# Vyetnam falsafasi

**Vyetnam falsafiy** tafakkuri tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Koʻrinib turibdiki, allaqachon miloddan avvalgi III-I asrlarda shimoliy Vyetnam hududida falsafiy bilim elementlariga ega boʻlgan mustaqil politeistik diniy va mifologik gʻoyalar tizimi shakllangan. Miloddan avvalgi birinchi asrlarda Hindiston va Xitoydan diniy va falsafiy oqimlar kirib keladi: buddist falsafasi, konfutsiylik, daoizm kabilar.

## Qadimgi dunyo

Taʼkidlash joizki, bizning eramizning birinchi asrlarida Vyetnamning janubiy hududi Fors, Rim va ayniqsa Hindiston bilan madaniy aloqalarga ega boʻlgan Funan nomi bilan mashhur boʻlgan davlat tarkibiga kirgan. VI asrda Shimoliy Vyetnam hududida mustaqil Vansuan davlati vujudga kelgan. VII asr boshlarida bu davlatni Xitoydagi Suy sulolasi bosib oladi.

Bu davr VI asrdan X asrgacha boʻlgan vaqtlarni oʻz ichiga oladi. Vyetnam falsafasida Thien Buddizm (Ind. — dhyana). Uning tarqatilishining ahamiyati bu janubiy Hindistonda tugʻilgan voiz Vinitaruchiga tegishli. Buddizm tufayli va Hindistonning janubi-sharqida joylashgan Hindistonning Champa shtati orqali vyetnamliklar hind madaniyati bilan tanishdilar. X asr boshlarida Vyetnam davlatining mustaqilligi tiklandi.

## Oʻrta asrlar

XI asr oxiri — XII asr boshlari. Xitoy mutafakkiri Chju Si (1130-1200) tomonidan oʻzgartirilgan dhyana falsafasi va konfutsiy falsafasi oʻrtasida kurash boshlangan. Bu kurash XIV asr oxiridan XIX asrgacha hukmron tomonidan falsafaga aylangan konfutsiychilik gʻalabasi bilan yakunlandi. Buyuk Vyetnam shoiri va davlat arbobi Nguyen Chay (1380-1442) ijodiga konfutsiy motivlari singib ketgan. Konfutsiy axloqiy tizimining taʼsirini imperator Le Tan Tong (1442-1479) qarashlarida ko‘rish mumkin. Bu hukmdor mamlakatni oʻzgartirmoqchi boʻlishdan boshqa, konfutsiylik tamoyillarini hayotga tatbiq etishga ham intilgan. Mashhur shoir va faylasuf Nguyen Bin Khiemning (1491-1585) falsafiy lirikasi („Oq bulut sheʼrlari“)da ham konfutsiy omillari mavjud.

Nguyen Chay
XVIII asrda zamonaviy matnlarga izohlar keng tarqala boshladi. Misol uchun, Dang Thai Phiong (1674 — XVIII asr oʻrtalari) *milliy tildagi maʼnosini tushuntirib, „Chjou oʻzgarishlari“ inshosini* yozgan („Tyu zit kuok am zyay ngia“).

Le Quy Don (1726-1784) ham I Chingga izohh yozgan. Le Kuy Don zamonaviy matnlarga izoh boʻlgan bir qator kompozitsiyalar yozgan bular; („Shi jing“, „Chunqiu“, „Li ji“). XVIII asrda olim-qomusshunos Fan Xyui Tyu (1751-1822) faoliyati ham davom etgan.

## Yangi vaqtlar

XIX asrning ikkinchi yarmida xristian falsafasi Vyetnam jamiyatining oʻqimishli qatlamlari, xususan, katolik vatanparvar ziyolilari orasida birqancha keng tarqala boshlagan. Uning asosiy vakili Rim va Parijda boʻlgan, gʻarb iqtisodiyoti va madaniyatini chuqur oʻrgangan olim Nguyen Truong To (1828-1872) edi.

Yigirmanchi asrning boshlarida Vyetnam falsafasi tarixida yangi bosqich boshlanadi. Bu bosqich ikki mutafakkir olim — Fan Boy Tyau (1867-1940) va Fan Tyau Chin (1872-1926) nomlari bilan bogʻliq. Konfutsiy qadriyatlari taʼsirida boʻlgan bu mutafakkir olimlar Vyetnam jamiyatini oʻzgartirish zarurligini tan oldilar. Fan Boy Tyau vatanparvarlik harakatining markaziy figurasi hisoblangan. Ularning asarlarida fransuz maʼrifati namoyandalarining (Volter, Monteskye, Russo) taʼsiri yaqqol koʻzga tashlanadi. Shu bilan birga,Yaponiyani yangi yoʻlga olib borgan Meydzi inqilobi gʻoyalari mamlakatga kirib bordi. Xitoyning islohotchi faylasuflari Kan Yuvey (1858-1927) va Lyan Tsichao (1873-1923) g‘oyalari ham maʼlum darajada taʼsir o‘tkazgan. 30-40-yillarda juxianizmni Yevropa idealistik taʼlimotlari bilan birlashtirishga harakat qilgan vyetnam mutafakkirlari vakillaridan Fam Kyuin va Nguyen Van Vin bor edi. Keyinchalik 1960 yildan Vyetnam falsafasiga oid asarlar chop etgan faylasuf va olim Luong Kim Dinya (1914-1997) ijodi shuhrat qozondi.

## Eng yangi vaqtlar

Soʻnggi paytlarda Vyetnam tafakkuri tarixi birinchi navbatda marksizm bilan bogʻliq. Bu anʼana birinchi oʻrinda Xo Chi Min (Nguyen Ay Kuok) (1890-1969) asarlarida namoyon boʻladi. 1945 — yil avgustdagi inqilob gʻalabasidan va DRV tashkil etilgandan soʻng, marksistik falsafa ustunlik qila boshlaydi. 1965 — yilda tashkil etilgan Falsafa instituti falsafiy fikr markaziga aylanadi.

Marksizmni fenomenologiya (hissiy bilishni tanqid qilish) bilan birlashtirishga urinish Vyetnam faylasufi Chan Duk Tao (Vyetnamchada: Trần Đức Thảo, 1917 — yil 26 — sentyabr — 1993 — yil 24 — aprel), „Fenomenologiya va dialektik materializmning kelib chiqishi“ kitobining muallifidir (1951). Afsuski, bir qator dalillar shuni koʻrsatadiki bizga qadim zamonlardan beri davom etgan uzoq koʻp asrlik anʼana haqida gapirishga imkon bersa-da, Vyetnam milliy tafakkuri tarixi hozirgacha juda kam oʻrganilgan va maʼlum emas. Bu, misol uchun, koreys falsafiy tafakkuri tarixi, milliy tafakkur, milliy oʻzlikni shakllantirishdagi roli bilan solishtirganda ham kam maʼlumotga ega va kam oʻrganilgan. Vyetnamning Xitoyga uzoq muddatli siyosiy qaramligi (miloddan avvalgi I-X asrlar), Xitoy va Hindiston madaniyatining mamlakat madaniyatiga uzoq muddatli taʼsiri ko‘pincha sharq tafakkuri tadqiqotchilariga Vyetnam milliy tafakkurining o‘ziga xosligi va o‘ziga xosliginining milliy o‘zlikni shakllantirishdagi rolini ko‘rishga to‘sqinlik qiladi. Biroq, yaqinda vaziyat oʻzgara boshlagan. XX asrning oxiri va XXI asrning birinchi oʻn yilligining oxirida Vyetnamdagi anʼanaviy falsafiy fikrni va marksistik boʻlmagan falsafani oʻrganishga bagʻishlangan koʻplab nashrlar paydo boʻlgan. Rossiyada vyetnamshunoslik sohasidagi birinchi falsafa fanlari nomzodi mahalliy fanda A. V. Nikitin (Kand.dis .: Jamiyatlar -polit. Fan Xyui Tyu qarashlari vyetnamlik. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlaridagi olim-entsiklopedist. M., 1984. 193 varaq. RAN. Falsafa instituti).

## Eslatmalar

## Adabiyotlar

* Anʼanaviy Vyetnam tafakkuri antologiyasi. X-XIII asr boshlari. M.,1996.-241 b.
* Zamonaviy va zamonaviy davrning Vyetnam falsafasi. Materiallar va tadqiqotlar. Xo Shi Min tavalludining yuz yilligi munosabati. M., 1990.-312 b.
* Vo Than Hoi. Vyetnamda falsafiy tafakkur taraqqiyotining xususiyatlari (XX asr). Dissertatsiya konspekti.tanlov uchun dissertatsiyalar.daraja kand.falsafa fani. M.,1992.-18 b.
* Vyetnamning zamonaviy tarixiy va falsafiy fanida anʼanaviy Vyetnam falsafasi va ijtimoiy fikr. M., 1989.-172 b.
* Polyakov A. B. Dai Vyetda konfutsiylik tarqalishining boshlanishi muammosi toʻgʻrisida // Vyetnam tadqiqotlari 2013. No 3. P. 242-262
* Duong Quoc Quan Vyetnam konfutsiychiligida sodiqlik tushunchasi // Rossiya davlat pedagogika universiteti materiallari.  A. I. Gertsen.  2014. No 166. S. 35-42.
* Duong Quok Kuan Konfutsiylikning feodal Xitoydagi roli // Aspirantlar va doktorantlarning ilmiy nashrlari jurnali.  2013 yil. 8-son (86).  93-96-betlar.
* Duong Quoc Quan Vyetnam konfutsiylarining feodal jamiyatdagi falsafiy dunyoqarashi // Globallashuv davridagi tarix, siyosat va falsafa: Gumanitar va ijtimoiy fanlar fakulteti talabalari, aspirantlari va yosh olimlarining IV ilmiy konferentsiyasi materiallari.  M.: RUDN universiteti, 2013 yil 29 aprel / Ed.  V. B. Petrov.  M.: RUDN 2013. C. 106-115.
* Duong Quoc Quan Xitoyning Konfutsiy kanonik kitoblarining Vyetnamdagi taʼsiri // Ilmiy jihat.  2013 yil. 2-jild. 2-son (6).  160-166-betlar.
* Duong Quoc Quan Oʻrta asrlardagi Vyetnamdagi konfutsiylik // Tezisning avtoreferati.  … falsafa fanlari nomzodi: 09.00.03 / Rossiya Xalqlar Doʻstligi Universiteti (PFUR).  Moskva 2013 yil
* Duong Quoc K. Xitoy va Vyetnam oʻrta asr konfutsiyligi: asosiy tamoyillar va toifalar // Elektron ilmiy nashr Almanak kosmik va vaqt.  2014.V.7.  № 1.C.11.
* Zyung Kuokkuan Oʻrta asrlarda Xitoyda konfutsiylikning shakllanishi.  M., Rossiya xalqlar doʻstligi universiteti.  2014. — 247 b.  ISBN 978-5-209-05573-0
* Le Shi Thang.  Dunyoqarash Fan Boy Chau.  Anʼanaviy mafkuradan marksizmgacha boʻlgan yoʻlda // Zamonaviy va zamonaviy davrning Vyetnam falsafasi.  Materiallar va tadqiqotlar.  M., 1990.S.255-278.
* Knozorova E. Yu. Vyetnam afsonalari va afsonalari.  Sankt-Peterburg, 2000 yil.
* Le Thi Tuyet Vyetnam falsafasi va adabiyotida psixoanaliz // Rossiya davlat pedagogika universiteti materiallari.  A. I. Gertsen.  2014. No 166. S. 42-47.
* Le Thi Tuet Zamonaviy Gʻarb burjua falsafasining Vetnamga kirib borishi tarixi // Tarixiy, falsafiy, siyosiy va huquqiy fanlar, madaniyatshunoslik va sanʼat tarixi.  Nazariya va amaliyotga oid savollar.  2013 yil. № 2-1.  112-114-betlar.
* Le Thi Tuyet Vyetnamdagi ekzistensializm: tarqatish va oʻrganishning baʼzi jihatlari // Fazo va vaqt.  2014. No 3. S. 67-71.
* Le Thi Tuyet 20-asrda Vyetnamdagi falsafiy va ijtimoiy fikr // Tezisning avtoreferati.  … falsafa fanlari nomzodi: 09.00.03 / Rossiya Xalqlar Doʻstligi Universiteti (PFUR).  Moskva 2013 yil
* Kuzmenko E. D. Vyetnam falsafasi xalqaro integratsiya bosqichlarida.  Toʻplamda: Yosh olimlarning fundamental va amaliy tadqiqotlari.  Talabalar, aspirantlar va yosh olimlarning VI Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to‘plami.  Omsk, 2022, 506-509-betlar.
* Olti jildda falsafa tarixi.  T. V. M., 1961. — S. 850-854.
* Nikitin A. V. Fan Xuy Chuning siyosiy qarashlari // Falsafa tarixidagi siyosat toifalari.  M., 1984. S. 116-134.
* Nikitin A. V. Vyetnam Sotsialistik Respublikasidagi tarixiy va falsafiy tadqiqotlar holati toʻgʻrisida // Vyetnamning zamonaviy tarixiy va falsafiy fanida anʼanaviy Vyetnam falsafasi va ijtimoiy fikri.  -M.: IFAN SSSR, 1989. S. 5 −23.
* Nikitin A. V. Anʼanaviy Vyetnam tafakkurining universal xususiyatlari // Sharq madaniyati universallari.  M., 2001. S. 244-289.
* Pozner P. V. Hindiston va Xitoy oʻrtasidagi eng qadimiy aloqalar masalasiga // Qadimgi Hindiston.  Tarixiy va madaniy aloqalar.  M., 1982. S.238-243.
* Pozner P. V. Qadimgi va Oʻrta asrlar Vyetnamda anʼanaviy falsafiy tafakkurning rivojlanishi toʻgʻrisida (Xitoy va Vyetnam falsafiy tizimlarini qiyosiy tahlil qilish tajribasi).  // „Xitoyda jamiyat va davlat“ yettinchi ilmiy konferensiyasi.  I qism  M., 1976. S.137-147.
* Ziong Kuok Kuan Ponyatie vernost vo vNguyen Hung Xou.  Chan Thai Tong falsafiy taʼlimoti (XIII asr).  Tanlov uchun dissertatsiya.  daraja kand.  falsafa  Fanlar.  M., 1987 yil.
* Rybina O. V. Nguyen Chayning davlat boshqaruvini tashkil etish haqidagi neo-konfutsiy qarashlari haqida.  // „Xitoyda jamiyat va davlat“ oʻn toʻqqizinchi ilmiy konferentsiyasi I qism.  M., 1988. S. 220-221.
* Syunnerberg M. A. Birinchi Vyetnam Respublikasining hukmron doiralari mafkurasidagi shaxsiyat (1955-1963) // Moskva universiteti axborotnomasi.  13-seriya. Sharqshunoslik.  2007. No 2. B.25-40.
* Torchinov E. A. Buddizm va Oʻrta asrlar Vyetnam davlati // Buddizm: tarix, madaniyat, zamonaviylik muammolari.  M., 1990 yil.
* Torchinov E. A. Thien buddist maktabi (shakllanishi va rivojlanish tarixi) // Kunstkamera.  Etnografik daftarlar.  2-3-son.  SPb., 1993. S.73-112.
* Tuet L. T. Vyetnamda falsafaning shakllanish xususiyatlari.  // Jamiyat va hokimiyat.  2013 yil. 4-son (42).  30-35-betlar.
* Tran Nguyen Vet.  Nguyen Bin Khiemning falsafiy qarashlari (1491-1585) Dis.  … samimiy.  falsafa  Fanlar: 09.00.03 M., 1998 y
* Pham Kue An.  Vyetnam buddizmi rivojlanishining asosiy bosqichlari va xususiyatlari.  Tanlov uchun dissertatsiya.  daraja kand.  falsafa  Fanlar.  M., 1999 yil.
* 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Koreya va Vyetnamda falsafiy va sotsiologik fikr.  // Falsafa tarixi.  T. V. M., 1961. — S. 850-854
* Tran Thi Kim Oan katolikligi va uning Vyetnam ijtimoiy fikriga taʼsiri (falsafiy va madaniy tahlil): nomzodlik dissertatsiyasi.  falsafa  Fanlar: 09.00.11 Moskva, 2005 202 b.  RSL OD, 61:06-9/49
* Vyetnam falsafasining paydo boʻlish manbalari // Sibir fanlari xabarnomasi.  2015 yil. No 4 (19).  49-56-betlar.
* Sharipov A. Sh. Vyetnamda toʻrtta Buddaga sigʻinish // Sharq yoʻli.  Sharq falsafasi, madaniyati, dini muammosiga bagʻishlangan IV Yoshlar ilmiy konferensiyasi materiallari.  SPb., 2001. S.66-69.
* Sharipov A. Sh. Vyetnamlarning xalq dinida ayolning sakralizatsiyasi: Dis.  … samimiy.  falsafa  Fanlar: 09.00.13 Sankt-Peterburg, 2001 y
* Sharipov A. Sh. Vyetnamdagi Muqaddas onalarga sigʻinish shamanlik amaliyotida muqaddas egalik [Matn]: bosma / A. Sh. Sharipov.  - Sankt-Peterburg.  : [b.  va.], 2001. — 17 — 28 b.  - Zagl.  mintaqa  : Sankt-Peterburg universiteti axborotnomasi.  Ser.  6, 2001 yil. №.  2 (№ 14).
* Nguyen Thi Xong Vetnamda buddist anʼanalarining shakllanishining oʻziga xos xususiyatlari: oʻtmish va hozirgi.  Tanlov uchun dissertatsiya.  daraja kand.  faylasuf.  fanlar;  09.00.03.  M., 2009 yil.
* Nguyen Thi Xong Oʻtgan 50 yil ichida Vyetnamdagi buddizm boʻyicha adabiyotlarni koʻrib chiqish // Rossiya davlat gumanitar universitetining axborotnomasi.  2008. No 7. S. 319-325.
* Thien-an.  Osiyoda buddizmning rivojlanishi bilan bogʻliq holda Vyetnamda buddizm va Zen.  Tokio, 1975 yil.
* Gadkar-Wilcox V. „Janubiy Vyetnamda ekzistensializm va intellektual madaniyat“.  Osiyo tadqiqotlari jurnali 73.02 (2014): 377-395
* Nguyen Dang Thuc.  Vyetnam gumanizmi // Sharq va Gʻarb falsafasi, jild.  9, yoʻq.  3/4 (1959 yil oktabr — 1960 yil yanvar), bet.  129-143.
* Luong, Hien Thu, PhD, Vyetnam ekzistensial falsafasi:Templ universiteti tanqidiy qayta baholash, 2009, 218 sahifalar
* Viet Triet Luan Tap, jild.  1 (Vyet-falsafaga oid insholar toʻplami).  Los-Anjeles, Vashington, D. C.: Vyetnam universiteti nashriyoti (321 bet) (Vyetnam).
* Tran, V. D.  Vyet falsafasining gʻoyasi.  Vashington, D. C.  : Qadriyatlar va falsafa boʻyicha tadqiqotlar kengashi, 2001 yil.
* Tran, V. D.  (2001).  Kim Dinning vetnamlik konfutsiylikni izlashi.  Vietnamologica: Journal 5 (Toronto), 1-57.
* Vyetnamdagi konfutsiylik [Xoshimin shahri, Vyetnam] : VYetnam milliy universiteti — Xochimin shahri nashriyoti, 2002. Maqolalar Ijtimoiy va gumanitar fanlar universiteti, Vetnam Milliy universiteti — Xo Chi Min shahri tomonidan 11-12 iyul kunlari boʻlib oʻtgan konferentsiyani tashkil qiladi. , 1997 yil, noyabr.  1998 yil 12-13 va 2001 yil 19-21 iyul.-276b.
* MakXeyl, Shon.  „VYetnam marksizmi, dissent va postkolonial xotira siyosati: Tran Duc Thao, 1946-1993“.  Journal of Asian Studies 61:1 (2002 yil fevral).
* Uitmor J. K.  „Vyetnam konfutsiyligining tabiatini oʻrganish.“  // Ijtimoiy va gumanitar fanlar kolleji yilnomalari.  Xoshimin shahri, 1999, bet.  40-45.
* Uitmor J. K.  „Vyetnamda ijtimoiy tashkilot va konfutsiy tafakkuri“.  // Janubi-Sharqiy Osiyo tadqiqotlari jurnali 15.02 (1984): 296-306.
* Le Shi Thang.  Vyetnam tafakkuri tarixi.  2 jildda.  T. 2. Xanoy, 1997. (Le ST Thing. Lich su tucmg Vyetnam. T. 2. Ha Noi, 1997).
* Nguyen Hung Xou.  Vyetnam falsafasi tarixining umumiy kursi.  Xanoy, 2010. (Nguyen Hung Hau: Dai cuong lich su triet hoc Vyetnam. Ha Noi, 2010.
* Chan T.Mi. X., Pankova N. M.  Zamonaviy Vyetnam falsafasining paydo boʻlish manbalari // Vestnik nauki Sibiri.  2015 yil. 4-son (19).  49-56-betlar.
* Chin Chi Thy.  20-asrning birinchi yarmida Vyetnam falsafiy fikrini oʻrganish muammolari // 20-asrning birinchi yarmida Vyetnam.  Xanoy, 2006. — (Trinh Tri Thuc. Nhung van de nghien cuu tu tucmg triet hoc Vyetnam nua dau ky XXII Nua dau the ky XX. Ha Noi, 2006.