# Pinyin

**Pinyín** (xitoycha: 拼音, *pīnyīn*; rasmiy: 汉语拼音, *Hànyǔ pīnyīn*, *Hanyuy pinyin*, yaʼni „Xitoy tili tovushlarini yozish“) — putunxua uchun romanlashtirish tizimi. Xitoy Xalq Respublikasida rasmiy maqomga ega.
Pinyin 1958-yilda qabul qilingan boʻlib, uning muallifi Chjou Youguang hisoblanadi. 1979-yildan pinyin butun dunyoda XXRdagi nomlarni lotinchaga oʻgirishning rasmiy vositasi sifatida qoʻllanadi. U avval mavjud boʻlgan Ueyld — Jaylz va chjuin transkripsiyalarining oʻrnini bosdi.
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) pinyinni xalqaro standart sifatida 1982 yilda qabul qildi. Birlashgan millatlar tashkiloti esa 1986-yilda qabul qildi.

2009-yil 1-yanvardan pinyin Tayvanda rasmiy romanlashtirish standartiga aylandi. Lekin undan taʼlim yoki kompyuterda kiritish uchun emas, xalqaro tadbirlarda foydalaniladi.
Ammo Tayvandagi baʼzi shaharlar, korxona va tashkilotlar (asosan Tayvan janubida) bu oʻzgarishni qabul qilishmadi, ular „Pinyin — XXR bilan yaqin aloqalar vositasi boʻlishi boʻlishi mumkin“, deb hisoblashdi. Shu sabab Tayvanda pinyindan boshqa romanlashtirish tizimlari saqlanib qoldi.
„Hanyuy“ (xit. an’anaviy 漢語, soddalashtrilgan 汉语, pinyin: *Hànyǔ*) soʻzi „Xan xalqining ogʻzaki tili“ degan maʼnoni anglatsa, „Pinyin“ (xit. an’anaviy 拼音, soddalashtrilgan 拼音, pinyin: *Pīnyīn*) soʻzma-soʻz tarjimada „yozilgan tovushlar“ deganidir.

Pinyinda lotin alifbosining V belgisidan tashqari qolgan barcha belgilari ishtirok etadi, ularga Ü (u-umlyaut qoʻshilgan; kompyuterda yozishda V belgisi oʻrniga Ü belgisini ishlatish mumkin).
Pinyinda tovushlarni belgilash uchun diakritik belgilardan foydalaniladi. Ulardan asosan oʻquv adabiyotlarida foydalaniladi. Lugʻatlarda pinyinda yozilgan soʻz oxirida tovush raqami qoʻyiladi, masalan: *dong2* yoki *dong²* (= *dóng*).

## Shenlar yozilishi

Pinyin boʻyicha Xitoy adabiy tilida shenlar (initsiallar, soʻz boshidagi undoshlar) yozilishi quyidagi jadvalda koʻrib chiqiladi. Har bir katakning birinchi qatorida Xalqaro fonetik alifbo tizimi boʻyicha, ikkinchi qatorda — pinyin boʻyicha, uchinchi qatorda — oʻzbek lotin alifbosidagi koʻrinishi berilgan (ayrim tovushlarni aniq ifodalash uchun oʻzbek kirill alifbosidan ham foydalanildi).

|  | Lab undoshlari | Alveolyar undoshlar | Retrofleks undoshlar | Palatal undoshlar | Velyar undoshlar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Portlovchi undoshlar | [p] b b | [pʰ] p p | [t] d d | [tʰ] t t |  |  | [k] g g | [kʰ] k k |
| Burun undoshlari | [m] m m | [n] n n |  |  |  |
| Affrikatlar |  | [ts] z tsz (sz) | [tsʰ] c ts (s) | [ʈʂ] zh chj | [ʈʂʰ] ch ch | [tɕ] j tszʼ [sz()] | [tɕʰ] q tsʼ [s()] |  |
| Frikativ undoshlar | [f] f f | [s] s s | [ʂ] sh sh | [ɕ] x sʼ [s()] | [x] h x |
| Approksimantlar | [w] w vu | [l] l l | [ɻ ~ ʐ] r j („ajdar“ soʻzidagi) | [j] y ya/yu/ye |  |

## Tovushlarni belgilash

Tovushlar oʻtrasidagi farqlar
1. Birinchi tovush (normal yoki baland tovush) unli harf ustidagi makron (ˉ) bilan belgilanadi:
ā (ɑ̄) ē ī ō ū ǖ Ā Ē Ī Ō Ū Ǖ
2. Ikkinchi tovush (balandlagan tovush) akut (´) bilan belgilanadi:
á (ɑ́) é í ó ú ǘ Á É Í Ó Ú Ǘ
3. Uchinchi tovush (past tovush) gachek (ˇ) bilan belgilanadi:
ǎ (ɑ̌) ě ǐ ǒ ǔ ǚ Ǎ Ě Ǐ Ǒ Ǔ Ǚ
4. Toʻrtinchi tovush (pastlagan tovush) gravis (`) bilan belgilanadi:
à (ɑ̀) è ì ò ù ǜ À È Ì Ò Ù Ǜ
5. Beshinchi tovush (neytral tovush) hech qanday ustki belgiga ega emas:
a (ɑ) e i o u ü A E I O U Ü

## Manbalar