Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Akulalar

**Akulalar** (*Selachomorpha*) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uzunligi 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi turlarida 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (sterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar tuxumdan tirik tugʻadi yoki tuxum qoʻyib koʻpayadi.

## Galereya

akulaakulaGruziya akvariumdagi akula
## Hayoti

```
Akulalar 6 turkumni (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, Shimoliy dengizlarda qutb akulalar tarqalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, makoakulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
```

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qizil (daraxt)

**Qizil** (lotincha: *Córnus*) — qizildoshlarga mansub daraxt va butalar turkumi, mevali va manzarali, dorivor oʻsimlik. Shimoliy yarim shar mamlakatlarida 4 turi tarqalgan. 250 yilgacha yashaydi. Gʻarbiy Ukraina, Moldova va Kavkaz oʻrmonlarida ochiq qiyaliklarda va toʻqayzorlarda, Oʻzbekistonning togʻli hududlarida bir turi — erkak yoki oddiy Q. oʻsadi. Daraxtining boʻyi 9 m (butasi 4–5 m), poʻstlogʻi kulrang, sur yoki jigarrang. Barglari uzun, gullari mayda, sariq, ikki jinsli, barglari yozilguncha (martapr.) gullaydi. Asalarilar yordamida changlanadi. Sentabrda pishadi. Mevasi qizil, etli, choʻzinchoqroq, danakli. Tarkibida oshlovchi moddalar bor. Mevasi xomligicha ovqatga ishlatiladi, kompot, murabbo, marmelad va boshqalar turli konditer mahsulotlari tayyorlanadi. Yogʻochidan turli yogʻoch buyumlari tayyorlashda foydalaniladi. Togʻ qiyaliklarini oʻzlashtirish uchun ekiladi. Yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oʻrta asr

**Oʻrta asr** — tarix fanida jahon tarixining qadimgi dunyo tarixi bilan yangi tarix oraligʻidagi davrni ifodalash uchun qabul qilingan atama. Oʻrta asr tushunchasi XV—XVI asrlarda italyan tarixchilari asarlarida vujudga kelgan, fan sifatida XVIII asrda qaror topgan. Dastlab Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari tarixiga nisbatan ishlatilgan. Oʻrta asrlar V asrdan XV asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Milodiy 476-yilda gʻarbiy rim imperiyasi qulagandan soʻng oʻrta asrlar boshlangan. Oʻrta asrlar 2 davrga boʻlinadi: ilk oʻrta asrlar va rivojlangan oʻrta asrlarga boʻlinadi. Ilk oʻrta asrlar davri V-XI asrlarni oʻz ichiga oladi. Rivojlangan oʻrta asrlar esa XI-XV asrlarni oʻz ichiga oladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sxolastika

**Sxolastika** (yunoncha: scholastikos — maktabga, olimga oid) — diniy dunyoqarashni nazariy asoslashga intiluvchi diniy falsafa. Oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada taraqqiy etgan. U ilohiyotaqida asoslarini ratsionalistik metodika va formal mantiq masalalari ("masala talashish") bilan bogʻlaydi. S.ning asosiy maqsadi — dinni himoya qilish. Sxolastlar Platon, Aristoteliing taʼlimotlarni oʻz maqsadlariga moslashtirib, xristianlik aqidalarini asoslash yoʻlida talqin etishgan. S. bir necha davrga boʻlinadi. Ilk S (11 —XII asrlar) Ioann Skot Eriugena, Anselm Kenterberilik taʼsirida boʻlgan. Xudoni tabiat bilan, yaratuvchini yaratilgan bilan aynanlashtirish Eriugena taʼlimotiga xos edi. Shu sababli cherkov hukmdorlari Eriugena kitoblarini "soʻnggi nusxasigacha yoqib tashlash"ga fatvo berishgan. Universaliyalar xususidagi bahsda sxolastik realizm (Gilom)ga nominalizm (Rosselin), shuningdek, konseptualizm (Abelyar) qaramaqarshi turadi. Yetuk S. (12— XIII asrlar) Buyuk Albert va Foma Akvinskiyning xristian aristotelizmi va averroizm (Siger Brabantskiy va boshqalar) boʻlib, u asosan Parij universitetida keng yoyilgan. Keyingi S. (XIII—XIV asrlar) vakillari — Ioann Dune Skot, U. Okkam. S.ga Uygʻonish davri gumanistlari qarshi chiqqanlar. Ularning taʼsirida S. oʻzining mafkuradagi ustuvor mavqeini yoʻqota boshladi. S.ning yangidan jonlanishi, ayniqsa, Ispaniyada jonlanishi (XVI—XVII asrlar, F. Suares, M. Molina) kontrreformatsiya bilan bogʻliqdir. Koʻchma maʼnoda S. — hayotdan ajralib qolgan, behuda, mavgʻum fikr yuritish.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Prokopiy Kesariskiy

562 y. keyin vafot etgan – Vkizantiyalik tarixchi, imperator Yustin saroyida kichik davlat xizmatchisi: yurist – maslahatchi; Eronga va germanlarga qarshi urushlarda ishtirok etgan. O‘zining “Urushlar” (8 kitobdan iborat; 503 y. yozilgan) hamda “Qurilishlar haqida” (553-555 y. bitilgan) kitoblarida imperator Yustin (527-565) ni ko‘klarga ko‘tarib maqtaydi. Prokopiy Kesariyskiyning asarlari Vizantiyaning VI asrdagi ichki va tashqi siyosatini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi; rimliklarning (ular o‘zlarini vizantiyaliklar deb atardi) Eronga qarshi urushlarini batafsil bayon etgan. Muallif bu urushlarda shaxsan ishtirok etgan. Asarda Xusrav Anushirvon, Eronning ayrim davlat arboblari, saroyda amalda bo‘lgan qabul marosimlari haqida hikoya qiladi.

## Manbalar
# Ad-Damiriy

| Ad-Damiriy |
| --- |
| Unvoni |
Kamoliddin Hofiz |
| Shaxsiy maʼlumotlar |
| Tavalludi |
1341-yil |
| Vafoti |
1405 (yoshi 63–64) Qohira, Mamluklar davlati |
| Dini |
Islom |
| Era |
Oʻrta asr oxiri (Mamluklar davlati) |
| Hudud |
Misr |
| Mazhab |
Sunniylik |
| Yurisprudensiya |
Shofiʼiylik |
| Imom |
Ashʼariy |
| Asosiy qiziqish(lar)i |
Kalom, fiqh, hadis, arab tili, zoologiya |
| Mashhur fikr(lar)i |
Arab zoologik bilimlarini tizimli ravishda bayon etish |
| Mashhur ish(lar)i | *Hayvonlar hayoti (Ḥayāt al-ḥayavān al-kubrā, taxminan 1371)* |
| Alma mater |
Al-Azhar universiteti |
| Kasbi |
Zoolog, faqih, olim, muhaddis, teolog |

**Al-Damiriy**, **Kamoliddin Muhammad ibn Musa ad-Damiriy** (arabcha: كمال الدين محمد بن موسى الدميري‎‎) (1341 – 1405) — Shofiʼiylik olimi, faqih, anʼanachi, kalom, va arab tili boʻyicha mutaxassis. Oʻrta asr Qohirasidan. U Islom fiqhi va tabiat tarixi boʻyicha yozgan asarlari bilan mashhur. Arab tilida zoologiya bilimlari boʻyicha birinchi tizimli asarni – *Ḥayāt al-ḥayawān al-kubrā*ni yozgan (tax.1371-yilda).

## Manbalar
# Akvinalik Foma

| Thomas Aguinas |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 1225 |
| Vafoti | 7-mart 1274 |
| Otasi | Landulphe d'Aquino |
| Onasi | Teodora Galluccio |

*Super Physicam Aristotelis*, 1595
**Thomas Aguinas** yoki **Foma Akvinskiy** (Foma Akvinat) (lotincha: *Thomas Aquinas*, italyancha: *Tommaso d'Aquino*; 1225 yoki 1226, Akuino yaqinidagi Rokkasekka qalʼasi – 1274.7.3, Janubiy Italiya, Fossanuova monastiri) – oʻrta asr faylasufi va sxolastteolog, tomizm asoschisi.

Otasi uni kelajakda cherkovda ishlashini xohlardi. Onasi neapollik badavlat xonadon farzandi edi. 1244-yildan dominikochilar ordeni monaxi. 1257-yili drlik darajasini olgan. Foma akvinskiyning obyektividealistik falsafiy tizimi din va aql uygʻunligi tamoyiliga asoslangan boʻlib, Aristotel taʼlimotini ilohiy jihatdan talqin qilish natijasida vujudga kelgan. Foma akvinskiy tabiiy borliqning va inson aqlidrokining nisbiy mustaqilligini eʼtirof qilib (tabiiy huquq konsepsiyasi va boshqalar), tabiat xudoning marhamatida, aiyiidrok eʼtiqodda, falsafiy bilish va tabiiy ilohiyot esa gʻayritabiiy vahiyda yakunlanadi, deb hisoblagan.

1323-yili Foma Akvinskiy avliyolar qatoriga qoʻshilgan, 1879-yil esa uning taʼlimoti katolitsizmning birdan bir chin falsafasi deb eʼlon qilingan. Asosiy asarlari: „Majusiylarga qarshi toʻplam“ (1261—64), „Ilohiyot toʻplami“ (1265—73) va b (yana qarang Neotomizm).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Daraxtsimon sxema

Fayl:Dendrogramma slavyan tillari.svgDendrogramma tasviriga misol
**Dendrogramma** — bu klasterni ketma-ket kengaytirish jarayonining har bir bosqichini ifodalovchi n ta darajani oʻz ichiga olgan daraxt diagrammasi.

Dendrogramma nomi qadimgi yunoncha ikkita soʻzdan kelib chiqqan bo’lib, díndrón (*dendron*) — „daraxt“ va gamma (*grámma*) — gramm, „chizilgan”, “matematik figura“ degan ma’nolarni bildiradi.

Dendrogrammaning boshqa nomlari ham bor: **daraxt diagrammasi**, klaster birlashma daraxti, ierarxik tuzilishidagi daraxti.

Dendrogramma — bu ierarxiyaning turli darajalarida oʻzgarib turadigan obyektlarning ichki guruhlari.

### Dendrogrammalarni qoʻllash

* Ierarxik klasterlashda u tadqiqot natijasida olingan klasterlarning joylashishini tasvirlash uchun ishlatiladi.
* Hisoblash biologiyasida va genlar yoki naqshlarning klasterlanishini, baʼzida issiqlik xaritalari chegaralarida koʻrsatadi.
* Filogenetikda turli xil biologik taksonlar oʻrtasidagi evolyutsion munosabatlarni koʻrsatadi. Bunda dendrogramma filogenetik daraxt deb ham ataladi.

## Qurilish usullari

Dendrogrammalarni yaratishning turli usullari mavjud. Joylashuviga koʻra, ular *vertikal va gorizontal ravishda* boʻlinadi.

## Eslatmalar
# Lamark Jan Batist Pyer Antuan de Mone

| Lamark Jan Batist Pyer Antuan de Mone |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 1-avgust 1744 |
| Vafoti | 18-dekabr 1829 |
| Fuqaroligi | Fransiya |

LAMARK (Lamarck) Jan Batist Pyer Antuan de Mone (1744.1.8, Bazanten, Pikardiya — 1829.18.12, Parij) — fransuz tabiatshunosi, dastlabki toʻliq evolyusion taʼlimot asoschisi (qarang Lamarkizm). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1783-yildan). Parijda tibbiyot va botanikani oʻrgandi (1772—76 yil). "Fransiya florasi" (1778) 3 jildli asarida oʻsimliklar sistematikasining asosiy prinsiplarini bayon qildi. "Oʻsimliklarning tabiiy tarixi" (1803), "Zoologiya falsafasi" (1809) asarlarida oʻzining gradatsiya toʻgʻrisidagi taʼlimotini asoslab berdi. "Umurtqasizlar tabiati tarixi" asarida (1815—22) hayvonlarni astasekin oddiydan murakkablashib borishi tartibida sistemaga soldi. L. Birinchi marta hayvonlarni umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratishni taklif qildi. U ilk bor "umurtqasizlar" va "biologiya" terminlarini fanga kiritdi, zoopsixologiyaga asos soldi. As: Izbrannie proizvedeniya, t. 1—2., M., 1955.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arxeopteriks

**Arxeopteriks**, arxeornis, dastlabki qush (*Archaeopteryx*) — qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugʻi, kaltakesakdumlilar (Saururae, yaʼni Archaeoruithes) kenja sinfiga kiradi. Zagʻizgʻon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) maʼlum. Arxeopteriks patlarining izi dastlab 1860-yil, toʻliq skelet qoldigʻi esa 1861-yil Bavariya (Germaniya)da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir arxeopteriksning 5 ta skeleta maʼlum. Arxeopteriks tuzilishida sudralib yuruvchilarga (2 chekka yoyi, miyasi kichik boʻlishi, tishlarining alveollarda joylashganligi, qorin qovurgʻalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi boʻlishi, muguz tumshugʻi boʻlmasligi va boshqalar) va qushlarga xos belgilar boʻlishi (pat qoplami, qanotlari qoqish patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega boʻlishi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvchilar bilan qushlarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Arxeopteriksni oʻrganish asosida evolyutsiyaning mozaikligi toʻgʻrisida tasavvur paydo boʻlgan. Koʻpchilik olimlar arxeopteriksni qushlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib chiqqan bevosita ajdodi deb hisoblashadi. Biroq ayrim tadqiqotchilarning fikricha — Arxeopteriks sudralib yuruvchilardan kelib chiqqan yon tarmoq boʻlib, ulardan qushlar kelib chiqkan boʻlishi mumkin. Arxeopteriks uchish qobiliyatiga ega boʻlmagan, shoxdan-shoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, shoxlarda oʻrmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Arxeopteriksning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida urugʻ va tur sifatida yozilgan. Lekin koʻpincha barcha topilmalar bitta turga kiritiladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Thomas Huxley

**Geksli**, Haqsli (Huxley) Tomas Genri (1825.4.5, Iling - 1895.29.6, Istborn, Susseks) — ingliz tabiatshunosi. Ch. Darvin safdoshi va taʼli-motining davomchisi. Qirollik konchilik maktabi professor (1854—95), London qirollik jamiyati kotibi (1871—80), prezidenti (1883—85). Ilmiy ishlari zoologiya, qiyosiy anatomiya, paleontologiya, antropologiya va evolkshion taʼlimotga oid. G. meduzalar bilan poliplar oʻrtasida bogʻliqlik borligini isbotlab berdi (1849); hamma umurtqali hayvonlar kalla suyagining tuzilishi umumiyligi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. Sudralib yuruvchilar bilan qushlar chanogʻi va oyoklari tuzilishini qiyosiy anatomik oʻrganish asosida ular urtasidagi umumiylikni koʻrsatib berdi. Geologiya sohasida Yer poʻstining birdaniga kelib chiqqanligi toʻgʻrisidagi eski tushunchani tanqid qildi va gomotaksis, yaʼni bir xildagi fatsiyalarning choʻkmaga tushishi gʻoyasini ilgari surdi.

## Manbalar
# Julian Huxley

| Julian Huxley |
| --- |
|  Huxley 1922-yilda |
| Tavalludi |
22-iyun 1887-yil London, Angliya |
| Vafoti |
14-fevral 1975-yil(1975-02-14) (87 yoshda) London, Angliya |
| Fuqaroligi |  Buyuk Britaniya |
| Sohasi |
Evolyutsion biologiya |
| Institutlar | * Rice instituti
* New College, Oxford
* Kingʻs College, London
* London Zoologlar Jamiyati
* UNESCO
 |
| Taʼlimi |
Balliol College, Oxford |
| Mukofotlari | * Kalinga mukofoti (1953)
* Darwin medali (1956)
* Darwin–Wallace medali (1958)
* Lasker mukofoti (1959)
 |

**Sir Julian Sorell Huxley** (talaffuzi: *Julian Sorell Haksli*; 22-iyun 1887-yil — 14-fevral 1975-yil) ingliz evolyutsion biologi, yevgeniki va baynalmilalchisi boʻlgan. U tabiiy tanlanish tarafdori hamda yigirmanchi asrning oʻrtalarida zamonaviy sintezning yetakchi vakili boʻlgan. U, shuningdek, London Zoologlar Jamiyatining kotibi (1935-1942), UNESCOning birinchi direktori, Butunjahon yovvoyi tabiatni muhofaza qilish fondi hamasoschisi, Britaniya Yevgeniklar Jamiyati prezidenti (1959-1962) va Britaniya humanistlar assossatsiyasining ilk prezidenti sifatida faoliyat yuritgan.

Huxley ilm-fanni kitoblari va maqolalarida, shuningdek, radio va televideniyeda namoyish etishi bilan tanilgan edi. U, shuningdek, Oscar mukofotiga loyiq topilgan yovvoyi tabiat haqidagi filmini suratga olgan. Huxley 1953-yilda ilm-fanni ommalashtirgani uchun UNESCOning Kalinga mukofotiga, 1956-yilda Qirollik jamiyatining Darwin medaliga hamda 1958-yilda Linnaean jamiyatining Darwin-Wallace medaliga sazovor boʻlgan. Xuddi shu yili, yaʼni 1958-yilda Charles Darwin va Alfred Russel Wallace tabiiy tanlanish evolyutsiyasi nazariyasini eʼlon qilishganidan yuz yil oʻtib, unga ritsar unvoni berilgan. 1959-yilda Huxley Lasker Jamgʻarmasining „Planned Parenthood — Jahon aholisi“ nominatsiyasidagi maxsus mukofotga loyiq topilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Qisqa biografiyasi.
# Polifiliya

**Polifiliya** (poli… va yun. phylon — avlod, qabila) — muayyan organizmlar guruhining tarixiy jarayonda yaqin qarindosh boʻlmagan bir qancha ajdod guruhlardan kelib chiqishi. P. konvergensiya asosida amalga oshadi va divergensiyaga asoslangan evolyutsion prinsip — monofiliyaga qarshi qoʻyiladi. Filogenetik sistematika nuqtai nazaridan mazkur taksonning polifilitik kelib chiqqanligini aniqlash uni monofilitik guruhlarga boʻlishni taqozo etadi. Masalan, ilgari bitta turkumga kiritilgan quyonlar va kemiruvchilarning polifilikligi aniqlangan. Hozirgi bu 2 guruh kemiruvchilar va tovushqonsimonlar turkumlariga ajratiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arxeylar

**Arxeylar** — bu tirik organizmlarning bir domeni (Karl Vyoze sistematikasi boyicha). Arxeylar yadro va boshqa membranali organoidlarga ega bo'lmagan bir xujayrali mikroorganizmlardir.

Halobacteria - arxeyalarning bir turi
Avval arxeyalar bakteriyalar bilan, prokariotlar deb nomlanadigan guruhni tashkil etishgan. Oxirgi yillarda arxeyalar o'z evolutsion yoliga ega deb isbotlandi va alohida organizmlar domeni deb tan olindi.

Hozir arxeyalar 5ta tipga bo'linadi. Ulardan faqat ikkitasi: Crenarchaeota va Euryarchaeota tiplari yaxshi o'rganilgan.

Arxeyalar va bakteriyalar xujayralarining shakli va kattaligi juda oxshash, ammo bir xilgi arxeylarning shakli juda ham ajoyib, masalan Haloquadrum Walsbyi xujayralari totburchaksimon va yassi. Lekin arxeylar o'zining genlar tuzilishi va metabolizm yolleri bilan eukariotlarga oxshaydi. Arxeyalarning ko'pi xemoavtotrof organizmlar.

## Arxeyalar membranasi

Xar hil organizmlarnig membranalar tuzilishi. **Tepada** - arxeylarning fosfolipidlari: 1 — izopren zanjirlari; 2 — oddiy efir bog'lar; 3 — L-glitserin qoldig'i; 4 — fosfat guruh. **Ortada** — bakterialar yoki eukariotlarning fosfolipidlari: 5 — yog' kislota zanjirlari; 6 — murakkab efir bog'lar; 7 — D-glitserin qoldig'i; 8 — fosfat guruh. **Pastda**: 9 — eukariotlar va bakterialarning lipid biqavati; 10 — arxeyalarning lipid monoqavati
Arxeyalarning membranalarini hosil qiluvchi molekulalar, eukariot va bakteriyalarnikidan juda katta farqlanadi. Har bir tirik organizmning membranasi foafolipidlardan tashkil topgan va membranada bu fosfolipidlar ikki qavatda joylashib, lipid biqavatni hosil qilishadi.

Arxeyalarning fosfolipidlari boshqa organizmlar fosfolipidlari bilan 4ta odatdagidan boshqacha xususiyatlarga ega:

**1.** Bakteriya va eukariotlar membranalari glitseringa murrakkab efir bog'lari bilan qoshilgan lipidlardan tashkil topgan. Arxeyalarning membranasida glitseringa sodda efir bog'lari bilan qoshilgan lipidlar uchraydi. Bunday membrana tuzilishi arxeylarga ekstremal issiklik va juda kislotali yoki juda ishqoriy muhitda yashashga yordam beradi.

**2.** Arxeyalarning membranasi L-glitserindan tuzilgan, boshqa organizmlarda esa D-glitserindan.

**3.** Arxeyalarning fosfolipidlaridagi gidrofob "dumlar" boshqa organizmlardan farqli ravishda yog' kislotalardan emas, izopren zanjirlardan iborat.

**4.** Arxeyalarda lipid biqavat lipid monoqavatga almashgan.

## Arxeyalar ekologiyasi

Ilk bora arxeyalar ekstremal muhitlarda topilgan
Arxeyalarni birinchi bo'lib ekstremal muhit sharoitlarida kashf etishgan. Ko'p arxeyalar juda baland issiklikda yashashi mumkin, masalan termofillar 100 °C issiklik geyzerlarda yashaydi, barofillar esa 700 atmosfergacha boʻlgan bosimda yasha oladi.

Ekstremofil arxeyalar asosan 4 guruhga bo'linadilar, bular: galofillar, termofillar, atsidofillar va alkalifillardir.

## Manbalar

Thomas Cavalier-Smith. Cell evolutin and Earth history: stasis and revolution - 2006.

## Havolalar

* Arxeyalar - ingliz tilidagi viki
# Eukariotlar

Hayvon hujayrasi|  Eukaryotik hujayra organellalari:
1. Yadrocha
2. Hujayra yadrosi
3. Ribosoma
4. Vesicle
5. Endoplazmatik toʻr
6. Golji kompleksi
7. Cytoskeleton
8. Smooth endoplasmic reticulum
9. Mitoxondriya
10. Vakuolalar
11. Cytosol (organellalarni o'z ichiga olgan suyuqlik; sitoplazmani o'z ichiga oladi)
12. Lizosoma
13. Centrosome
14. Plazmatik membrana

 |

**Eukariotlar** (yunoncha: eu yaxshi, haqiqiy, butun va karion — yadro) — toʻliq shakllangan, haqiqiy yadroga ega boʻlgan hujayrali organizmlar. Eukariotlarga suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar, barcha hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Eukariotlar DNK si yadrodagi xromosomalarda joylashgan boʻlib, gistonli oqsillar bilan birikkan nukleosomalarni hosil qilishda ishtirok etadi. Eukariotlarning hujayralarida membranali organoiddar yaxshi rivojlangan; ayrim organoidlari (mitoxondriyalar va xloroplastlar) da DNK va avtonom oqsil sintezlovchi apparat mavjud. Turli-tuman organizmlarning eukariot hujayralari ozining tuzilishi jihatidan murakkabligiva xilma-xillligi bilan ajralib turadi.

## Yana qarang

* Prokariot

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Hujayra yadrosi

Hayvon hujayrasi|  Eukaryotik hujayra organellalari:
1. Yadrocha
2. Hujayra yadrosi
3. Ribosoma
4. Vesicle
5. Endoplazmatik toʻr
6. Golji kompleksi
7. Cytoskeleton
8. Smooth endoplasmic reticulum
9. Mitoxondriya
10. Vakuolalar
11. Cytosol (organellalarni o'z ichiga olgan suyuqlik; sitoplazmani o'z ichiga oladi)
12. Lizosoma
13. Centrosome
14. Plazmatik membrana

 |

**Yadro** — koʻpchilik bir hujayrali va hamma koʻp hujarayli organizmlar hujayralarining asosiy tarkibi qismi. Ya.ning boʻlishi yoki boʻlmasligiga binoan, organizmlar eukariotlar va prokariotlarp ajratiladi. Prokariotlar hujayrasida irsiy modda DNK sitoplazmadan chegaralanmagan, bir qancha organoidlar boʻlmaydi. Eukariotlar hujayrasida DNK saqlovchi strukturalar — xromosomalar va mitoxondriyalar bor. Genlardagi irsiy axborot orqali Ya. hujayrada oqsil sintezi, morfologik va fiziologik jarayonlarni boshqaradi. Ya. bilan sitoplazma oʻrtasida uzluksiz moddalar almashinuvi sodir boʻlib turadi. Ya.ni hayvon hujayralarida Ya. Purkinye (1825), oʻsimlik hujayralarida R.Broun (1831 — 33) kashf etishgan. Hujayralarda Ya. bitta yoki koʻp boʻlishi mumkin. Ya. sitoplazmadan 2 qavat membrana bilan ajralgan; tashqi membranasida ribosomalar joylashadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Nuklein kislotalar

Nuklein kislotalar RNK (chapda) va DNK (oʻngda).
**Nuklein kislotalar**, polinukleotidlar — nukleotidlar qoldigʻidan hosil boʻlgan yuqori molekulali organik birikmalar. Nuklein kislotalar tarkibiga qanday uglevod — dezoksiriboza yoki riboza kirishiga qarab dezoksiribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK)larga boʻlinadi. Nukleotidlarning Nuklein kislotalardagi ketma-ketligi ularning birlamchi strukturasini belgilaydi. Nuklein kislotalar barcha tirik organizmlarning hujayralarida mavjud boʻlib, irsiy (genetik) informasiyani saqlash va nasldannaslga oʻtkazishdek eng muhim funksiyani baja-radi, hujayra oqsillarining bu in-formatsiyani voqe qiluvchi sintezi jarayoniga taʼsir koʻrsatadi. Organizmda erkin holda boʻladi, oqsillar bilan bir kompleks (nukleproteidlar)ni tashkil etadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ernst Haeckel

| Ernst Haeckel |
| --- |
|  |
| Tavalludi | 16-fevral 1834 |
| Vafoti | 9-avgust 1919 |
| Fuqaroligi | Germaniya imperiyasi, Veymar Respublikasi va Prussiya qirolligi |
| Otasi | Carl Haeckel |

**Gekkel Ernst** (olmoncha: *Ernst Heinrich Philipp August Haeckel* ; 1834.16.2, Potsdam — 1919.9.8, Yena) — nemis biologi. Yena universitetida professor (1862— 1909). Tropik zonalarda (Seylon oroli va b.) ilmiy ishlar olib borib, dengiz hayvonlari, ayniqsa, radiolyariyalar haqida katta asarlar yozgan (1862). Organizmlarning individual rivojlanishi (ontogenez) bilan uning ajdodlarining tarixiy rivojlanishi (filogenez) urtasidagi Darvin tomonidan aniqlangan oʻzaro bogʻlanishni biogenetik qonun tarzida taʼriflab bergan. Hayot davomida paydo boʻlgan belgilarning nasdan-naslga oʻtishini tan olgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil