Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antarktika (qutb)

**Antarktika** — Yer sharining Janubiy qutb oblasti. Antarktikaga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuningdek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. Antarktika tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 — 60° janubiy kenglikdan oʻtadi. Antarktika maydoni 52,5 million kilometr². Antarktikada materik sayozligi boshqa materiklarga nisbatan chuqurroq (500 metr), tik materik yon bagʻri chuq. 4000 — 5000 metrli (eng chuquri 8428 metr, Janubiy Sandvich novida) keng botiq shaklida davom etadi. Botiqlar suv osti togʻ tizimlari bilan bulingan. Bu tizmalarning baʼzi choʻqqilari okean yuzasidan koʻtarilib, kichikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Janubiy Georgiya, Janubiy Sandvich, Janubiy Orkni o. guruhi). Antarktika antarktika va subantarktika mintaqasida joylashgan. Antarktika iqlimi uning yuqori kengliklarda joylashganligi, shuningdek okean ustidagi antitsiklonlarning oʻzaro munosabati bilan belgilanadi. Siklonlarning shimoliy qismida gʻarbiy shamollar, janubida esa sharqiy shamollar kuchli. Antarktika oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizimini yuzaga keltiradi. Antarktika shimoliy qismida kuchli Antarktika oqimi, janubida aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitʼadan shimoliga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargacha oqib chiqadi va eriydi. Qishda dengiz muzliklari 1000 kilometr kenglikgacha ham tarqaladi, yezda esa qirgʻoq atroflarida harakatlanadi. Yiliga aysberglar koʻrinishida oʻrtacha 2000 kilometr3 chuchuk muzlar okeanga tushadi. A.ning ustki suvlari temperaturasi qishda — 1,8° dan 2° gacha, yozda 2° dan 3,5° gacha, shoʻrligi 34% atrofida. Antarktika suvlari jonli organizmga boy. Antarktika oʻsimlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik oblastini tashkil etadi. Xalqaro-huquqiy shartnomaga asosan Antarktikadan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinchlik maqsadida foydalanishlari mumkin. Harbiy tadbirlarning barchasi (harbiy bazalar qurish, harbiy mashqlar oʻtkazish, yadro qurollarini sinab koʻrish, radioaktiv moddalar tashlash) taqiqlanadi. Shartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot ishlari olib borish mumkin. Antarktika xalqaro boshqaruvdan xolis.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kalom

**Kalom** (arab. ravon nutq, jumla, gap, so‘z) — musulmon kishining aqidasi, eʼtiqodi, dunyoqarashi qanday bo‘lishi kerakligini yoritib beruvchi fandir. Aqoid ilmi o‘z tarixining turli bosqichlarida sharoit va tushunchalardan kelib chiqib, bir necha nomlar bilan atalgan. Agar islom dinining taʼlimoti va amaliyoti shartli ravishda ikki qismga bo‘linsa, Kalom ilmi uning birinchi qismi, yaʼni taʼlimoti bilan shug‘ullanadi. Fiqh ilmi esa ikkinchi, yaʼni amaliy qismiga tegishlidir. Dastlab islom ilmlarining barchasi yuqoridagi kabi ikki qismga bo‘linmay, umumiy tarzda „Islom ilmlari“ yoki „Fiqhiy ilmlar“ deb atalgan. Ulardan aqida, yaʼni islom taʼlimotiga oid qismi „al-Fiqh al-akbar“ („Katta fiqh“), fiqhga, yaʼni diniy amallarga doir ilmlar esa „al-Fiqh al-asg‘ar“ („Kichik fiqh“) deb atalgan. So‘ngra ulardan hadis, tafsir, fiqh, tasavvuf, aqoid kabi turli ilmlar ajralib chiqib, islom diniga xos ilm sifatida eʼtirof etila boshlagan. Aqoid qolguncha turli nomlar bilan atalib turgan. Demak, „al Fiqh al-akbar“ni kalom, aqoidning dastlabki nomi deb hisoblash mumkin. Shu tariqa Kalom ilmi turli davrlarda „al-Fiqh al akbar“, „Ilm al-kalom“, „Usul ad-din“ („Din asoslari“), „Ilm at-tavhid“ („Yakkaxudolik taʼlimoti“) va nihoyat so‘nggi nomi „Aqoid“ („Aqidalar“) va „Kalom“ degan nomlar bilan atalgan. "Kalom" aqoidning eng mashhur ismi hisoblanib, „al Fiqh al-akbar“ ismi bilan bir asrda, yaʼni VIII asrda yuzaga kelgan. Chunki bu ism Imom Abu Hanifa, Imom Shofiiy, Imom Molik va boshqalardan rivoyat qilingan. Hozirgi davrga kelib g‘arb va turk sharqshunoslari ushbu ilmga nisbatan „Ilohiyot“ (arab. „Iloh haqidagi fan“) va „Teologiya“ (lot. Teo — xudo, logiya — fan; „Xudo haqidagi fan“) kabi atamalarni ishlatmoqdalar.

Chunki keyingi asrlarda aqoid ilmi to‘rtta qismga bo‘lingan:

* 1. Ilohiyot. Bunda Alloh va U zotga tegishli masalalar haqida bahs yuritiladi.
* 2. Nubuvvat. Bunda vahiy, payg‘ambarlik, rasullar va ularga tegishli masalalar haqida bahs yuritiladi.
* 3. Kavniyot. Bunda borliqdagi mavjud insoniyat, farishta, jin va sababiyat qonunlari haqida bahs yuritiladi.
* 4. Sam’iyot. Bunda eshitish bilangina, yaʼni asosan naqlga tayanilgan holda sobit bo‘ladigan aqidalar haqida bahs yuritiladi.

Bular, asosan, g‘ayb olamiga tegishli masalalar hisoblanadi.

## Adabiyotlar

* Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D.*. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat*. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480-bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.

## Manbalar
# Galley kometasi

**Galley kometasi** — dumli yulduz. Ingliz olimi E. Galley 1705-yilda kashf qilgan va uning Quyosh sistemasi aʼzosi ekanligini isbotlagan. Kometaning Quyosh atrofida aylanish davri taxminan 76 yilga teng. 1910–1986-yillarda Quyoshga yaqinlashganida avvaldan tuzilgan bir qancha xalqaro dasturlarga muvofiq kuzatuv ishlari olib borildi. 1910-yilda Quyoshga yaqinlashishida uning dumi 140° boʻlib, Yer shari uning dumi orasidan oʻtgan boʻlishi kerak, orbitasining ekssentrisiteti 0,967, perigeliyda Quyoshdan uzoqligi 0,6 astronomik birlikka teng. Quyoshga har gal yaqinlashganida ilgarigiga qaraganda xiraroq koʻrinadi. 1986-yilga yaqin kelishida ham 1910-yildagiga qaraganda 2-3 marta xiraroq edi. Shunga qaramay, oddiy teleskopik kuzatishlardan tashqari Galley kometasiga sobiq Ittifoq („Vega-1“, 1986.06.03, „Vega-2“, 1986.09.03), AQSh, Yaponiya, Fransiya, Germaniya („Jotto“, 1986.14.3)dan maxsus kosmik apparatlar uchirilib, G.k. yaqinida har tomonlama tekshirishlar olib borildi.

## Manbalar
# Chikago L metropoliteni

| Chicago "L" metropoliteni |
| --- |
|  |
| Maʼlumot |
| Davlat | AQSH |
| Shahar | Chicago |
| Ochilgan vaqti | 1895-yil, |
| Boshqaruvchi shirkat | Chicago Transit Authority |
| Davlat | AQSH |
| Uzunligi | 165,4 km |
| Stantsiyalari soni | 145 ta |
| Yoʻllari soni | 8 ta |
| Kunlik yoʻlovchilar soni | 723,643 |
| Yillik yoʻlovchilar soni | 226 million |
| Boshligʻi | {{{Boshligʻi}}} |
| Sxemasi |
|  |

**Chicago "L" metropoliteni** — AQSHning Chicago shahri aholisiga xizmat ko'rsatadigan tezkor metro tizimi.

## Manbalar

## Havolalar
# Karlsrue modeli

*Ushbu maqola Karlsruhe (disambiguation) haqidadir. {{{2}}} soʻzining boshqa maʼnolari uchun [[{{{3}}}|bu yerga]] qarang.*
 Magistral yo'lda *Stadtbahn.*
 Heilbronn shahridagi *Stadtbahn* ko'chasi.
**Karlsrue modeli** — tramvay-poyezd tizimi hissoblanib, u tramvay, yengil temir yo‘l poyezdlari va shaharlararo mintaqaviy temir yo‘l poyezdlaridan iborat bo'lgan holda, bir xil yo‘llar to‘plamida, odatda shaharlar orasida yoki undan tashqarida harakatlanadi. Dastlab u Germaniyaning Karlsrue shahrida mahalliy tranzit idorasi *Karlsruher Verkehrsverbund* (KVV) tomonidan ishlab chiqilgan va amalga oshirilgan.

## Umumiy koʻrinishi

1992-yilda ishga tushirilgan Karlsruedagi tizim muntazam temir yo'l tarmog'i va shaharning mahalliy tramvay tarmog'i o'rtasidagi aloqani ta'minlash hissoblanadi. Butun tizim endi Karlsrue Stadtbahn deb atala boshlagan. Yo'lovchilar Baden-Baden kabi uzoq shaharlardan to'g'ridan-to'g'ri Karlsrue shahar markaziga sayohat qilishlari mumkin hissoblanadi, bu esa asosiy vokzal va shahar markazi o'rtasidagi noqulay masofani kesib o'tishga yordam beradi. Ko'pgina sayohatlar uchun poyezdlarni tashish soni sezilarli darajada kamaydi.

Ushbu model boshqa joylarda ham xuddi shunday tramvay-poyezd tizimlarini yaratishga olib kelgan va bu ko'plab yangiliklarga sababchi boʻlgan.

## Boshqa misollar

Shunga o'xshash model 1886-yildan beri Lokalbahn Wien-Baden nomi bilan Vena shahrini Baden chekkasi bilan bog'lashga xizmat qilmoqda. Karlsrue modelini amalga oshirgan boshqa tizimlarga quyidagilar misol qilib keltirish mumkin:

* Siti-Bahn Xemnits, Germaniya.
* Saarbahn, Germaniya.
* Kassel RegioTram, Germaniya.
* Nordxauzen tramvay tarmog'i, Germaniya.
* Tyne and Wear Metro, Buyuk Britaniya.
* RijnGouweLijn, Niderlandiya.
* RandstadRail, Niderlandiya.
* Afina metrosi, Gretsiya.
* San-Diego Trolley, Amerika Qo'shma Shtatlari.
* Alikante tramvayi, Ispaniya.
* Sheffild Supertram, Buyuk Britaniya.

2013-yilda Avstraliyaning Adelaida metrosi 4.8 km uchun Karlsrue modelini namoyish etadigan PortLINK loyihasini taklif qilgan. Bowden va Vudvil o'rtasidagi yo'l, yana boshqa 4,2 km Port Adelaidagacha.

## Poyezd-tramvaylar

Tsvikau, Germaniya engil vaznli RegioSprinter dizel poyezdlarini magistral temir yo'ldan ko'cha tramvayiga poezd-tramvaylar (Zwickau modeli) sifatida uzaytirish orqali Karlsrue modelini o'zgartirdi.

## Yana qarang

* Tramvay-poyezd
* Karlsrue Stadtbahn
* Stadtbahn

## Foydalanilgan adabiyotlar

## Havolalar

* Karlsrue modeli loyihasi Karlsruening Stadtbahn tarixi haqida keng ma'lumotni o'z ichiga oladi va modelni rivojlantirishga alohida e'tibor beradi.
* Karlsrue Transport Authority (KVV) KVV Karlsrue mintaqasida temir yo'l xizmatini boshqaradi, u tez poezd sifatida ishlaydi va shaharda tramvay kabi moslashuvchan.
* Karlsrue: SURBAN dan ikki rejimli temir yo'l tizimining Karlsrue modeli - Yevropa shahar atrof-muhit akademiyasi tomonidan Yevropada barqaror shahar rivojlanishi bo'yicha ma'lumotlar bazasi, Berlin.
# Oksid

**Oksid** — biri kislorod boʻlgan, ikki elementdan tarkib topgan modda.

## Klassifikatsiya

Oksidlar kimyoviy hossalariga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

* tuz hosil qilaydigan oksidlar
	+ asosli oksidlar (masalan, natriy oksidi — Na2O, mis oksidi — CuO);
	+ kislotali oksidlar (masalan, oltingugurt (VI) oksidi — SO3, azot (IV) oksidi — NO2);
	+ amfoter oksidlar (masalan, rux oksidi — ZnO, alyuminiy oksidi — Al2O3);
* tuz hosil qilmaydigan oksidlar (masalan, uglerod (II) oksidi — CO, azot (I) oksidi — N2O, azot (II) oksidi — NO).
# Kristallografiya

**Kristallografiya** (kristallar va ... grafil) — kristallarning tuzilishi haqidagi fan; kristallarning paydo boʻlishi, tuzilishi, fizik xossalari, ularda boʻladigan oʻzgarishlarni oʻrganadi. K. ning vazifasi kristallarni tasniflash, ularni oʻrganishning maxsus usullarini ishlab chiqish va amalda ishlatish yoʻllarini izlab topishdan iborat. Kristallarning harakterli xususiyatlari ularning simmetriyasidir. Kristallarning simmetriyasi ularning shaklida, strukturasida va boshqa xususiyatlarida oʻz aksini topadi. K. matematika, fizika, kimyo, mineralogiya, metallshunoslik, texnika (radiotexnika, mexaniqa) fanlari bilan bevosita bogʻliq. K. qadimdan mineralogiya bilan uzviy bogʻlanib, kristallarni qirralash qonunlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sifatida rivojlangan.

Zavonaviy K. 5 ta asosiy boʻlimlarga boʻlinadi: geom yetrik K. — kristallarning simmetriya™, strukturasi va morfologiyasini oʻrganadi; kristallogenez — kristallarninghosil boʻlishi va oʻsishini tekshiradi; kristallofizika — kristallarning optik, elektrik, mexanik, magnit va boshqa xossalarini tadqiq qiladi; kristallokimyo — kristallik moddalarning kimyoviy tarkibi, strukturasi, xossalari va morfologiyalari orasidagi bogʻlanish qonuniyatlarini, shuningdek, ularning qosil boʻlish jarayonlari va qonuniyatlarini oʻrganadi; amaliy K. — kristallarni oʻstirish usullari va apparaturalarini ishlab chiqadi hamda ulardan texnikada foydalaniladi. K. ning asosiy tekshirish usullariga goniometrik, kimyoviy, optik, rentgenostrukturaviy, elektronografik, neytronografik, kristallokimyoviy analizlar, kristallarni oʻstirish hamda ularni oʻlchash va boshqa kiradi.

Hozir bir qancha ilgor mamlakatlarda radiotexnika, elektronika, lazer texnikasi sohalarida keng ishlatiladigan pyezokvars (billur), yoqut va shahri k. kristallarni lab. va zavod sharoitida yaratilmoqda. Hozirgi kunda yangi yoʻnalish — kosmik K. rivojlanmokda.

## Adabiyot

* Sovremenvaya kristallografiya, t. 1, M„ 1979.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# NUJ

1952-yil 31 iyulda Passoriya, N'yu-Jersida kuzatilgan NUJ
**Noma'lum Uchar Jism** (**NUJ**) (inglizcha: *Unidentified Flying Object* [*UFO*]) - fenomen, trayektoriyasi, umumiy dinamikasi va yonishi mutahassislar tarafidan o'rganilishaga qaramay aniqlana olinmagan, hech qanday mantiqiy, hammaga tushunarli boʻlgan ma'noga ega bo'lmagan Osmonda yoki Yer yuzida kuzatilgan jism yoki yorug'likdir. NUJning paydo bo'lishi anomal hodisadir.
# Rad

**Rad** (rad inglizcha: r**adiation **a**bsorbed **d**ose* soʻzlaridan) — yutilgan nurlanish dozasi. Birliklar tizimiga kirmagan. Massasi 1 g boʻlgan moddaga yutilgan har qanday nurlanishning 100 erg energiyasiga teng. Rad bilan belgilanadi. 1 rad = 100 erg/g yoki 1 rad=2,38810~6 kal/g=10"2J/kg.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |