Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanji

**Kanji** (yaponcha 漢字, Kanji) – yapon yozuviga asoslangan va oʻgirilgan Xitoycha logografik elementlar. Ideogrammaning bir turi boʻlib, zamonaviy yapon yozuv tizimida ikkita yapon alifbosi Hiragana va Katakana bilan qoʻllanadi. Kanji yapon yozuvining muhim qismidir. Ikki yapon alifbosi Hiragana va Katakana bilan birga apan kanji belgilari bugungi yapon tilini tashkil etuvchi 3 ta belgi va alifbodir. Hiragana va katakana boʻgʻinli belgilar boʻlsa-da (har bir hiragana va har bir katakana boʻgʻinni ifodalaydi), kanji logografik belgilardir (yaʼni har bir kanji belgisi oʻz maʼnosiga ega va soʻzga mos keladi). Kanji belgilarini birlashtirib, turli maʼnoli koʻplab soʻzlarni yaratish mumkin.

Kanji belgilari yozilgan devor
Belgilar yaponcha talaffuzga ega; koʻpchiligida ikkita, bittasi xitoycha tovushga asoslangan. Yaponiyada boshqa xitoycha belgilardan olingan belgilar komponentlarini qurish orqali bir nechta belgilar ixtiro qilingan. Meiji qayta tiklanishidan soʻng, Yaponiya oddiy xalq orasida savodxonlikni oshirish niyatida Xitoyning soddalashtirish harakatlariga oʻxshash jarayon orqali hozirgi **shinjitay** deb nomlanuvchi belgilarni soddalashtirishga harakat qildi. 1920-yillardan beri Yaponiya hukumati oʻz fuqarolarini mavjud son-sanoqsiz xitoycha belgilar orqali tarbiyalashga yordam berish uchun vaqti-vaqti bilan belgilar roʻyxatini nashr etadi. Yapon nomlarida va umumiy muloqotda ishlatiladigan 3000 ga yaqin kanji mavjud.

## Maʼnosi

Kanji atamasi yapon tilida tom maʼnoda „Kan belgilari“ degan maʼnoni anglatadi. U yapon tilida anʼanaviy xitoy tilidagi kabi bir xil belgilar yordamida yozilgan va ikkalasi ham xitoy tilida hanzi (anʼanaviy xitoycha: 漢字; soddalashtirilgan xitoycha: 汉字; pinyin: hànzì; lit. „Kan belgilar“) deb nomlanuvchi belgilar yozish tizimiga ishora qiladi. . Yaponiyada xitoy belgilaridan sezilarli darajada foydalanish birinchi marta miloddan avvalgi 5-asrda qoʻllanila boshlandi va shundan beri yapon madaniyati, tili, adabiyoti, tarixi va yozuvlarini shakllantirishga katta taʼsir koʻrsatdi. Qadimgi Yayoi davriga oid arxeologik obidalardagi siyoh tosh artefaktlarida xitoycha belgilar ham borligi aniqlangan.

Garchi yapon va xitoy tillarida qoʻllangan baʼzi belgilar oʻxshash maʼno va talaffuzga ega boʻlsa-da, boshqalari u yoki bu tilga xos boʻlgan maʼno yoki talaffuzga ega. Misol uchun, 誠 har ikkala tilda ham „halol“ degan maʼnoni anglatadi, lekin yapon tilida makoto yoki sei va standart mandarin xitoy tilida chéng deb talaffuz qilinadi. Yaponiyada ixtiro qilingan individual kanji belgilari yoki yapon tilida yaratilgan koʻp kanji soʻzlari soʻnggi paytlarda xitoy, koreys va vetnam tillariga ham taʼsir koʻrsatdi va oʻzlashtirildi. Masalan, telefon soʻzi, yapon tilidagi denwa, mandarin xitoy tilida *diànhuà*, vetnamda *điện thoại* va koreys tilida 전화jeonhwa deb hisoblangan.

## Manbalar

## Havolalar
# Unicode

**Unicode**, rasmiy ravishda **Unicode standarti** dunyodagi aksariyat yozuv tizimlarida ifodalangan matnni izchil kodlash, tasvirlash va qayta ishlash uchun axborot texnologiyalari standartidir. Unicode konsorsiumi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan standart joriy versiya (15.0) holatiga koʻra 161 ta zamonaviy va tarixiy skriptlarni, shuningdek belgilar, emoji (shu jumladan ranglarda) va boshqa belgilarni qamrab oluvchi 149 186 belgini belgilaydi.

Unicode-ning belgilar to'plamini birlashtirishdagi muvaffaqiyati uning kompyuter dasturlarini xalqarolashtirish va mahalliylashtirishda keng tarqalgan va ustun qo'llanilishiga olib keldi. Standart koʻplab so'nggi texnologiyalarda, jumladan, zamonaviy operatsion tizimlarda, XML va eng zamonaviy dasturlash tillarida joriy etilgan.

## Kelib chiqishi va rivojlanishi

Unicode dunyoning turli mamlakatlarida keng qo'llaniladigan. Ammo bir-biriga mos kelmaydigan an'anaviy belgilar kodlashlari cheklovlarini, masalan, ISO/IEC 8859 standartida belgilangan cheklovlardan oshib ketishning aniq maqsadiga ega. Koʻpgina an'anaviy belgilar kodlashlari umumiy muammoga ega, chunki ular ikki tilda kompyuterni qayta ishlashga imkon beradi (odatda lotin harflari va mahalliy skript yordamida), lekin koʻp tilli kompyuterni qayta ishlashga imkon bermaydi (bir-biri bilan aralashtirilgan ixtiyoriy skriptlarni kompyuterda qayta ishlash).

### Tarix

1980-yildan beri Xerox Belgilar Kodi Standarti (XCCS) bilan tajribaga asoslanib, Unicodening kelib chiqishi 1987-yilda Xerox kompaniyasidan Jo Bekker Li Kollinz va Apple kompaniyasidan Mark Devis universal yaratishning amaliy jihatlarini tadqiq qila boshlaganida kuzatilishi mumkin.

### Skriptlar qamrab olingan

 OpenOffice.org ilovasidan olingan ushbu skrinshotda ko'rsatilgandek, koʻplab zamonaviy ilovalar Unicode'da koʻplab skriptlarning katta qismini ko'rsatishi mumkin.
Unicode hozir eng asosiy yozuv tizimlarini qamrab oladi.

### Skriptni kodlash tashabbusi

Skriptni kodlash tashabbusi, Berkli Kaliforniya universitetida Debora Anderson tomonidan boshqariladigan loyiha 2002-yilda hali standartda kodlanmagan skriptlar uchun takliflarni moliyalashtirish maqsadida tashkil etilgan. Loyiha so'nggi yillarda standartga taklif qilingan qo'shimchalarning asosiy manbasiga aylandi.

## Qo'shimcha o'qish

## Havolalar
# Xalqaro fonetik alifbo

Xalqaro fonetik alifbo (inglizcha, 2020-yil)
**Xalqaro fonetik alifbo** (inglizcha: *International Phonetic Alphabet, IPA*; fransuzcha: *Alphabet phonétique international*, *API*) *lotin alifbosi asosidagi transkripsiyalar yozilmasi uchun belgilar sistemasidir. Xalqaro fonetika assotsiatsiyasi tomonidan hozirlangan va dastaklanadi. XFAdan chet tili oʻqituvchilari va talabalari, tilshunoslar, logopedlar, qoʻshiqchilar, aktyorlar, leksikograflar va tarjimonlar foydalanishadi.*

## Harflar

Xalqaro fonetika assotsiatsiya barcha harflarni uch gruhga bo'ladi: pulmonik undoshlar, nopulmonik undoshlar, unlilar.

### Pulmonik undoshlar

Pulmonik undoshlar ovoz yo'lining berkilishi va nafas chiqarish orqali hosil qilinadigan undoshlar. Pulmonik undoshlar inson tillari va XFAning katta qismini tashkil qiladi. O'zbek, Ingliz, Rus tillaridagi barcha undoshlar aynan shunday. Pulmonik undoshlar jadvalga bittadan yoki juft (oldin jarangsiz keyin jarangli) qilib joylashtirilgan, so'ngra harflar yasalish joyiga qarab ustunchalarga birlashtiriladi: oldingilardan (labial) orqa (glottal) undoshlargacha. Yasalish usuliga qarab harflar qatorlarga joylashtiriladi. To'liq berkilganlardan tortib (burun undoshlari) deyarli berkilmagan undoshlargacha (aproksimantlar).

| Yasalish joyi → | Lab (Labial) | Til oldi (Koronal) | Til orqa (Dorsal) | Laringal | Glotal |
| Lab-lab (bilabial) | Lab-tish | Tish (dental) | Alveolar | Ort alveolar | Retrofleks | Palatal | Velar | Uvular | Faringal | Epiglotal |
| Yasalish usuli ↓ |
| Burun | m̥ m | ɱ̊ ɱ | n̥ n | ɳ̊ ɳ | ɲ̊ ɲ | ŋ̊ ŋ | ɴ̥ ɴ |  |  |  |
| Portlovchi | p b | p̪ b̪ | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ |  | ʡ | ʔ |
| Shipildoq |  |  |  | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ɕ ʑ |  |  |  |  |  |
| Sirgʻaluvchi | ɸ β | f v | θ ð | θ̠ ð̠ | ɹ̠̊˔ ɹ̠˔ | ɻ̝̊ ɻ̝ | ç ʝ | x ɣ | χ ʁ | ħ ʕ |  | h ɦ |
| Approksimant |  | ʋ | ɹ | ɻ | j | ɰ |  |  |  | ʔ̞ |
| Zarbli | ⱱ̟ | ⱱ | ɾ̥ ɾ | ɽ̊ ɽ |  |  | ɢ̆ |  | ʡ̆ |  |
| Titroq | ʙ̥ ʙ |  | r̥ r | ɽ͡r̥ ɽ͢r |  |  | ʀ̥ ʀ |  | ʜ ʢ |  |
| Yon sirg'aluvchi |  |  | ɬ ɮ | ꞎ ɭ˔ | ʎ̥˔ ʎ̝ | 𝼄 ʟ̝ |  |  |  |  |
| Yon approksimant |  |  | l | ɭ | ʎ | ʟ | ʟ̠ |  |  |  |
| Yon zarbli |  |  | ɺ̥ ɺ | 𝼈̊ ɺ̢ | ʎ̆ | ʟ̆ |  |  |  |  |

### Nopulmonik undoshlar

Nopulmonik undoshlar nafas chiqishi bilan bog'liq bo'lmagan undoshlar. Uch gruhga bo'linadi: qarsli (kliklar, Afrikaning koysan va bantu tillarida mavjud), imploziv ( vyetnam va suaxili kabi tillarda uchraydi), abruptiv (ko'pchilik kavkaz va amerind tillarida uchraydi).

Yana qarang

* Tilshunoslik

## Havolalar

* Xalqaro Fonetik Alifbo (Wayback Machine saytida 2010-05-02 sanasida arxivlangan) (Inglizcha)
* Xalqaro Fonetik Alifbo (PDF)

### Ovozli fayllar

* Peter Ladefoged’s Fonetik Kursu (ovozli fayl)(Inglizcha)
* UFA tablosu(Wayback Machine saytida 2003-06-04 sanasida arxivlangan) (Inglizcha)
* Til tovushlari haqida maʼlumot (Wayback Machine saytida 2005-07-03 sanasida arxivlangan) (Inglizcha)
* UFA tablosu (Inglizcha)
* UFA tablolarının ses örnekli Flash sürümü (Inglizcha)
* Bir diğer UFA ses örnek dizini (Wayback Machine saytida 2006-07-12 sanasida arxivlangan) (Inglizcha)

 black

* [ gg3ujf353;lgkpljoj;=pyhrmjkjkh..lkuly\

hrr
# Sillabik yozuv

**Sillabik yozuv** (yunoncha: syllabe - *boʻgin*), boʻgʻinli yozuv — grafik belgilari (sillabogrammalar) boʻgʻin hosil qiluvchi fonemalar va fonema qoʻshilmalari bilan bogʻliq boʻlgan yozuv turi; umumiy yozuv tarixida Syo. soʻz yozuvi (ideografik yoki logografik yozuv) dan keyin, miloddan avvalgi 3—2-ming yilliklar oraligʻida, shumer tilida paydo boʻlgan va fonografiya rivojidagi birinchi bosqich hisoblanadi. Ikki dare orasidagi bir qancha mixxat yozuvlari, krit va gʻarbiy som yozuvlari "undosh+har qanday unli" birikmasi tarzidagi boʻgʻin ifodalovchi belgilarga ega boʻlgan. Sillabik yozuvning keyingi (miloddan avvalgi I asr va mil. I asrlarda) shakllanishi va rivojlanishini Efiopiya, Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyodagi boʻgʻinli yozuvlarda koʻrish mumkin. Qadimgi hind yozuvi braxmiazya kelib chiqqan devanagari (hozirgi umumhind rasmiy yozuvi) Sillabik yozuvning yorqin namunasidir. Bunda, odatda, har bir belgi muayyan undoshning a unlisi bilan qoʻshilmasi (mas, pa, ba, ta, ma kabi) tarzida namoyon boʻladi. Tegishli undoshdan keyin a dan boshqa unlini oʻqish uchun oʻsha harfning ostiga yoki ustiga kerakli unlini ifodalovchi maxsus belgi qoʻshiladi. Eng keyin shakllangan Sillabik yozuvlardan yapon va koreys yezuvlarini koʻrsatish mumkin. Sillabik yozuvdagi grafik belgilar harf deb emas, balki sillabema deb ataladi (devanagari alifbosidagi 33 ta belgi, hozirgi rus va oʻzbek alifbolaridagi ye, yo, yu, ya belgilari sillabemalardir).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Meydzi islohoti

**Meyji ishi** (yaponcha — yangilanish, Meyji restavratsiyasi — Yaponiyadagi inqilob (1867-.68). Tokugava xonadoniga mansub shogunlar hokimiyatni agʻdarib tashlagan va imperatorlar hokimiyatini tiklagan. Hokimiyat tepasiga ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar oʻtkazish yoʻlini tutgan Mutsuxito boshchiligidagi hukumat kelgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Morfema

**Morfema** (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. Masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), *-q* (taroq), -*ki* (tepki), -*li* (aqlli), -*chan* (ishchan), -*la* (tuzla), *-illa* (taqilla), -*lar* (bolalar), -*roq*, (kattaroq), *-mtir* (qoramtir) va hokazo.

Morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar va soʻzning shaklini yasovchilar. Soʻz yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. Soʻz shakli hosil qiluvchi morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. Masalan: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma shakli) keldim (kel feʼlining oʻtgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa Morfemalar mustaqil qoʻllanmaydi, lugʻaviy maʼno ifodalay olmaydi, faqat soʻzning lugʻaviy va grammatik maʼnolari shakllanishiga xizmat qiladi. Soʻz tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „Morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi I. A. Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I. A. Boduen de Kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini oʻrtasida bir qadar farq bor.

Azim Hojiyev, Neʼmat Mahkamov.

## Yana qarang

* Tilshunoslik

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kalka

**Kalka** (fransuzcha, caique – nusxa, tak, lid) – boshqa til lugʻaviy birligidan ona tili vositalari asosida nusxa koʻchirish (soʻzma-soʻz tarjima qilish) natijasida yuzaga kelgan soʻz, atama yoki birikma. Kalkaning maʼnoviy va shakliymaʼnoviy turlari mavjud. Maʼnoviy Kalka soʻzning ohangi va soʻz yasalish shakli jihatidan ona tiliga mansub boʻlsada, maʼno jihatdan chet soʻzlarning taʼsiriga bogʻlikdir: „maydon“ (magnit maydoni) – „pole“. Shakliy-maʼnoviy Kalka oʻzga tildagi maʼnoni ifodalay oladigan unsurlar asosida ona tilida yangi lugʻaviy birlik hosil qilishdir. Toʻliq va yarim shakliy-maʼnoviy Kalkalar boʻladi. Toʻliq Kalkada ona tilining oʻz ichki imkoniyatlaridan foydalaniladi (nadstroyka – ustqurma, mirovozzreniye – dunyoqarash, jeleznaya doroga – temir yoʻl). Yarim Kalka har ikki til unsurlaridan tashkil topadi (polu-avtomat – yarim-avtomat). Kalka ijodiy jarayonda paydo boʻladigan til hodisasi, shuning uchun tarjimondan katta mahorat talab qiladi. Kalka tilni boyitishning muhim omillaridan biri.

## Manbalar
# Telefon

Touch Tone® telefoni.
**Telefon** — tovush uzatish va qabul qilish uchun moʻljallangan telekommunikatsiyalar qurilmasidir. Odatda, tovushning mexanik energiyasini elektrik signallar energiyasiga aylantirish, masofadan uzatish va uni qaytadan tovushga aylantirish prinsipi bilan ishlaydi.

**Telefon** (**tele**... *olis* va **fonun* = *olisun*) — 1) elektr signallarini tovush signallariga aylantirib beradigan elektrakustik asbob. Elektromagnitli, elektrodinamik va pyezoelektr turlariga bo'linadi. Elektromagnitli T. eng keng tarqalgan bo`lib, uning asosiy elementlari doimiy magnit, chulgʻamli qutblar va membranadan iborat. Abonent "telefon qilganida" T. signalining oʻzgaruvchan elektr toki taʼsirida membrana tebranib, tovush hosil qiladi. T. telefon apparati, turli radiotexnika asboblari va boshqa qurilmalarda ishlatiladi; 2) telefon apparatining qisqa nomi; 3) telefon aloqasining qisqa nomi.

## Shuningdek

* Mobil telefon
* IP-telefoniya

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |