# Furigana

**Furigana** (yaponcha: *振（ふ）り仮名（がな）*) – bu yapon tilidagi elementlardan biri boʻlib, yaponcha kanji (logografik elementlar) ning usti yoki yonida Kanadan foydalanib va kanjining talaffuzini koʻrsatuvchi jumlalar. Furiganani yaponchada yana **yomigana** (yaponcha: *読み仮名*) va **rubi** (yaponcha: *ルビ*) deb ham aytishadi. Zamonaviy yapon tilida furigana odatda tanishga va oʻqishga qiyin kanjilarni va nonstandard, noyob kanji oʻqilishlarini osonlashtirishda va koʻrsatishda foydalaniladi. Furiganani yana bolalar va oʻquvchilar uchun moʻljallangan darsliklarda ham uchratish mumkin. Furigana Ikkinchi jahon urushidan keyingi Yaponiyadagi yozuv islohotlarigacha ancha mashhur boʻlib kelgan.

Furigana odatda hiragana alifbosida yoziladi, Ammo baʼzi manbalarda katakana, lotin harflari yoki nisbatan tushunarliroq kanjilarda ham yoziladi. Vertikal matnlarda, *tategaki deb ataladi*, kanjining oʻng tomoniga yozilsa gorizontal matnlarda esa, *yokogaki deb ataladi*, rasmda koʻrsatilgandek kanjining tepa tomoniga yoziladi.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 漢 | か ん |
| 字 | じ |

 |
or |

|  |  |
| --- | --- |
| かん | じ |
| 漢 | 字 |

  |

Bu misol kanji soʻzi, bu soʻz ikki kanji elementidan tashkil topgan: 漢 (*kan*,hiraganada かん) and 字 (*ji*, hiraganada じ).

## Koʻrinishi

Furigana belgima-belgi boʻyicha qoʻshilishi mumkin, bu holda kanjiga mos keladigan furigana belgisi oʻsha kanji ustida joylashadi; yoki soʻz yoki ibora boʻyicha, bu holda butun furigana matni hatto kanji ularni yozish uchun zarur boʻlgan kananing teng ulushida boʻlmasa ham bir nechta kanji belgilarining markazida joylashadi. Oxirgi usul keng tarqalgan, ayniqsa yapon tilidagi baʼzi soʻzlar oʻziga xos talaffuzga (*jukujikun*) ega boʻlib, ular soʻz yozilgan belgilarning oʻqishi bilan bogʻliq emas.

Furigana shriftlari kanji belgilarining talaffuzini ularning ustidagi kichikroq kana belgilaridan foydalangan holda koʻrsatish uchun moʻljallangan. Odatda, ikkita kana belgisi bitta kanji belgisiga yaxshi mos keladi. Biroq, koʻproq kana belgilari kerak boʻlganda, uni hal qilishning ikki yoʻli mavjud. Birinchidan, furigana siqilgan shrift yordamida sozlanishi mumkin, bu esa kana belgilarini toraytirishni anglatadi. Bu bir xil boʻshliqqa koʻproq belgilar sigʻishiga imkon beradi. Ikkinchidan, kanjining oʻzi uning atrofida boʻshliqlar qoʻshish orqali sozlanishi mumkin. Bu furigana qoʻshni boʻshliqlarga qoʻyilishi uchun koʻproq joy yaratadi. Baʼzan, kanji belgisi uzoq oʻqishga ega boʻlib, mavjud boʻsh joyga sigʻadigandan koʻra koʻproq furigana belgilarini talab qiladi. Masalan, agar ajratilgan kanji uzun oʻqilishga ega boʻlsa, misolda 〜に携わる (Kanji 携 kanada たずさ, *tazusa oʻqiladi*). Bunday hollarda furigana qoʻshni kana belgilarining yonidagi boʻshliqqa siqilishi mumkin.

Ammo odatda uchtadan koʻp kana oʻqilishlari kamdan kam uchraydi, chunki uzun unlili yōon mavjud boʻlsa, masalan, „ryō“ (りょう) boʻlsa, uch kanada oʻqish odatiy hol emas. Baʼzi kanji belgilarini oʻqish uchun beshta kana belgisi kerak boʻladi, masalan „kokorozashi“ (志、こころざし), boshqalari esa „uketamawaru“ (承る、うけたまわる) kabi oltita kana belgisini talab qiladi. Bular rasmiy Joyo kanji roʻyxatidagi kanji belgilari uchun eng uzun oʻqilish hisoblanadi.

Baʼzi hollarda, boshqa tildan olingan oʻqishga ega kanji yoki belgilar juda uzoq oʻqishga ega boʻlishi mumkin. Masalan, „santimetr“ (糎 kanjisida ifodalanishi mumkin) soʻzi koʻpincha „sm“ shaklida yoziladi va yettita kana belgisi yordamida „senchimētoru“ (センチメートル) deb talaffuz qilinadi. Yana bir misol, beshta kana belgisidan foydalangan holda „pāsento“ (パーセント) deb talaffuz qilinadigan „%“ foiz belgisi boʻlishi mumkin. Bu uzoq oʻqishlar oraliq muammolariga olib kelishi mumkin, chunki ular koʻproq joy egallaydi va oldingi raqam yoki soʻz bilan chambarchas bogʻliq.

Mahalliy yapon tilidagi *kunyomi* talaffuzlari bilan xitoy tilidan olingan *onyomi* talaffuzlarini farqlash zarur boʻlganda kanji lugʻatlarida *kunyomi* talaffuzlari hiraganada, onyomi talaffuzlari esa katakana tilida yoziladi. Biroq, bu farq lugʻatlar va boshqa maʼlumotnomalarda muhim ahamiyatga ega. Oddiy nasr adabiyotlarida tanlangan yozuv odatda hiraganada boʻladi. Bunga bitta umumiy istisno zamonaviy xitoy joy nomlari, shaxs nomlari va (baʼzan) oziq-ovqat nomlaridir – bular koʻpincha kanji va furigana uchun ishlatiladigan katakana bilan yoziladi; koʻproq tasodifiy yozuvda ular oddiygina katakana tilida, tashqaridan oʻzlashtirilgan soʻzlar sifatida yoziladi. Baʼzan bu uslub boshqa tillardan (ayniqsa, ingliz tilidan) olingan soʻzlar uchun ham qoʻllanadi. Misol uchun, kanji 一角獣 (soʻzma-soʻz „bitta shoxli hayvon“) "yakka shox" soʻzining talaffuzini koʻrsatish uchun katakana ユニコーン, *yunikōn* bilan yaltirilishi mumkin. Umumiy holatlarda, bunday oʻzlashma soʻzlar toʻgʻridan-toʻgʻri katakanada yozilgan.

Oddiy kana va odatiy imloda qoʻllanadigan kichikroq belgilar shakllari (*yōon* va *sokuon*) oʻrtasidagi farq koʻpincha furiganada amalga oshirilmaydi: masalan, hiragana soʻzining odatdagi imlosi 却下 (kyakka) – bu きゃっか, lekin furiganada きやつか deb yozilishi mumkin. Bu, ayniqsa, kichikroq shriftlar mavjud boʻlmagan, eski uslubdagi harakatlanuvchi chop etish davrida keng tarqalgan edi. Hozirgi kunda kompyuterga asoslangan bosib chiqarish tizimlarida bu xato kamroq uchraydi.

## Matnni qayta ishlash yoki matn terishda furigana qoidalari

Microsoft Word, Adobe InDesign, Adobe InCopy va boshqalar kabi soʻzlarni qayta ishlash yoki matn terish uchun turli xil dasturiy taʼminot dasturlar yapon furiganasini qoʻshish uchun xususiyatlarga ega. Formatlash xususiyatlari orasida, odatda asosiy matn satri furigana satridan uzun boʻlsa yoki aksincha, kanani asosiy matnning ustiga yoki oʻng tomoniga qoʻyish uchun turli qoidalar mavjud, Qoʻshimcha boʻshliqlar qisqaroq satrning oʻlchamiga qarab kerak boʻlishi mumkin.

Matn muharrir dasturlarda furigana bilan ishlash usullari:

* Markaz, oʻng/chap va ost/ust: Boʻshliqlar elementlar orasiga qoʻshilmaydi. TQator qancha markazga yondashga boʻlsa (中付きルビ *nakatsuki rubi*), oʻng/chap qismi (肩付きルビ *katatsuki rubi*)yoki ost/ust qismi shuncha uzayadi.
* 1-2-1 (JIS):Boʻshliqlar qisqaroq satrning boshida va oxirida va uning tarkibiy belgilari orasiga qoʻshiladi, shunda ular orasidagi boʻshliqlar bosh va oxiridagi boʻshliqlardan ikki baravar keng yoki baland boʻladi. Boʻshliqning kengligi yoki balandligi glifning kvadrat chegarasi qutisining kengligi yoki balandligi asosida hisoblanadi (yapon shriftlari odatda bir boʻshliqli). Satrlar hali ham, mohiyatiga koʻra, chapga/yuqoriga yoki oʻngga/pastga emas, balki bir-birining markaziga toʻgʻri keladi.
* 0-1-0: 1-2-1 qoidasiga oʻxshab, qisqaroq satrning tarkibiy belgilari orasiga teng boʻshliqlar qoʻshiladi, lekin uning boshi yoki oxiriga qoʻshilmaydi.

## Foydalanish

Furigana Seibu Vokzalidagi 東伏見 (Higashi-Fushimi stansiyasi), 武蔵関 (Musashi-Seki stansiyasi) va 西武柳沢 (Seibu-Yagisawa stansiyasi) kanjilarini oʻqishini osonlashtirishda foydalanilgan. Bu belgi hatto kanadan tashqari lotin yozuvidagi oʻqilishini ham koʻrsatgan.
Furigana koʻpincha kanjini tanib olish uchun yetarli darajada ilgʻor oʻqish koʻnikmalariga ega boʻlmagan, lekin hiragana tilida fonetik tarzda yozilsa, soʻzni tushuna oladigan bolalar uchun asarlarda qoʻllanadi. . Bolalar katakanadan oldin hiraganani oʻrganganligi sababli, juda yosh bolalar uchun kitoblarda katakana qahramonlari yonida hiragana – furigana bor. Yosh bolalar uchun asarlarda kanji belgilarining barchasida furiganadan foydalanish odatiy holdir. Bu yapon tilida sōrubi (yaponcha: sōrubi?) deb ataladi, lekin uning boshi yoki oxiri emas.

Hisoblash uchun ishlatiladigan raqamli belgilar (二/２ *ni-hon* „ikki uzun narsa“; ２つめ *futatsume* „ikkinchi“; 二/２ *dai-ni kan* „Kitob 2“; ２ページ *ni-pēji* „Sahifa 2“) odatda furigana bilan belgilanmaydi. Istisnolarga „bir kishi“ (一人/１人) *hitori* va „ikki kishi“ (二人/２人) *futari* kabi bir nechta holatlar kiradi, yoki 1000 (千) dan katta raqamlar uchun belgilar, masalan, 10.000 (万), 100.000.000 (億) va hokazo. Muqim birikmalardagi sonli soʻzlar (*ippo* „qadam“;  *hitome* diqqat"), ammo odatda furigana bilan belgilanadi.

Koʻpgina bolalar mangalari, *shonen va shojo* mangalarida furigana ishlatiladi*. Shonen va shojo mangalari* odatda raqamli boʻlmagan barcha belgilar uchun furiganaga ega. Baʼzi mangalar (masalan, Doraemonning dastlabki jildlari va Shogakukan tomonidan nashr etilgan boshqa mangalar) boshlangʻich sinf kanji yoki oson soʻzlarga ham furigana qoʻshib ketishi mumkin. Seinen va Josei manga koʻpincha furiganaga eʼtibor bermaydi, hatto qahramonlarning ismlarida ham, agar ular umumiy ism boʻlsa, lekin baʼzi nashriyotlar hali ham jild yoki bobdagi muhim qahramonlarning ismlarini birinchi eslatish uchun furiganadan foydalanishlari mumkin. Shuningdek, yapon oʻquvchilari uchun fonetik qoʻllanma (asosan hiragana, baʼzan lotin harfida) boʻlgan kitoblar ham bor, ular ikki tilli yoki faqat yapon tilida boʻlishi mumkin. Bular yapon tilini tezroq oʻzlashtirish va yapon qissalari, romanlari yoki maqolalarini oʻqishdan zavqlanishni xohlovchi chet elliklar orasida mashhurdir.

Furigana uchun ishlatiladigan kichik yozuv tufayli, maksimal oʻqilishi uchun, baʼzi manga nashriyoti kichik kana oʻrniga oddiy kanadan foydalanishi mumkin. Masalan, はっしん \**hasshin* oʻrniga はつしん \**hatsushin* deb yozilishi mumkin.

Baʼzi veb-saytlar va vositalar mavjud boʻlib, ular yapon veb-sahifalari uchun fonetik qoʻllanma (hiragana, lotin alifbosida) hisoblanadi; Bular ham yapon bolalari, ham chet ellik yapon oʻquvchilari orasida mashhur.

Voyaga etgan yapon tilida soʻzlashuvchilarga moʻljallangan asarlarda furigana oddiy kanji bilan yozilgan soʻzda ishlatilishi mumkin; ommaviy axborot vositalarida ular odatda Jōyō kanji boʻlmagan soʻzlarda qoʻllanadi.

Furigana odatda kanji nomlari va ularning romanizatsiyasi bilan bir qatorda temir yoʻl stantsiyalari belgilarida ham paydo boʻladi, hatto kanjining talaffuzi keng tarqalgan boʻlsa ham yozilib turiladi. Furigana, shuningdek, noodatiy joy nomlarining talaffuzini koʻrsatish uchun xaritalarda tez-tez paydo boʻladi.

Urushdan oldin, furigana boʻlmaganida, yoshlar deyarli savodsiz boʻlishlari mumkin edi.

### Atoqli otlar

Yapon nomlari odatda kanjida yoziladi. Kanji nomlari uchun juda koʻp mumkin boʻlgan oʻqishlar, shu jumladan *nanori* deb ataladigan maxsus nomlar boʻlgani sababli, furigana koʻpincha nomlarni oʻqish uchun ishlatiladi. Ism yozilishi kerak boʻlgan yapon rasmiy blankalarida har doim ismning furigana bilan yozilishi uchun qoʻshni ustun mavjud.

Furigana kanjida yozilgan xorijiy nomlar uchun ham ishlatilishi mumkin. Xitoy va koreys nomlari eng keng tarqalgan misollardir: xitoycha nomlar odatda yaponcha oʻqish va hiragana talaffuzi bilan talaffuz qilinadi, koreyscha nomlar odatda koreyscha oʻqish va katakana talaffuzi bilan talaffuz qilinadi.

### Til oʻrganish

Kanji va kanji birikmalari koʻpincha ona tili boʻlmaganlar uchun yapon tilidagi darsliklarda furigana bilan taqdim etiladi.

Furigana ham koʻpincha talaffuzni koʻrsatish uchun yapon oʻquvchilari uchun chet tilidagi darsliklarda qoʻllanadi. Soʻzlar asl chet el yozuvida yozilgan, masalan, koreys tili uchun hangul va talaffuzni koʻrsatish uchun furigana ishlatiladi. Taʼlim vazirligining koʻrsatmalari va oʻqituvchilarning fikriga koʻra, ingliz va yapon tillari oʻrtasidagi talaffuzdagi farqlar tufayli ingliz tilini oʻqitishda yapon furiganasidan foydalanishdan qochish kerak. Masalan, furiganada „tugʻilgan sana“ soʻzi nomukammal talaffuzga mos keladigan バースデイト(bāsudeito) sifatida aks etishi mumkin.

### Boshqa taʼsirlar

Furigana uzoq iboralarni ishlatmasdan murakkab gʻoyalarni vizual ravishda mustahkamlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, 悪夢 *akumu* „qoʻrqinchli tush“ soʻzi „qoʻrqinchli haqiqat“ maʼnosini bildirish uchun uning haqiqiy oʻqilishi emas, balki しんじつ shinjitsu „haqiqat“ (yaʼni 悪夢 しんじつ) bilan izohlanishi mumkin. Baʼzi mualliflar hatto qahramonlar oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni mustahkamlash uchun asosiy matnning teskarisini anglatuvchi furiganadan foydalanishlari mumkin. Masalan, 親友 „yaqin doʻst“ kanjisi ライバル „raqib“ bilan izohlanishi mumkin, bu „ham doʻst ham raqib“ degan maʼnoni anglatadi.

Yana bir qoʻllanishi noaniq yoki xorijiy soʻzlarning maʼnolarini koʻrsatishdir. Misol uchun, soʻz ここ (koko, „bu yerda“) 病院 *byōin* „shifoxona“ (yaʼni,  bu yerda 病院 kanji ustiga ここ furiganasini yozish bilan „bu shifoxona“ maʼnosini bildirish mumkin) degan maʼnoni anglatuvchi aniqroq tavsif bilan izohlanishi mumkin. Yoki ilmiy fantastika asarida kosmonavt Yer sayyorasini nazarda tutganda ふるさと*furusato „*mening ona shahrim“ soʻzini ishlatishi mumkin; oʻquvchi uchun „Yer“ 地球 *chikyū* soʻzining ustiga ふるさと yozilishi mumkinligi bilan Yer sayyorasini mening uyim degan maʼnoni anglatish mumkin. Shunga oʻxshash usul xorijiy filmlardagi yaponcha subtitrlarda yozma yapon tilini aktyorlar gapiradigan tovushlar bilan bogʻlash yoki badiiy asar tarjimasida furiganadagi tegishli ismning asl tovushini saqlab qolish uchun, uning maʼnosini koʻrsatish uchun ishlatiladi.

Baʼzi mangalar furigana tilidagi xorijiy soʻzning (ayniqsa noaniq soʻz) talqinini atamaga moʻljallangan oʻqish uchun yanada tanishroq kanji bilan bilan birlashtiradi. Masalan, 駅 *eki* „vokzal“ chet el, ekzotik tuygʻusini yetkazish uchun ステーション sutēshon (inglizcha „bekat“ ning tarjimasi) bilan izohlanishi mumkin; bu baʼzan aksincha amalga oshiriladi, masalan,ベーゼ „boʻsa“ kabi ekzotik atama キッス *kissu* kabi keng tarqalgan sinonim bilan izohlash orqali.

Baʼzi yozuvchilar jargon talaffuzlarini ifodalash uchun furiganadan foydalanadilar, ayniqsa kanjisiz tushunish qiyin boʻlgan talaffuzlarning maʼnosini taʼminlash uchun ishlatiladi. Boshqalar esa furigananing kichik turi tufayli juda uzun kana imlolarini qisqartirish uchun ishlatishadi. Masalan, インターポール"Interpol"  ICPO インターポール ga qisqartirilishi mumkin.

Karaokeda furigana qoʻshiq matniga joylashtirilishi odatiy holdir. Qoʻshiq matni koʻpincha kanjida yozilgan va furiganadan butunlay boshqacha talaffuz qilinadi. Furigana versiyasi talaffuz uchun ishlatiladi.

## Boshqa oʻqish koʻmakchilari

### Okurigana

Okurigana kanji oʻzaklaridan keyin normal oʻlchamda qatorda koʻrinadigan kana boʻlib, odatda sifatlar va feʼllarni toʻldirish va orttirish uchun ishlatiladi. Ushbu foydalanishda ular kanjini bir nechta oʻqish bilan farqlashga yordam berishi mumkin; masalan, 上がる (あがる, *agaru*) va 上る (のぼる, *noboru*). Furiganadan farqli oʻlaroq, okuriganadan foydalanish yozma tilning majburiy qismidir.

### Kunten

Klassik xitoy tilining yaponcha yaqinlashuvi boʻlgan kanbun deb nomlanuvchi yozma uslubda baʼzan kunten deb nomlangan kichik belgilar oʻqish vositasi sifatida qoʻshiladi. Talaffuzni koʻrsatadigan furiganadan farqli oʻlaroq, kunten kanbunda mavjud boʻlmagan yapon grammatik tuzilmalarini koʻrsatadi, shuningdek, soʻzlarni yapon jumla tuzilishiga moslashtirish uchun qanday tartiblanishi kerakligini koʻrsatadi.

### Furikanji

Furigana baʼzan talaffuzni emas, balki maʼnoni koʻrsatish uchun ham ishlatiladi. Xorij tilidagi matn ustida, kichikroq oʻlchamdagi yaponcha soʻzlar, kana yoki kanji, xorijiy soʻzlarning maʼnosiga mos keladi, uni oʻz oʻrniga samarali tarjima qiladi. Hozir kamdan-kam boʻlsa-da, 19-asr oxiri 20-asr boshlarida baʼzi mualliflar katakanada yozilgan soʻzlar uchun kanjidan furigana sifatida foydalanganlar. Bu qoʻllanish yaponchada furikanji (yaponcha: 振り漢字) deb ataladi, chunki furigana kanadan foydalanishni nazarda tutadi. Masalan, リリック „lirika“ soʻzi fonetik yoʻl-yoʻriq uchun emas, balki oydinlik kiritish uchun 歌詞 „lirika“ bilan belgilanishi mumkin.

## Manbalar

### Resurslar

* *Mangajinʼs Basic Japanese Through Comics [Part I]* New York: Weatherhill, 1998: 48–49
* J Paul Warnick, Review of *Nihon o Hanasoo* in *The Journal of the Association of Teachers of Japanese*, Vol. 32, No. 2 (Oct., 1998), pp. 80–83.

## Tashqi havolalar

* Furigana Generator (Wayback Machine saytida 2023-09-22 sanasida arxivlangan): Kanji ustiga furigana qoʻshadigan onlayn platforma