Yuklamaning quyidagi turlari farqlanadi: soʻroq va taajjub Yuklamalari (mi, chi, a, ya), asosan, gapni soʻroq gapga aylantiradi: Bu kitobni oʻqidingizmi?; kuchaytiruv va taʼkid Yuklamalari (ku, ham, u, yu, da, oq, ki) gapga tasviriylik berib, soʻz maʼnosini kuchaytirish, shuningdek, taʼkid maʼnosini qoʻshish uchun ishlatiladi. Masalan: Necha marta uchrashay dedimku, vaqtim boʻlmadi; ayiruv va chegaralov Yuklamalari (gina, faqat) turli soʻzlar bilan kelib, ularni ajratib, chegaralab koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Mas: U faqat oʻsha voqea haqida soʻzlardi; aniqlov Yuklamalari (xuddi, naq, qoq) oʻzi aloqador boʻlgan gap boʻlagi maʼnosini aniqlash uchun xizmat qiladi. Masalan: Oʻgʻli otasining xuddi oʻzi. Yuklamalar, shuningdek, tasdiq, inkor, qistov kabi maʼnolarni ifodalash uchun ham ishlatiladi. Va yordamchi vazifasida keladi. ok

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Taqlid soʻzlar

**Taqlid soʻzlar** — maʼno va shakliy xususiyatlariga koʻra, alohida guruhni tashkil qiluvchi, kishilar, hayvonlar va boshqa jonli, jonsiz narsalarning tovushini, harakat-holat obrazini taqlidan ifodalovchi soʻzlar. Taqlid soʻzlarning baʼzilari tovushga taqlidni bildiradi, baʼzilari esa harakat-holat va hodisa obraziga taqlidni koʻrsatadi. Shunga koʻra taqlid soʻzlarning 2 turi farqlanadi: tovushga taqlidni bildiradigan soʻzlar (shuningdek **onomatopeya** deb ham ataladi); obraz (tasvir)ga taqlidni bildiradigan soʻzlar. Tovushga taqlid soʻzlar eshitish bilan, obrazga taqlid soʻzlar koʻrish bilan aloqadordir, yaʼni tovushga taqlid soʻzlar ifodalagan tovushni faqat eshitish mumkin (*qars-qurs*, *taq*, *duk-duk*, *gʻiyq*, *miyov* kabi); obrazga taqlid soʻzlar ifodalagan holat, harakatni faqat koʻrish mumkin (*jivir-jivir*, *lip-lip*, *yalt-yult*, *hang-mang* kabi).Taqlid soʻzlarga illa,Ulla, ira, la qoʻshimchalari qoʻshilganda feʼl yasaladi. Masalan:Lovulla, taqilla, shaqilla, dupurla, hiqilla, yarqira, sharqira. Va ot bilan sifat ham yasash mumkin:sharshara, qahqaha, jizza, qarsak, varrak, tarsaki bularda ot yasalgan."Jizzaki"da esa sifat yasalgan. Asosi „jiz“ taqlid soʻzi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ukiyoe

**Ukiyoe** (yaponcha, aynan — tez oqar dunyo obrazlari) — 17— XIX asrlarda yapon rangtasviri va grafikasida shakllangan badiiy maktab; shahar hayotining oʻsishi bilan bogʻliq holda yuzaga kelgan; sanʼatda demokratik anʼanalarni aks ettirgan. Rangtasvir ustalari va grafik rassomlar orasida „bidzinga“ („goʻzallarni tasvirlash“) hamda bu janrga yaqin „yakusyae“ („aktyorlarni tasvirlash“) janri keng tarqaldi. Ularning qaxramonlari qiyofalarining tashqi koʻrinishi shartli (tilla zamin, ranglarga boy) bezaklar bilan uygʻunlashtirilgan. U.ening erkin yoʻnalishi grafikada, ayniqsa, yorqin ifodalangan. Koʻplab nusxa olish imkonini beradigan kesma ksilografiya usulida ishlanishi gravyuralarning keng tarqalishini taʼminlagan. Qoʻdda ishlangan qizil yoki sariq rangli dastlabki Ukiyoe gravyuralariga keyinchalik 2—3 rangli (asosan, pushti va yashil) bosmada sogʻlom, goʻzal ayollar (Xisikava Morokobu, Okumura Masanobu) va kupol kuchli, qudratli aktyorlarni (Torii Kiyonobu, Torii Kiyomitsu) aks ettirish xos boʻlgan. Ukiyoe gravyuralarining keyingi rivoji manzara janrining taraqqiyoti bilan bogʻliq boʻldi; Vatanning ulugʻvor obrazlarini yaratgan Katsusika Xokusay, yapon provinsiyalari tabiatini atroflicha ishonarli sodda aks ettirgan Andro Xirosige va boshqa ijodi bilan belgilanadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arab raqamlari

Hind raqamlarining arab raqamlariga aylanishi va Yevropada qabul qilinishi
**Arab raqamlari** — oʻnta matematik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. VI-asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan ifodalanuvchi raqamlar qyooʻlanilgan. Al-Xorazmiy Hindistonda kashf etilgan oʻn raqamdan iborat martabali sanoq tizimini oʻrgandi, soddalashtirdi, kengaytirdi va birinchi marta arab tilida bayon qildi. Al-Xorazmiy „Arifmetika“si bilan birga bu hind raqamlari arab dunyosiga kirib keldi. Xorazmiyning bu asari arabchadan lotinchaga tarjima qilinib, X-asrda Ispaniyaga, XII-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqaldi. Arab raqamlari hanuz jahonda shunday deb yuritiladi. Uni jahonga tarqatgan al-Xorazmiy ekani Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ asarida ham aytib oʻtilgan.

## Yana qarang

* Raqamlar
* Rim raqamlari

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yunon yozuvi

**Yunon yozuvi** - finikiy yozuvidan kelib chiqqan alifboli (harf—tovushli) yozuv; taxminan mil. av. IX—VIII asrlarda paydo boʻlgan. Eng qadimiy yodgorliklari mil. av. VIII—VII asrlarga mansub. Turi va harflar toʻplami jihatidan qadimiy frigiy alifboli yozuviga (mil. av. VIII—VII asrlar) yaqinroqturadi. Yunon yozuvida, finikiy konsonant (undoshli) alifbosidan farqli ravishda, undoshlarni ifodalovchi harflardan tashqari unlilarni ifodalovchi harflar ham paydo boʻladi. Bu yozuv taraqqiyotidagi yangi bosqich sifatida katta umummadaniy ahamiyatga ega boʻldi.

Alifboli yozuv paydo boʻlgungacha greklar chiziqli boʻgʻin yozuvidan foydalanganlar (qarang Chiziqli yozuv). Alifboli Yunon yozuvi 2 tarmoqqa boʻlingan: gʻarbiy va sharqiy. Gʻarbiy Yunon yozuvi, oʻz navbatida, ayrim belgilarning yozilishidagi xususiyatlari bilan ajralib turuvchi bir qancha mahalliy koʻrinishlarga ega boʻladi. Sharqiy Yunon yozuvi klassik Yunon yozuvi va vizantiy yozuvi tarzida rivojlandi, qibtiy (kopt), got, slavyankirill, shuningdek, arman, qisman gruzin yozuvlariga asos boʻldi. Gʻarbiy Yunon yozuvi asosida esa etrusk, lotin va qadimiy german runik yozuvlari paydo boʻldi.

Klassik umumyunon alifbosi (mil. av. IV asrdan) 27 harfdan iborat boʻlib, shu asosdagi matnlar chapdan oʻngga qarab yozilgan. "Stigma", "koppa", "sampi" belgilari faqat sonlarni ifodalash uchun qoʻllangan, keyinchalik alifbo qatoridan chiqarilgan. Yangi yunon (grek) alifbosi 24 harfdan iborat.

YU.yo.ning bir necha turlari, koʻrinishlari boʻlgan: tosh, metall, sopol kabi qattiq jismlarga bitilgan m o numental yozuv (qatʼiy kvadrat shaklli, qirrador yozuv; mil.av. VIII asr dan), unsial yozuv (dumaloqroq shaklli, nlmoqsimon yozuv; mil.av. IV asrdan papirusda, mil. II asrdan pergamentda), kursiv yozuv (tez yoziladigan, qoʻlyozma shaklidagi yozuv, mil. III asrdan). XIII asrdan kichik minuskul (kichik harflardan iborat yozuv) barqarorlashib, dastlabki yunon bosma shrifti (XV asr) uchun asos, andoza boʻladi. Hoz. yunon bosmacha harflari XVII asrda yaratilgan.

## Adabiyot

* Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sapporo

**Sapporo** — Yaponiyadagi shahar, Xokkaydo orolning jan.gʻarbiy qismida. Aholisi 1,8 mln, kishi (2000). Orolning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Otaru porti bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, baliq, yogʻoch qayta ishlanadi. Neft kimyosi, rezina, mashinasozlik (jumladan, aviasozlik), metallsozlik, koʻnteri, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten qurilgan. universitet, botanika bogʻi, botanika va etnografiya muzeylari bor. Qishki sport oʻyinlari markazi. S.da 1972-yilda 11qishki Olimpiada oʻyinlari boʻlib oʻtgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yamato

Yamato, Yamaguchi prefekturasida
**Yamato** (yaponcha: *大和町*, *Yamato-chō*) - Yaponiyaning Yamaguchi prefekturasi Kumage tumani joylashgan shahar. Yamato 1943-yilda qishloq sifatida tashkil etilgan va 1971-yilda shaharga aylantirilgan.

2004-yil 4-oktabr kuni Yamato Hikari shahriga birlashtirilgan.

## Manbalar
# Sumo

Sumo tushayotgan ikki *rikishi*
**Sumo** (yaponcha: *相撲*, *sumō*, yaponcha talaffuzi: [sɯmoː], soʻzma-soʻz tarjimasi: bir-biriga urish) – rikishi (kurashchi) oʻz raqibini dumaloq ringdan (*dohyō*) tashqariga chiqarishga yoki oyoq kaftidan boshqa istalgan tana aʼzosi bilan yerga tegizishga (odatda uloqtirish, itarish yuborish) majburlashi mumkin boʻlgan raqobatbardosh toʻliq kontaktli kurash turidir.

Sumo Yaponiyada paydo boʻlgan, shuningdek, Yaponiyaning milliy sport turi hisoblanadi. Sumo zamonaviy yapon jang sanʼatiga tegishli boʻlgan *gendai budō* hisoblanadi, ammo bu sport koʻp asrlik tarixga ega. Sumoda koʻplab qadimiy anʼanalar saqlanib qolgan va bugungi kunda ham sport sintoizmdan tuzni tozalashdan foydalanish kabi koʻplab marosim elementlarini oʻz ichiga oladi.

Qoidalar Yaponiya Sumo assotsiatsiyasi tomonidan belgilab beriladi. Aksariyat sumo kurashchilari yapon tilida *heya* deb nomlanuvchi umumiy sumo mashgʻulotlari xonalarida yashashlari talab etiladi, bu yerda ularning kundalik hayotining barcha jabhalari – ovqatlanishdan tortib kiyinish uslubigacha – qatʼiy anʼanalar bilan belgilanadi. Turmush tarzi ularning sogʻligʻiga salbiy taʼsir qiladi, sumo kurashchilarining umr koʻrish davomiyligi oʻrtacha yaponiyaliklardan taxminan 10 yilga kam.

2008-yildan 2016-yilgacha sumo olamini larzaga keltirgan bir qator shov-shuvli tortishuvlar va janjallar uning obroʻsi va chiptalari savdosiga taʼsir qildi. Bu sumoga qiziquvchilar soniga ham salbiy taʼsir koʻrsatdi. Ushbu holatga qaramay, sumoning mashhurligi va koʻlami bir necha yil ichida birinchi marta bir necha marta *yokozuna* (yoki grand chempionlar) boʻlganligi va boshqa mashhur kurashchilarning jamoatchilik eʼtiborini tortganligi sababli qayta tiklandi.

## Manbalar