Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Island tili

| Island tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
íslenska |
| Mamlakatlar | Islandiya va Daniya |
| Rasmiylik holati |  Islandiya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
331,000 |
| Turkumlanishi |
| Turkum |
Hind-Yevropa |
| Alifbosi |
lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
is |
| ISO 639-2 |
ise (B) isl (T) |
| ISO 639-3 |
isl |

**Island tili** — xind-yevropa tillari oilasining german tillari guruhiga mansub gʻarbiy skandinav tillaridan biri. Islandiyaning davlat tili. I.t.da umuman 270 mingdan or-tiq kishi soʻzlashadi (1992). Bu til vakillari Islandiyada, bir qismi Kanada va AQShda istiqomat qiladi. I.t. deyarli shevalarga ega emas. XII—XIII asrlarda I. t. fonologik tizimida qisqa va choʻziq diftonglar (ikki unli to-vush birikmasi), portlovchi, jarangsiz undoshlar paydo boʻlgan. Urgʻu soʻzlarning birinchi boʻgʻiniga tushadi. I.t.da boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar kam. XI asr oxiri va XII asr boshlaridan lotin alifbosi asosidagi yozuvda.

## Manbalar
# Norveg tili

| Norveg tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
norsk |
| Mamlakatlar |
Norvegiya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
5.000.000 |
| Turkumlanishi |
| Til oilasi |
Hind-yevropa |
| Alifbosi |
lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
no |
| ISO 639-2 |
nor |
| ISO 639-3 |
nor |

**Norveg tili** — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhining skandinav tillari shoxobchasiga mansub til. Norvegiyada, shuningdek, AQSH va Kanadada tarqalgan; Norvegiya Qirolligining rasmiy tili. 5 milliondan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Norveg tili lahjalari gʻarbiy va sharqiy guruhlarga boʻlinadi. Norveg tili tarixi 2 davrga: qadimgi Norveg tili (IX asrdan 1525-yilgacha) va yangi Norveg tili (1525-yildan) davrlariga boʻlinadi.

1380-yildan Norvegiya Daniyaga tobe boʻlib qolishi munosabati bilan bu hududda yozma dan (dat) tili keng tarqaladi va XVI asrda rasmiy til maqomini oladi. XIX asr boshlarida Norvegiyada 2 ta adabiy til vujudga keldi: riksmol (dan-norveg adabiy tili) va lans-mol (XIX asr oʻrtalarida norveg tilshunosi I. Osen tomonidan adabiy tilning qadimgi shaklidan sunʼiy yaratilgan). 1929-yilda riksmol va lansmol rasmiy ravishda bukmol va nyunorsk (yangi norveg) atamalari bilan almashti-rilgan. Har ikkala adabiy til bir qator fonetik jihatlari bilan oʻzaro farqlanadi, ulardan bukmol nisbatan kengroq qoʻllanadi. Adabiy Norveg tilining shakllanishi va takomillashuvida 1907, 1917, 1938 ylarda imlo sohasida oʻtkazilgan islohotlarning alohida oʻrni bor.

Norveg tili ning qadimgi yozuvi runik yozuv asosida boʻlgan, zamonaviy yozuvi esa lotin alifbosi asosida yaratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dan tili

| Dan tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
dansk |
| Mamlakatlar |
Daniya Grenlandiya Farer orollari Schleswig-Holstein |
| Rasmiylik holati |
Daniya Grenlandiya Farer orollari Schleswig-Holstein Yevropa Ittifoqi Nordic Kengashi |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
5,5 million |
| Turkumlanishi |
| Turkum |
Hind-yevropa |
| Alifbosi |
Lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
da |
| ISO 639-2 |
dan |
| ISO 639-3 |
dan jut |

**Dan tili** — danlar tili. German tillari guruhining Skandinaviya (Shim. Germaniya) shoxobchasiga kiradi. Daniyaning rasmiy tili boʻlib, unda 5,0 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. 16— XIX asrlarda dan tili Norvegiyada ham rasmiy va soʻzlashuv tili boʻlgan. Tarixda dan tilining 3 davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (III—IX asr lar), eski D. t. (IX—XVI asrlar) va yangi D. t. (XVI asr dan keyingi davr). Dan tilidagi qad. yozma yodgorliklar "runik" yozuvda boʻlib, IX asrga taalluqyai. Bu vaqtga kelib eski D. t. boshqa skandinav tillardan farq qila boshlagan. XVIII asrga kelib, hozirgi adabiy dan tili shakllandi. Adabiy dan tili zeland dialekti asosida yuzaga kelgan. Hoz. adabiy dan tili uchun analitik qurilish xos, fonetikasida choʻziq va qisqa unlilar mavjud (10 juft). Undoshlar faqat qisqa. Grammatikasida otlar birlik va koʻplikda keladi, umumiy va qaratqich kelishigida turlanadi. Gap qurilishi uchun 2 tarkiblilik va asosiy boʻlaklar — ega va kesimning aniq oʻringa egaligi xos. Yangi soʻzlar turli soʻz yasovchi qoʻshimchalar, shuningdek, soʻzlarni qoʻshish yoʻli bilan yasaladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Manbalar
# Shved tili

| Shvedcha |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
svenska |
| Mamlakatlar |  Shvetsiya  Finlandiya |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
10 million (2018) |
| Alifbosi |
Lotin (shvedcha alifbo) |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
sv |
| ISO 639-2 |
swe |
| ISO 639-3 |
swe |

**Shved tili** — german tillarining shim. (skandinaviya) guruhchasiga mansub til; Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Daniyada, shuningdek, AQSh va Kanadada tarqalgan. Shvetsiya Qirolligining rasmiy tili, Finlandiya Respublikasining 2 rasmiy tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 10 millionga yaqin (Shvetsiyaning oʻzida 8,6 milliondan ortiq) kishi (oʻtgan asrning 90-yillari).

SH.t.ning 6 ta lahja guruhi bor: svey (Shvetsiyaning markaziy hududi — Melaren koʻli atrofi), yot (jan.gʻarbiy hududlar), norland (shim. hudud), sharqiy shved (Botnik qoʻltigʻi qirgʻoqlari), gutni (Gotland oroli), jan. shved (Skone viloyatidagi dan tiliga yaqin). 1645-yilda Norvegiyaning Xaryedalan va Yemtland viloyatlari Shvetsiyaga qoʻshib olingach, u yerlarda aralash shvednorveg shevalari shakllangan.

SH.t. fonetikasi choʻziq va qisqa tovushlar (unlilar va undoshlar)ning , musiqiy urgʻuning mavjudligi bilan ajralib turadi. Grammatik xususiyatlari: otlarda umumiy va oʻrta jins (rod), birlik va koʻplik son, 2 ta kelishik (umumiy va qaratqich), aniqlik va noaniqlik shakllari va boshqalar mavjud; feʼllar 4 xil tuslanishga ega; mayl, zamon, nisbat kategoriyalari boʻiicha oʻzgaradi. Soʻzlar gapda qatʼiy tartibda joylashadi.

Tarixiy rivojlanishida 2 davr: qadimiy Shved tili (IX asrdan 1525-yilgacha — Shvetsiya mustaqillikka erishguncha) va yangi Shved tili (1525-yildan) davrlari farkdanadi. Eng qadimiy yozma yodgorliklari IX—XII asrlarga mansub, runik yozuvdya bitilgan yodgorliklardir. Lotin grafikasidagi qadimiy qoʻlyozmalar XIII asrga mansub. Shved tilidagi dastlabki bosma asar 1425-yilda nashr etilgan. qadimiy shved yozma tili XIV—XV asrlarda yot lahjasi asosida shakllangan; hozirgi adabiy til esa XVI—XVII asrlarda svey shevalari (asosan, Stokgolm shevasi) negizida shakllana boshlagan. Yozuvi lotin grafikasi asosida unga 3 ta harf (Å, Ä, Ö) qoʻshgan holda yaratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Niderland tili

| Niderland tili |
| --- |
|  |
| Milliy nomi |
Nederlands |
| Mamlakatlar |
Gollandiya, Belgiya, Surinam |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni |
28.000.000 |
| Turkumlanishi |
| Til oilasi |
Hind-yevropa |
| Alifbosi |
lotin |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
nl |
| ISO 639-2 |
nld |
| ISO 639-3 |
nld |

**Niderland tili** yoki **golland tili** (niderlandcha: *Nederlands*) — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub, Niderlandiya, Belgiya, Vest-Indiyada, qisman AQShda tarqalgan. Niderlandiya Qirolligining rasmiy tili, Belgiya qirolligining rasmiy tillaridan biri (fransuz tili bilan birga). N. T.da 20 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Niderland tili oʻrta asrlarda salik franklari qabilaviy lahjalarining friz va sakson qabilaviy lahjalari bilan oʻzaro taʼsirlashuvi jarayonida shakllangan. Oʻz tarixida 3 rivojlanish bosqichini oʻtgan: qad. niderland (IX—XI asrlar), oʻrta niderland (XII—XV asrlar) va yangi niderland (XVI asrdan boshlab; bu davr hozirgi niderland tiliga oʻtish bosqichidir).

1650-yilda shim. niderlandlar tili "golland tili" deb atalgan. XIX asrda Niderlandiya Qirolligi vujudga kelgach, "niderland tili" termini barkarorlashib qoladi. Yagona adabiy til meʼyo-riy asoslari, til taraqqiyoti markazining shimolga koʻchishi munosabati bilan XVII asrda vujudga keladi. Adabiy tilning ogʻzaki va yozma koʻrinishlarida, shuningdek, shim. va jan. variantlarida fonetik va grammatik sathlarda, leksikada muayyan hududiy farqlar mavjud.

Niderland tili dialektal jihatdan shim.-markaziy, shim.-gʻarbiy, jan.-markaziy, jan.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, jan.-sharqiy lahja guruhlariga ega. Fonetikasi jarangsiz portlovchi undoshlarning mavjudligi, diftonglarga boyligi, urgʻuning, asosan, oʻzakka tushishi bilan ajralib turadi. Til xususiyatlariga va grammatik qurilishiga koʻra, Niderland tili analitik tipdagi tillardandir. Koʻp jiqatdan nemis tiliga juda yaqin, le-kin sifatlarning turlanmasligi, gapdagi soʻz tarkibining oʻziga xosligi jixatdan farqlanadi. Niderland tili yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

## Adabiyotlar

* Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar, M., 1990.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tropik yil

**Tropik yil** — Quyosh diski markazining bahorgi teng kunlik (21 mart) nuqtasidan ketma-ket 2 marta oʻtishi orasidagi davr (qarang Yil).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Meridian

**Meridian** (lotincha: *meridianis* — tush payti), yermeridiani — Yer yuzasida har ikkala qutb orqali oʻtadigan fazoviy yarim aylana chiziq. Uning barcha nuqtalari bir xil geogafik uzunlikka ega boʻladi. Meridian boʻylab geografik kenglik hisoblab chiqariladi. Ekvatordan shimolda shimoliy kenglik, ekvatordan janubda janubiy kenglik boʻladi. Krasovskiy ellipsoidiga koʻra, Meridianning toʻla uzunligi (Yer aylanasi) 40008,550 km. Xalqaro amaliyotda boshlangʻich Meridian sifatida Grinvich Meridian qabul qilingan.

## Yana qarang

* Geografik koordinatalar

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Quyosh soati

**Quyosh soati** — Quyosh boʻyicha vaqtni aniqpaydigan asbob. Q.s markaziga joyning geografik kengligiga teng burchak ostida sterjen (plastina) va siferblat oʻrnatilgan taxtachadan ibo-rat. Quyosh soati sterjen (oʻqi) olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatiladi. Siferblat tekisligining oʻrnatilishiga qarab, Q.s ekvatorial, gorizontal va verti-kal turlarga boʻlinadi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat tekisligi osmon ekvatoriga, gorizontal Quyosh soati gori-zont tekisligiga parallel qilib oʻrnatiladi. Vertikal Quyosh soati esaturli imo-ratlarning tik devorlariga oʻrnatiladi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat teng boʻlaklarga, gorizontal va vertikal Quyosh soatida esa maxsus formula yordamida hisoblab topilgan, teng boʻlmagan boʻlaklarga boʻlinadi.

Oftobli kunda ochiqjoyda Q.s sterjenining soyasi siferblatga tushadi va haqiqiy quyosh vaqtini koʻrsatadi (yana qarang Soat).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Olam

**Achun** (lotincha: *universus*) atamasi ostida fizik mavjud boʻlmish jamiki narsalar: fazo, vaqt, materiya, energiya, inersiya, fizik qonunlar va konstantalar majmui tushuniladi. Kundalik hayotda „olam“ soʻzi Yer sayyorasini anglatishi mumkin.

Astronomik kuzatuvlarga koʻra, olam 13.73 ± 0.12 milliard yoshda va kamida 93 milliard yorugʻlik yili uzunligida kesimga egadir. Joriy nazariyalarga koʻra, olamni Katta Portlash, deb nomlangan hodisa boshlagan. Shu hodisagacha kuzatiladigan olamdagi barcha materiya va energiya cheksiz zichlikka ega bitta nuqtada toʻplangandi. Katta Portlashdan soʻng olam oʻzining hozirgi holatigacha kengayishni boshlagan. Maxsus nisbiylik nazariyasi materiyaning yorugʻlik tezligidan katta tezlikka erishishi mumkin emasligini taʼkidlagani tufayli olam kengligi 13 milliard yilda 93 milliard yorugʻlik yiliga yetgani paradoks oʻlaroq tuyulishi mumkin; bunday masofa fazoning kengayish tezligi chegaralanmaganligi (umumiy nisbiylik nazariyasi) bilan izohlanishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar

* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) / (NED-Distances). (ingl.)
* There are about 1082 atoms in the observable universe — *LiveScience*, 2021-yil iyul. (ingl.)
* *This is why we will never know everything about our universe* — *Forbes*, 2019-yil may. (ingl.)
# Serera

Serera
**Serera** (belgisi: ; lot. *Ceres*) — kichik sayyora, asteroid; 1801-yilda J. Piatssi tomonidan kashf etgan. Serera kichik sayyoralar ichida eng kattasi boʻlib, diametri 770 km, oʻrtacha koʻrinma yulduz kattaligi 7,5. Quyosh atrofini 4,6 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Sereraning Quyosh atrofidagi orbitasi Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. Serera orbitasining katta yarim oʻqi, yaʼni uning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka teng. Serera orbita tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻmaligi /=10°,61, ekssentriteti ye=0,076. Hamma kichik sayyoralar singari serera ham aniq geometrik shaklga ega boʻlmagan qattiq jism boʻlib, oʻz atmosferasiga ega emas.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Merkuriy

**Merkuriy**|  |
| --- |
|
Merkuriy (MESSENGER surati)  |
| Mehvar tasnifi |
| O'rtacha radius | 69 816 927 km |
| Ekssentrisiteti | 0,20530294 |
| Aylanish davri
 | 87,969 sutka |
| Sinodik davri | 115,88 sutka |
| Eng kichik orbital tezligi | 38.86 km/s |
| O'rtacha orbital tezligi | 47.87 km/s |
| Eng katta orbital tezligi | 58.98 km/s |
| Chekinish | 3,38° |
| Tabiiy yo'ldoshlar soni | 0 |
| Fizik tasnif |
| Ekvatorining diametri | 4879.4 km |
| Maydoni | 7.5×107 km2 |
| Massasi | 3.302×1023 kg |
| O'rtacha zichlik | 5.427 g/sm3 |
|  tortish kuchi | 3.701 m/s2 |
| Aylanish davri | -58.6462 sutka |
| Ekliptikaga og'ish burchagi | 0.01° |
| Albedo | 0,10-0.12 |
| Ikkinchi kosmik tezlik | 4,25 km/s |
|  Sirtidagi Harorat |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| min.\* | o'rta. | maks. |
|  90 K | 340 K | 700 K |

 |
| (\*Minimal harorat bulut qatlamining eng ustiga oid.) |
| Atmosfera tasnifi |
| Atmosfera bosimi | Juda past |
| Kaliy | 31,7 % |
| Natriy | 24,9 % |
| A Kislorod | 9,5 % |
| Argon | 7 % |
| Geliy | 5,9 % |
| M Kislorod | 5,6 % |
| Azot | 5,2 % |
| Karbon dioksidi | 3,6 % |
| Suv | 3,4 % |
| Vodorod | 3,2 % |

**Merkuriy** yoki **Utorid** (**Atorid**)(*arab.*) — Quyosh tizimidagi Quyoshga eng yaqin sayyora. Merkuriy Quyosh chiqishi oldidan va botgandan soʻng uning yaqinida koʻrinadi. Merkuriyning diametri 4865 km; massasi 3,304–1023 kg; Oʻrtacha zichligi 5,52 g/sm3. Merkuriyning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 0,387 astronomik birlikka (58 mln. km), Quyosh atrofidagi ekssentrisiteti ye=0,206 ga teng Merkuriyning Quyosh atrofida aylanish davri 88 sutka. Orbital harakatining tezligi 47,9 km/sek. M. satxida ikkinchi kosmik tezlik 4,3 km/sek, koʻrinma sferik albedosi Ak=0,058. Quyoshdan oʻrtacha uzoklikdagi temperaturasi; Quyosh zenit da boʻlganda T=618 K; nadirda esa G<250 K. Quyoshdan eng uzoq masofada boʻlganda yorugʻligi —0,3 dan + 0,6 gacha yulduz kattaligida. Merkuriy Quyoshdan 28° uzoqlashgani uchun uni kuzatish qiyin, shuning uchun kechki payt yoki erta tongda kuzatiladi. Bu vaqtda Merkuriy fazasi deyarli 90° ga teng boʻlib, kuzatuvchiga uning yoritilgan yarim doirasi koʻrinadi. Yuzasida qora, oqish dogʻlar va kuchsiz atmosfera (SO, O, O2) borligi aniqlangan. Atmosfera tarkibida azot N va argon Ag boʻlishi mumkin. Merkuriyning tabiiy yoʻldoshi mavjud emas.

## Manbalar
# 15-iyun

**15-iyun** — Grigoriy taqvimida yilning 166- (kabisa yilida 167-) kuni. Yil yakuniga 199 kun qoladi.

|  |
| --- |
| ← **iyun** → |
| Du | Se | Ch | Pa | Ju | Sh | Ya |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
| 2026-yil |

## Bayramlar

*Yana qarang: Turkum:15-iyun bayramlari*

## Voqealar

"Danaya" Рембрандтa
*Yana qarang: Turkum:15-iyun voqealari*

* 1215 — Buyuk erkinlik xartiyasi imzolandi.
* 1667 — Jan-Batist Deni 15 yashar bolaga muvaffaqiyatli qon quydi.
* 1954 — UEFA tashkil topdi.
* 1970 — AQSHda Charls Manson ustidan sud boshlandi.
* 1985 — Rembrandtning „Danaya“ kartinasi sulfat kislotasi bilan yuvib yuborildi *(tasvirda)*.
* 2001 — Xitoyning Shanxay shahrida 6 mamlakat rahbarlari Shanxay Hamkorlik Tashkilotini tuzish toʻgrisidagi deklaratsiyaga imzo chekdilar.

## Tavalludlar

*Yana qarang: Turkum:15-iyunda tugʻilganlar*

## Vafot etganlar

*Yana qarang: Turkum:15-iyunda vafot etganlar*

## Havolalar

* days.peoples.ru (Wayback Machine saytida 2006-07-18 sanasida arxivlangan)(rus.)
# Kelvin (oʻlchov birligi)

| Kelvin |
| --- |
| K |
| Umumiy maʼlumot |
| Kattalik |
Temperatura |
| Tizim |
SI |
| Belgisi |
K |
|  **Kelvin (oʻlchov birligi)** Vikiomborda |

**Kelvin** (belgilanishi: **K**) — Xalqaro birliklar tizimi SIda termodinamik tempaturalar birligi, 1848-yili kiritilgan. U. Tomson (Lord Kelvin) sharafiga qoʻyilgan. Suvning uchlama nuqtasi (suyuq, gaz, muz) termodinamik tempaturasining 1/273,16 qismiga teng . K bilan belgilanadi. 1968 yilgacha Kelvin gradusi (°K) deb yuritilgan. K. xalqaro amaliy temperatura shkalasi birligi sifatida qoʻllanadi.

1968-yilgacha kelvin rasman *Kelvin gradusi* deb nomlanardi.

1°C=274.15°K

1°K=-272.15°C

**Kelvin haroratini oʻtkazish ifodalari**| Topish kerak | Nimadan | Ifoda |
| --- | --- | --- |
| Selsiy | kelvin | °C = K − 273.15 |
| kelvin | Selsiy | K = °C + 273.15 |
| Rankin | kelvin | °R = K × 1.8 |
| kelvin | Rankin | K = °R ÷ 1.8 |
| Farengeyt | kelvin | °F = (K × 1.8) − 459.67 |
| kelvin | Farengeyt | K = (°F + 459.67) ÷ 1.8 |
| elektronvoltlar | kelvin | eV ≈ K ÷ 11,604.5 |
| kelvin | elektronvoltlar | K ≈ eV × 11,604.5 |

## Manbalar
# Nyuton (oʻlchov birligi)

| Nyuton |
| --- |
| N |
|  |
| Umumiy maʼlumot |
| Kattalik |
kuch |
| Tizim |
SI |
| Turi |
- |
| Belgisi |
N |
|  **Nyuton (oʻlchov birligi)** Vikiomborda |

**Nyuton** — Xalqaro birliklar tizimi SI da kuch va ogʻirlik oʻlchov birligi: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 bilan belgilanadi. 1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish bera oladigan kuchga teng. Isaak Nyuton sharafiga qoʻyilgan.

1N nechchi kilo nyuton

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mayatnik

**Mayatnik** — tashqaridan taʼsir ettirilgan kuchlar, xususan, tortishish kuchi taʼsirida qoʻzgʻalmas nuqta yoki oʻq atrofida tebranma harakat qiladigan qattiq jism. 1) Matematik mayatnik — biror qoʻzgʻalmas nuqtaga vaznsiz va choʻzilmaydigan ipga osib qoʻyilgan moddiy nuqta Mayatnik ogʻirlik kuchi taʼsirida vertikal (tik) tekislikda tebranadi. Mayatnik turli asboblarda, soatlarda, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladi.

## Adabiyotlar

* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
# Dahshatli film

**Dahshatli film** yoki **qoʻrqinchli film** tomoshabinda qoʻrquv, dahshat qoʻzgʻatishga qaratilgan film janridir.

## Havolalar

* Dahshat janri IMDbda
# Katolitsizm

Francis - Rim papasi
**Katolitsizm** (lotincha: *catholicismus*, grekcha: καθολικός - katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. Katolitsizm diniy taʼlimot va cherkov tashkiloti sifatida 1054-yilda cherkovlarning boʻlinishidan keyin vujudga keldi.XVI asrda Katolitsizmdan protestantizm ajralib chiqdi. Katolik cherkovi qatʼiy markazlashgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boshligʻi — Rim papasi. Katolitsizm xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini eʼtirof etadi. Ayni vaqtda oʻziga xos aqidalari ham bor.

Katoliklar Isodan avval ham boʻlishgan ular timsollarga sigʻinishardi keyinchalik nasroniylikni qabul qilishdi va u dinni buzib tashlashdi Isoni xudo deyishdi aslida u Allohning quli va Rosuli edi.Isoning oʻzi Bibliyada meni valiynemat demanglar valiynemat (nemat egasi) faqat Allohdir men faqat uning rosuli va quliman xolos deb taʼkidlaydi.

Katolitsizm muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-oʻgʻildan ham paydo boʻlgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq ishlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. Katolitsizm faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy taʼlimotning manbai deb biladi. Katolitsizmda, pravoslaviyedan farqli ravishda, muqaddas rivoyatga katolik cherkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qoʻshilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira boʻla turib Isonni tugʻishi, uning jismi osmonga koʻtarilib ketishi aqidasini eʼtirof etish, eʼtiqod timsoliga aʼrof aqidasini qoʻshish Katolitsizmga xos xususiyatdir.

Katolitsizm uchun marosimlarni tantanali oʻtkazish, jafo chekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qilish harakterlidir. Katolitsizmda ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962—65) ibodatni milliy tillarda oʻtkazishga ruxsat bergan. Katolitsizmga koʻproq Foma Akvinskiyning diniy qarashlari asos qilib olingan.

Katolitsizm jahon siyosatida muayyan rol oʻynaydi. Katolik cherkov koʻp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik tashkilotlari va b.ga ega. Cherkov statistikasiga koʻra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kishi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida Katolitsizm hukmron diniy taʼlimot hisoblanadi. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga ishonuvchi aholining koʻpchiligini tashkil etadi. XX asrning 60-y.laridan Katolitsizm aqidalari, marosimlari, tashkilotlari va siyosati zamon talablariga moslashtirilmokda.

## Yana qarang.

* Katolik cherkovi
* Protestantizm
* Xristianlik

## Manbalar
# Kelishik

## Kelishik — bu otlarning (kim? nima?) gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ko‘rsatadigan grammatik shakli.

Kelishiklar oltita:

1.Bosh kelishigi(-)

2.Qaratqich kelishigi(-ning)

3.Tushum kelishigi(-ni)

4.Jo'nalish kelishigi(-ga,-ka,-qa)

5.O'rin-payt kelishigi(-da)

6.Chiqish kelishigi(-dan)
# Seynen

**Seynen** (yaponcha 青年, „yosh yigit“) — bu aniq maqsadli auditoriya — 18 va undan katta yoshdagi yigitlar uchun moʻljallangan anime va manga. Ushbu turdagi manga ixtisoslashgan seynen jurnallarida nashr etiladi (tomoshabinlar noshirlarning oʻzlari tomonidan belgilanadi). Kamdan kam hollarda seynen ishi 40 yoshgacha boʻlgan ishbilarmonlar toifasiga qaratilgan. Manga dunyosida nisbatan yaqinda paydo boʻlgan hodisa boʻlsa-da, 2007 — yilda seynen jurnallari bozorning 37% ni tashkil etgan.

## Manbalar
# Kinoserial

"Tarzanning yangi sarguzashtlari" seriali 1935 yil
**Kinoseriallar** (inglizcha: *Movie serial*) kinoteatrlarda namoyish qilish uchun moʻljallangan koʻp qismli film mahsulotidir ( televidenieda namoyish qilish uchun moʻljallangan teleseriallardan farqli oʻlaroq).

Kinoseriallar o'rtacha 10-15 qismdan iborat bo'lib, " eng qiziqarli joyda " tugaydi (inglizcha: *cliffhanger ending* ), bu tomoshabinlarni har hafta kinoga qayta-qayta qaytishga majbur qilardi. Epizodlar o'rtacha 15-20 daqiqa bo'lib, asosiy filmdan oldin namoyish etilgan.

## Tarix

Birinchi kinoseriallardan biri Arsen Lyupin Sherlok Xolmsga qarshi (1910, besh epizod) boʻlgan. Kinoseriallar XX asrning birinchi yarmida AQShda juda mashhur edi. Ovozsiz filmlar davrida seriallar juda murakkab syujetlar bilan ajralib turardi, katta yoshdagi tomoshabinlarga mo'ljallanga va asosiy rollar ko'pincha ayollarga berilgan. Ovoz paydo bo'lishi bilan hamma narsa o'zgardi - uskunaning yuqori narxi har tomonlama tejashga majbur qildi, seriallar bolalar va o'smir tomoshabinlariga ko'proq e'tibor qarata boshladi. Syujetlar juda soddalashtirilib, ayol rollari deyarli yo'qoldi. 1929-1956 yillar oralig'ida Qo'shma Shtatlarda ikki yuzdan ortiq bunday seriallar suratga olindi. Kino seriallarining syujetlari ko'pincha mashhur radio ko'rsatuvlar va komikslardan olingan. Teleseriallarning oltin davri 1936 yildan 1945 yilgacha boʻlgan davrdir. Urushdan keyingi davrda seriallarga qiziqish susaydi va ularning sifati yana pasaydi.

## Janrlar

Eng keng tarqalgan va ishlab chiqarish uchun eng arzon janr vestern edi. Shuningdek, AQSHda kino seriallarining mashhur janrlari sarguzasht (masalan, Tarzan va Zorro haqidagi bir nechta seriallar) va 30-yillardan boshlab ilmiy fantastika (ayniqsa, Flash Gordondan keyin) edi.

## Eslatmalar

## Manbalar

* Tony Nourmand and Alison Aitchison*. Film Posters Science Fiction*. Evergreen, 2006 — 118-bet. ISBN 3-8228-5627-4.