Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nadir

**Nadir** (arab. — nazir) — zenitga diametral qarama-qarshi vertikal chiziqning ufqdan pastda osmon gumbazi bilan kesishgan nuqtasi .

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Diana

**Diana** — qadimgi Rim mifologiyasida oʻsimliklar maʼbudasi, goʻdaklar homiysi, Oy timsoli. Yunonlardagi Artemida va Gekataga mos keladi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Oy tutilishi

**Oy tutilishi** — Oy sathiga Yer soyasi tushganda yuz beradigan hodisa. Bu hodisa Quyosh, Yer va Oyning bir-birlariga nisbatan egallagan vaziyatlariga bogʻliq. Oy Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan Quyoshga qarama-qarshi tomonda (yaʼni toʻlinoy paytiga yaqin) boʻlsa — Oy tutilishi, Quyosh tomonda (yangi oy paytiga yaqin) boʻlsa, Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy bilan Quyoshning koʻrinma diametri taxminan barobar. Oy Yerdan eng uzoqlashganda 29’30", Yerga eng yaqinlashganda 33’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Yer Quyoshdan eng uzoqlashganda Quyosh gardishi ZG 20", Quyoshga eng yaqinlashganda esa 32’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Demak, Quyosh tutilishi paytida, tutilish markaziy boʻlsa, Quyosh diskini Oy toʻla toʻsib qolishi mumkin.

Oy har 29,53 kunda Yer atrofini Quyoshga nisbatan toʻla bir marta aylanib, Quyosh va qarama-qarshi tomonda bir martadan boʻladi. Ammo Oyning orbita tekisligi Yerning Quyosh atrofida aylanishi orbita (ekliptika) tekisligi bilan ustma-ust tushmay, u bilan 5°, 09’ burchak tashkil etganligi sababli, Oy tutilishi har oyda yuz bermaydi. Oyning yangioy va toʻlinoy fazalari Yer hamda Quyoshni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqdan yuqorida yoki pastda sodir boʻladi. Oy orbitasining ekliptika tekisligi bilan kesishish nuqtalari chiqish va tushish tugunlari deyiladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy (yoki toʻlinoy) orasida oʻtgan vaqt 29,53 kun boʻlib, bu davrda Quyosh ekliptika boʻylab 29° ga siljiydi va Quyosh tugunlardan oʻtish paytida bir marta, baʼzan ikki marta Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy tutilishi yuz bermasligi ham mumkin. Quyosh tutilishlari ketma-ket ikki marta tutilish chegaralarida roʻy bersa, Oy tutilishi kuzatilishi shart. Demak, tutilish hodisasi guruhli tarzda roʻy beradi. Guruhda eng kamida bitta Quyosh tutilishi, koʻpi bilan uchta Quyosh — Oy — Quyosh tutilishlari yuz beradi. Yiliga 4—5-marta Quyosh tutilishi, 2—3-marta Oy tutilishi roʻy beradi. Quyosh tutilishi va Oy tutilishi ketma-ketligi 18,6 yillik davr bilan takrorlanib turadi. Oy tutilishi Yerda Oy koʻrinib turgan barcha nuqtalarda kuzatiladi. Oyning toʻla tutilishi 2 soatcha davom etadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yax

**YAH MISR XUDOSI/Tursunboyev Islam Yah** (yoki **Aah**; masalan. *Jˁḥ— oy*) — qadimgi Misr oy xudosi va uning belgilanishi.

## Ibodat

Kechasi yerni yoritadigan oy quyoshga qarama-qarshi hisoblangan. U majoziy maʼnoda „oylar va yillar bilan oʻrtoqlashadigan“ vaqt oʻlchagichi "deb nomlangan. Oy va Quyosh Horusning chap va oʻng koʻzlari hisoblangan, ulardan hokimiyat uchun kurashda Set ularni yirtib tashlagan va koʻmgan; boshqa variantlarga koʻra — quyosh „Raning koʻzi“, oy esa „Horusning koʻzi“ deb nomlangan. Xnum, Tot va Ming ularni Yah bilan birlashtirgan Oyning uyini tark etishdi. Shuning uchun Yahning hurmati bu xudolarning anʼanaviy markazlarida — Fiva va Germopolda  keng tarqalgan. Montu buyuk ibodatxonasi joylashgan Madamudda „Yaha uyi“ saqlanib qolgan.

## Rasm

Fir’avnning kamarida tor bosh kiyimi va boshida oy diski bilan tasvirlangan. Baʼzan yoshlik qulflari bilan oʻsmir sifatida tasvirlangan.

## Sinkretizm

 Osiris-Yah Metropolitan sanʼat muzeyida.
Qadimgi Qirollikda keyingi davrlarga qaraganda koʻproq hurmat bor edi, chunki oy davomida dehqonlar dala ishlarining vaqtini aniqlar edi.

Bir nuqtada, Amduat kitobiga koʻra, Osiris oy xudosi hisoblangan, garchi Diodor uni *notoʻgʻri quyosh*, Isis esa *oy* deb atagan. Yer osti xudosi Osiris oy xudosining vazifalarini majoziy maʼnoda „oʻliklarning quyoshi“deb qabul qilishi mumkin edi. Plutarxning soʻzlariga koʻra, Osiris uchun motam bayramida ruhoniylar yerdan marosim oy shaklidagi haykalcha yasaydilar, "bu xudolarni suv va yerning moddasi deb bilishlarini koʻrsatib, uni kiyintiradilar va *bezatadilar*".

Ahmosidlar davrida 17-sulolaning oxirida Yah muhim rol oʻynadi, ular Xudoning ismini oʻz ismlariga kiritdilar: Yahmos (Yah tugʻilgan), Yahxotep (Yah rozi), Yahmos-Nefertari. Shu bilan birga, Yah va Tot **Yah-Tot** nomi ostida birlashtirilgan, Tot yoki oʻzini oy shaklida majoziy taʼrifi sifatida. Natijada, mifologiyadagi muhim roli tufayli Totga sigʻinish ustunlik qiladi, bu keyingi XVIII sulolasining Tutmosidlar nomlarida oʻz aksini topadi.

Nil deltasidagi Tanis shahrida Yah yoki u bilan bogʻliq Misr maʼbudasi Hathor-Isis bilan timsollangan oy maʼbudasi Astartega sigʻinish keng tarqalgan edi.

Bularning barchasi Yahning umumiy funksiyalari bilan oy xudosi bilan bogʻliq boʻlgan turli xil ibodatlar bilan asta-sekin birlashishiga ishora qiladi. Biroq, Yahga sigʻinish butunlay yoʻqolmadi va XXVI suloladan Amasis davrida qisqa vaqt ichida qayta tiklandi.

## Manbalar
# Kolorado

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Kolorado** Colorado |

 |
| **Shtat** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Kolorado bayrogʻi | Kolorado tamgʻasi |

 |
| *Shtat laqabi:*
*(Centennial State)* |
|  |
| **Mamlakat** |  AQSH |
| **Poytaxt** | Denver |
| **Eng yirik shaharlar** | Denver Colorado Springs Aurora  |
| **Maydon**
   • Butun
   • % suv | AQSh: 8-oʻrinda
269,601 km²
0.36 %  |
| **Aholi**
   • Butun (2021)
   • Zichlik
   • Senat oʻrinlari
   • Elektoral ovozlari | AQSh: 22-oʻrinda
4,665,177
16.01 kishi/km²
7
9 |
| **YIM**
   • YIM
   • YIM/kishi | AQSh: 21-oʻrinda
$199,969 million
$43,454 |
| **Ittifoqqa kirish**
   • Sana | 38-boʻlib
1-avgust 1876 |
| **Vaqt** | UTC-7 (MST) |
| **Qisqartma** | CO [8] |
| **Shtat guli** | Rocky Mountain Columbine
*(Aquilegia caerulea)* |
| **Shtat daraxti** | Colorado Spruce
*(Picea pungens)* |

**Kolorado** — AQShning gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 270 ming km². Aholisi 4,4 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Denver shahri Shtatning oʻrta qismidan shim.dan janubga tomon Qoyali togʻlar kesib oʻtgan. Sharqida Buyuk tekisliklar, gʻarbida Kolorado platosi joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil, kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi tekislik va platolarda 0—4°, iyulni-ki 20—22°. Yillik yogʻin 300–400 mm atrofida. Asosiy daryolari: Sautt-Platt, Arkanzas, Rio-Grande va Kolorado. Oʻsimlik dunyosi sharqida dasht, gʻarbida chala choʻl oʻsimliklaridan iborat. Togʻ yon bagʻirlari igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan.

Kolorado — industrial-agrar shtat. Nodir va rangli metallar, uran, oltin, neft, toshkoʻmir konlari bor. Molibden olish boʻyicha mamlakatda yetakchi oʻrinda. Oziqovqat, qora va rangli metallurgiya, metallsozlik, kimyo va rezina sanoati korxonalari mavjud. Mashinasozlikning turli sohalari (kon va yoʻl qurilish jihozlari ishlab chiqarish, radioelektronika, raqsta-kosmik sanoati) rivojlangan.

Koloradoning yetakchi tarmogʻi — goʻsht chorvachiligi. Daryo vodiylaridagi sugʻoriladigan yerlarda qand lavlagi, kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Buyuk tekisliklarda, asosan, bugʻdoy yetishtiriladi.

**Kolorado** - Amerika Qoʻshma Shtatlardan biri. Poytaxti - Denver shahri. AQSh ittifogʻiga 1-avgust 1876-yilda kirgan, undan oldin - Colorado Territory.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sionizm

**Sionizm** (Quddusdagi Sion tepaligi nomidan olingan; Bibliya rivoyatlariga koʻra, bu yerda Dovud podshoning qarorgohi va Yaxvaning uyi boʻlgan) — yahudiylarni Falastinga kelishini ragʻbatlantirish va u yerda yahudiylar davlatini tuzish orqali yahudiylarning oʻz-oʻzini anglashini tiklashga qaratilgan mafkura. XIX asr oxirida vujudga kelgan. 1897-yili Teador Harzel tomonidan birinchi sionistik konferensiya tashkillashtirilgan. 1948-yildan keyin Isroilni dunyo miqyosida har tomonlama qoʻllab-quvvatlashga moʻljallangan. Sotsialistik va liberal oqimlardan tortib to shovinistik ruhda boʻlgan bir qancha oqimlarni oʻz ichiga oladi. Sionistik tashkilotlar 60 dan ortiq mamlakatda ish olib boradi. Yetakchisi — Jahon sionistlar tashkiloti (1897-yilda tuzilgan), qarorgohi Isroil va AQShda.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ashkenazilar

**Ashkenazilar** – yahudiylarning etnik guruhi, oʻrta asrda Germaniyada yashagan yahudiylar avlodi. Yevropa va Amerika yahudiy aholisining katta qismini, Isroil yahudiylarining yarmiga yaqinini tashkil etadi. Idish tilida soʻzlashadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Baade Uolter

**Baade Uolter** (1893-yil 24-mart, Shryottingxauzen, Germaniya – 1960-yil 25-iyun, Gyottingen) – nemis ast-ronomi. 1931—1958 yillarda AQShda yashagan. Andromeda galaktikasi yadrosi va unga tegishli 2 yorqin yoʻldoshning yulduz tabiatini, galaktikalarda yulduzlar toʻdasining ikki tipi mavjudligini kashf etgan. Oʻzgaruvchan va oʻta yangi yulduzlarni tadqiq qilgan, Gidalgo va Ikar asteroidlarini ochgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mikro...

**Mikro...** (yun. micros — kichik) — 1) qoʻshma soʻz boʻlagi; kichik, juda mayda degan maʼnoni bildiradi (mas, mikrobiologiya); 2) boshlangʻich birlikning milliondan bir qismiga teng ulush birligini ifodalaydigan old qoʻshimcha (mas, mikroamper). M. 1870-yildan fanga kiritilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kirill alifbosi

**Kirill yozuvi** — qadimgi slavyanlarning ikki alifbosidan biri (ikkinchisi — glagolitsa). „Kirill yozuvi“ atamasi xristianlikning slavyanlar orasidagi targʻibotchiisi Kirill nomi bilan bogʻliq. Kirill alifbosi yunonlarning unsial yozuvi asosida paydo boʻlgan. Slavyanlardagi tovushlarni ifodalash uchun mazkur yunon yozuvida harflar (jami 24 ta) yetishmas edi. Bu tovushlar uchun maxsus (baʼzilari glagolitsa bilan bogʻliq holda) belgilar yaratildi.

Kirill alifbosining qadimgi yodgorliklari qadimgi bulgʻor Mostich ([[X asr]]), shoh Samuil (XI asr) qabrtosh xatlari, Suprasl (XVI asr) yilnomasi va boshqa; sharqiy slavyanlar boʻyicha esa Ostromir Injili, Beresta (qayin poʻstlogʻiga yozilgan) yorliqlari va boshqalardan iborat. Kirill alifbosini dastlabki pravoslav slavyanlar va, shuningdek, ruminlar (XIX asrgacha) qoʻllagan. Kirill alifbosining tarkibi va shakllari vaqt-vaqti bilan oʻzgartirib turilgan. Rossiyada 1708-yil Pyotr I farmoyishiga koʻra, bosma Kirill alifbosi raqami isteʼmoldan chiqarilgan. Bolgar, belorus, rus, serb, ukrain yozuvi slavyan Kirill alifbosi asosida (qoʻshimcha harflar va diakritik belgilar kiritish bilan) yaratilgan. Koʻpgina xalqlar rus tilida 1930—40-yillarda amalda boʻlgan Kirill alifbosiga ayrim oʻzgartishlar kiritib, oʻz yozuvlarini belgiladilar. Oʻzbekistonda 1940-yil mazkur yozuvdan щ, ы harflarini chiqarib tashlab, oʻ, q, gʻ, x, harflarini ilova qilgan holda rus kirill alifbosi qabul qilindi. 1996-yil lotin yozuvi asosidagi oʻzbek alifbosiga oʻtila boshlandi.

**Kirill alifbosi** — yozuv tizimidir. Bugungi kunda bu yozuvdan koʻp xalqlar foydalandi. Hozir oʻzbek tili uchun kirill yozuvidan lotin yozuviga qadam-baqadam oʻtish amalga oshirilmoqda. Oʻzbek qoʻshimcha xarflari bilan, u quyidagi xarflardan iborat:

А
Б
В
Г
Д

Е
Ё
Ж
З
И

Й
К
Л
М
Н

О
П
Р
С
Т

У
Ф
Х
Ц
Ч

Ш
Ъ
Ь
Э
Ю

Я
Ў
Қ
Ғ
Ҳ

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arifmometr

**Arifmometr** (yun. arithmos — son va metreo — oʻlchayman) — toʻrt arifmetik amal bajariladigan hisoblash mashinasi. Arifmetik hisoblash mashinasi birinchi marta fransuz olimi B. Paskal tomonidan 1641-yilda yaratildi. 1790-yilda nemis soat ustasi Gan toʻrt arifmetik amalni bajaradigan birinchi amaliy mashinani yaratdi. Arifmometrda sonlarni hisoblagichga oʻrnatish va koʻchirish mexanizmi, aylanishlar hisoblagichi, natijalar hisoblagichi, natijalarni oʻchirish qurilmasi dastaki va elektr yuritma bilan jihozlangan. Hisoblash texnikasining rivojlanishi munosabati bilan Arifmometr kam ishlatilmoqda.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. **Toshkent**, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# William Shockley

William Shockley
**William Shockley** (talaffuzi: *Uilyam Shokli*) (1910.13.2, London 1989) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1932), "Bell telefon" firmasi xodimi (1936—54). AQSH mudofaa vazirligida ishlagan (1942— 45). Yarimoʻtkazgichlar laboratoriya direktori, "Shoklitranzistor" firmasining prezidenti va direktori (1955-yildan). Stanford universiteti professor (1963—75). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi (yarimoʻtkazgichlar fizikasi, ferromagnetizm, metallar plastikligi, dislokatsiya nazariyasi va boshqalar) ga oid. Tranzistor effektini ochgan (1948). Nobel mukofoti laureati (1956; J.Bardin va U.Bratteyn bilan hamkorlikda).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Windows 98

|  |
| --- |
|  |
| **Windows 98** |
| (**Microsoft Windows** oilasiga kiradi) |
| **Ishlab chiqaruvchi** |
| **Microsoft** |
| Veb-sahifa: www.microsoft.com/windows98 |
| **Reliz ma’lumoti** |
| **Joriy versiya:**  | 4.10.2222A, 1999, 5 may info |
| **Manba turi:** | Yopiq manba |
| **Litsenziyasi:** | Microsoft EULA |
|  **Yadro tipi:** | Yahlit kernel |
| **Qo‘llab-quvvatlash** |
| 2006, 11 iyuldan qoʻllab-quvvatlanmaydi. |

**Windows 98** (kod nomi **Memphis**) — grafikali operatsion sistema boʻlib, Microsoft tomonida 1998 yilning 25 iyunida chiqarilgan.

## Tashqi linklar

* **Windows 98** Rasmiy Sahifasi
* HPC:Factor Windows 98 / 98SE Patches & Updates Guide (ingl.)
* A discussion board at MSFN (Wayback Machine saytida 2009-04-14 sanasida arxivlangan) containing links to unofficial upgrades and patches for this system.(ingl.)
* Windows 98 System Requirements(ingl.)
* GUIdebook: Windows 98 Gallery (Wayback Machine saytida 2010-09-27 sanasida arxivlangan) - A website dedicated to preserving and showcasing Graphical User Interfaces (ingl.)
* Windows 98/98SE UpgradePack (Wayback Machine saytida 2017-08-28 sanasida arxivlangan) - Accumulative patch for recent Windows 98 updates
* BBC News: BBC News: Microsoft shuts down Windows 98(ingl.)
* PC World: The shut down of Windows 98 is a cause for concern (Wayback Machine saytida 2007-06-01 sanasida arxivlangan)(ingl.)
* Daylight Saving Time (DST) Fix (Wayback Machine saytida 2007-03-13 sanasida arxivlangan)(ingl.)
# Mashina oʻrganuvi

**Mashina oʻrganuvi** (inglizcha: *machine learning*, ML) sunʼiy intellekt ostsohasi boʻlib, kompyuterlarga algoritmlar va katta hajmdagi maʼlumotlardan foydalangan holda inson koʻmagisiz ham oʻzi oʻrganish hamda oʻrgangan maʼlumotlari asosida bashorat qilish va qaror chiqarish imkoniyatini beradi. Shu kungacha, mashina oʻrganuvi metodlaridan anʼanaviy algoritmlarni yaratish oʻta qimmat va murakkab boʻlgan sohalarda (katta til modellari, kompyuter koʻrishi, nutqni aniqlash, elektron pochta filtratsiyasi, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va hokazo) keng qoʻllangan.

## Manbalar

## Havolalar

* International Machine Learning Society (inglizcha)
# Kompakt-disk

**Kompakt-disk** — doimiy (oʻchmaydigan) tovush signallari (musiqa, qoʻshiq, matn va boshqalar) yozib olingan ixcham (koʻpincha diametri 120 mm) optik disk. Tovush dasturlari yozib olingan kompakt-disk. (optik rakamli gramplastinkalar) keng tarqalgan. Boʻlar optik (lazer) plastinka qoʻyish qurilmalari (proigrivatellar) yordamida qayta eshittiriladi. Odatda, tovush dasturining uzunligi (kompakt-disk.ning "oʻynash" vaqti) 1 soat. Sifat va qulaylik jihatidan kompakt-disk. oddiy gramplastinkadan ancha ustun turadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mikroelektronika

**Mikroelektronika** — elektron uzellar, bloklar va qurilmalarni juda mitti integral qurilmalar tarzida yaratish bilan shugʻullanadigan elektronika sohasi. XX asr 60-yillarida vujudga keldi. Qattiq jism fizikasi M.ning asosi hisoblanadi.

Ayrim qurilmalarda alohida tayyorlangan bir necha ming elektron lampa, tranzistor, kondensator, rezistor, transformator va boshqalarni qoʻllab, ularni kavsharlab yoki payvandlab yigʻilishi natijasida apparatlar kupol boʻlgan. Bosma montaj, mikromodul, integral sxemaning yaratilishi bilan bu kamchiliklar deyarli bartaraf qilindi.

M.ni bir-birini toʻldiruvchi bir necha yoʻnalishlar: integral elektronika, vakuum mikroelektronika, optik elektronika va funksional elektronika kabi yoʻnalishlarga ajratish mumkin. Integral elektronika eng keng rivojlangan. Bu sohaning vujudga kelishi radioelektron apparatlarni mikrominiatyuralashga (mittilashga) imkon berdi. Integral sxema (mikrosxema) hisoblash texnikasi va kosmik sistemalarda ham, xoʻjalikda ishlatiladigan apparatlarda ham qoʻllanadi. Yarimoʻtkazgichli integral sxemalar 1959-61 yillarda yaratildi. Bunday integral sxemalarning integrallash darajasi yuqori (bitta yarimoʻtkazgich kristallida 10000 gacha va undan koʻpelement). Guruxlab tayyorlash usuliga oʻtish yoʻli bilan yarimoʻtkazgichli material plastinkalaridagi aktiv (diodli, tranzistorli) elementlar tayyorlash texnologiyasining takomillashtirish bosma montaj texnikasining va passiv mikrominiatyur komponentlarni yaratish texnologiyasining rivojlanishiga, bu esa, oʻz navbatida, plyonkali integral sxemalarni ishlab chiqishga olib keldi.

Yarimoʻtkazgichli va plyonkali integral sxemalardan tashkari, aralash integral sxema tayyorlanadi. Aralash integral sxemaning integrallash darajasi yarimoʻtkazgichli integral sxemanikiga yaqin turadi. Keyinchalik vakuum integral sxemalar ishlab chiqildi va yangi yoʻnalish — vakuum elektronika yaratildi. Vakuum integral sxemalar barcha komponentlari vakuumga joylashtirilgan qurilma va osma mikrominiatyur elektrovakuum asboblari boʻlgan plyonkali integral sxema koʻrinishida ishlab chiqarilishi mumkin. Bunday integral sxemaning chidamliligi yuqori boʻladi.

Integral sxemalarning barchasi ishlash belgilariga qarab raqamli (mantiqiy) va chiziqli xillarga boʻlinadi. Raqamli integral sxemalar EHMlarda ishlatish uchun, chiziqli integral sxemalar esa, asosan, elektr signallar (kuchaytirish, modulyasiya va boshqalar)ni chiziqli kattaliklarga aylantirish uchun moʻljallangan.

M., asosan, ikki yoʻnalishda rivojlandi: integral sxemalarning integrallash darajasini va zichligini oshirish, sxematexnik yoki sistematexnik ishlarga moʻljallangan elektron qurilmalar yaratish uchun yangi fizik prinsip va hodisalarini izlash.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Parallaks

**Parallaks** (yun. parallaxis — ogʻish) — fazoning biror nuqtasi (mas, yoritqich — sayyora, yulduz markazidan) Yer orbitasining radiusi koʻrinadigan burchak. Parallaks yoritgich bilan Yer orasidagi masofani aniqlashga imkon beradi. Agar yoritqichning Parallaksi maʼlum boʻlsa, trigonometrik formulalar yordamida uning Yerdan uzoqligini aniqlash mumkin. Sutkalik Parallaks — Yer radiusi bilan osmon yoritgichi koʻrinadigan chiziq orasidagi burchak (mas, Oy uchun sutkalik Parallaks 57’2"70, Quyosh uchun 8"80). Yillik Parallaks — Yer orbitasining katta yarim oʻqi bilan osmon yoritgichi koʻrinadigan chiziq orasidagi burchak.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bambuk

**Bambuk** (malayya tilidan bambu) — 1) gʻarov (Bambusa) — boshoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, 200 dan ortiq turi maʼlum, aksariyati koʻp yillik, faqat ayrimlari bir yillik oʻsimlik. Poyasining diametri 30 sm gacha, boʻyi 40 m gacha boradi. Baʼzi turlari har yili, boshqalari bir necha yilda bir marta gullaydi. Bambuk yer yuzining deyarli barcha nam iqlimli tropik hududlarida oʻsadi. Saxalin va Kuril orollaridagi igna bargli va yaproqli oʻrmonlarning soya joylarida bambukningning 6 turi uchraydi. Bambuk xalq xoʻjaligida uy, koʻprik qurish, duradgorlikda ishlatiladi, tolasidan — qogʻoz tayyorlanadi. Ayrim turlarining shirasidan qand olinadi. Keyingi vaqtlarda Qora dengizning Kavkaz va Qrim sohillarida ham ekila boshlandi; 2) sirkda ishlatiladigan gimnastika asbobi. Sirk gumbaziga osib qoʻyiladigan langar choʻp (ilgari bambukdan qilinar edi, hozir yengil metalldan yasaladi); 3) gimnastikachilar koʻrsatadigan mashqning nomi. Uni 1 — 3 ijrochi bajaradi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

## Havolalar

bamboo mattress
# Matematik model

**Matematik model** – matematik timsollar, belgilar va hodisalar sinfining taxminan namunasi, bayoni. Matematik model tizimni matematik izohlash uchun ishlatiluvchi abstrakt model boʻlib, maʼlum bir hodisa va jarayonni matematik formula va bogʻlanishlar orqali tushuntirib beradi. Obyektiv dunyo hodisalarini toʻliq aks ettiradigan Matematik model qurish mumkin emas, lekin istalgan aniqlikda toʻgʻri aks ettiradigan Matematik model qurish mumkin. Matematik model 4 bosqichga boʻlinadi: modelning asosiy obyektlarini bogʻlovchi qonunlarni shakllantirish; Matematik model olib keladigan matematik masalalarni yechish; modelning nazariyaga mos kelishini aniqlash, modelni tahlil qilish va takomillashtirish. Matematik modelning klassik namunalaridan biri suyuqlik harakatini oʻrganishdir. Dastlab, XVIII asrda suyuqlik qisilmaydigan bir jinsli, faqat massa va energiya saqlanishi qonuniga boʻysunadigan modda („ideal qisilmaydigan suyuqlik“) deb olingan. Shularga asoslanib qurilgan Matematik modelda suyuqlik harakati maxsus differensial tenglamalar bilan ifodalangan. Keyinchalik bu Matematik model takomillashtirilib, suyuqlikning qisiluvchanligi, yopishqoqligi, molekulyar tuzilishi, uyurma hosil boʻlishi, issiqlik, elektr va boshqa taʼsirlar hisobiga olingan differensial tenglamalari tuzilgan. Matematik model fizika, astronomiya, biologiya, iqtisodiyot, tibbiyot va boshqa sohalarda asosiy tadqiqot usuli hisoblanadi

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |