Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chatishtirish

**Chatishtirish** — urugʻlanish jarayonida irsiy jihatdan bir-biriga oʻxshamaydigan ikkita jinsiy hujayra (gameta)ning tabiiy yoki sunʼiy qoʻshilishi. Chatishtirish natijasida paydo boʻlgan nayel gen boʻyicha geterozigotali holatda turadi. Uning bir-biriga oʻxshash boʻlmagan ota-ona gametalari bilan turli allellari duragay murtakka (zigotaga) oʻtgan boʻladi. Duragay organizm ota-onasining belgi va xususiyatlariga ega boʻlish bilan birga, ota-onasining jinsiy hujayralari orqali ularga oʻtgan irsiy imkoniyatlarning muayyan juftlashishi, rivojlanishi va namoyon boʻlishi kabi xususiyatlarga ham ega boʻladi. Tanlash, odatda, duragaylarning ikkinchi boʻgʻinida oʻtkazilib, koʻpincha beshinchi-oltinchi boʻgʻinlargacha, gomozigotali nusxalar olingungacha takrorlanadi (qarang Gomozigotalik). Duragayda ota-onadan birortasining belgi xususiyatlarini kuchaytirish uchun takroriy (bekkross) chatishtirish (avlodni ota yoki ona shakli bilan qayta chatishtirish) oʻtkaziladi.

Oʻsimliklar amaliy seleksiyasida oddiy va murakkab chatishtirish qoʻllanadi. Ikkita ona-ona shakllari oʻrtasida bir marotaba oʻtkazilgan chatishtirish oddiy chatishtirishga kiradi (qarang Juft chatishtirish). Chatishtirishga birin-ketin ikkitadan ortiq ota-ona shakllari jalb etilsa, murakkab chatishtirish hisoblanadi (qarang Duragaylash).

Chorvachilikda mollarning nayel sifatini oshirish hamda yangi sermahsul zotlarni yaratishda chatishtirishning: a) qon quyish; b) qon singdirish; v) zavod chatishtirishi; g) sanoat chatishtirishi; d) navbatli chatishtirish usullari qoʻllanadi.

Oʻzbekiston chorvachiligida mahalliy qoramollarni shvits zoti bilan chatishtirishning qon singdirish usulida qoʻngir tusli qoramol podalari shakllashirilgan. Chatishtirishning murakkab zavod usulida bushuyev zoti yaratilgan. Chatishtirishning qon quyish usulida respublikada rnlashtirilgan barcha zotlar „yaxshilovchi“ zotlar bilan takomillashtirilmoqda. Chatishtirishning sanoat usuli sut yoʻnalishidagi qora-ola va qizil choʻl zotlari, goʻsht yoʻnalishidagi gereford, aberdinangus, sharole, kian, santagertruda va boshqa zotlar bilan juftlashtirishda qoʻllanilib, tez yetiluvchan va serpusht boʻlgan birinchi chatishma avlodlari olingan.

Duragay va chatishmalar oʻsimlik hamda hayvonlarning xoʻjalik jihatidan foydali belgilari boʻyicha tanlash, saralash, yangi zotlar va navlar yetishtirish uchun dastlabki material boʻladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yevgenika

"Yevgenika daraxti"
**Yevgenika** (yun. ευγενες, eidepek — yaxshi zurriyot) — odam salomatligi irsiyati va uni yaxshilash toʻgʻrisidagi taʼlimot. Yevgenikaning tamoyillari birinchi marta 1869-yil ingliz paleontologi F. Galton tomonidan ishlab chiqilgan. U kelgusi avlod irsiy xususiyatlari (salomatligi, aqli, qobiliyati, iqtidori) ning yaxshilanishiga taʼsir etishni oʻrganishni taklif etgan. Yevgenikaga qiziqish ayniqsa XX asrning 1-choragida genetikaning jadal surʼatlar bilan rivojlanishi hamda odam belgilarining irsiylanishi toʻgʻrisida koʻplab dalillar toʻplanib borishi bilan oshib ketdi. Ilgʻor olimlar (F. Galton, G Meller, N. K. Kolsov) Yevgenika oldiga insonparvarlik vazifasini qoʻyishgan edi. Lekin Yevgenika gʻoyalaridan koʻpincha irqchilikni oqlash (mas, fashizm irqchilik gʻoyasi) maqsadlarida foydalanilganligi tufayli ilmiy gʻoya va tushuncha sifatida Yevgenikaning obroʻsi tushib ketdi. Hozir Yevgenikaning koʻpgina muammolari, ayniqsa insonning irsiy kasalliklariga qarshi kurash masalalari odam genetikasi, jumladan, tibbiy genetika doirasida oʻrganiladi.

## Manbalar
# Qadimgi yunon tili

| Qadimgi yunon tili |
| --- |
| Milliy nomi |
ἡ Ἑλληνικὴ γλῶττα |
| Mamlakatlar |
Qadimgi Yunoniston |
| Rasmiylik holati |
Yunoniston, Kipr |
| Til oilasi |
Hind-Yevropa |
| Alifbosi |
Yunon alifbosi |
| Til kodlari |
| ISO 639-1 |
grc |
| ISO 639-2 | grc |
| ISO 639-3 | grc |

**Qadimgi yunon tili** (qadimgi yunoncha: ἡ Ἑλληνικὴ γλῶττα) — oʻlik hind-yevropa tili, yunon tilini otasi. 55000 qadimgi va oʻrta asr yunon qoʻlyozmalar saqlandi.

## Adabiyotlar

* Drevnegrecheskiy yazik // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
* Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar: M., 1990.
* Roger D. Woodard (2008), „Greek dialects“, v: The Ancient Languages of Europe, ed. R. D. Woodard, Cambridge: Cambridge University Press, p. 51.

## Manbalar
# Organizm

Escherichia coli, prokariot mikroorganizm.
**Organizm** (yunoncha: *όργανον* (organon)) –individual yashayotgan tizimdir. Organizmlar oziqlanish, oʻsish, koʻpayish, tashqi taʼsirlardan reaksiyalanishga qodir. Organizm bir yoki bir nechta hujayradan iborat boʻlishi mumkin. Hujayralari tipiga qarab, organizmlar prokariot yoki eukariot guruhlarga ajratiladi. Prokariotlar shartli ravishda ikki ust olam: bakteriyalar va arxeylarga boʻlinadi. Eukariotlarga zamburugʻlar, hayvonlar va oʻsimliklar kiradi.

**Organizm** (lotincha, organizo — *xushbichim qilaman*) — jonsiz materiyadan bir qancha xususiyatlari bilan farq qiladigan tirik mavjudot. Koʻpchilik Organizmlar hujayra tuzilishiga ega. Yaxlit Organizmning shakllanishi shunday jarayonki, ontogenez va filogeneza. strukturalar (hujayralar, toʻqimalar, organlar) va funksiyalar differensiyasi va integ-ratsiyasi sodir boʻladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Takson

**Takson** — oʻzaro qarindoshlik munosabatlari bilan bogʻlangan va boshqa guruhlardan alohidalangan muayyan taksonomik kategoriyalar: tur, urugʻ, oila va boshqalarga mansub boʻlgan organizmlar guruhi. T. muayyan biologik obʼyektlarga tegishli boʻlishi bilan taksonomik kategoriyalardan farqqiladi. Mas., „kitsimonlar“ yoki „umurtqalilar“ tushunchalari tasnif qilinishi lozim boʻlgan organizmlar guruhini bildi. radi. Shunday qilib, „tur“, „oila“ va boshqalar T. boʻlolmaydi, lekin muayyan tur, mas., oddiy qaragʻay, uy pashshasi Takson hisoblanadi (yana qarang Taksonomik kategoriyalar).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Morfologiya (biologiya)

**Morfologiya** (biologiyada) — odam, hayvonlar va oʻsimliklar organizmining individual va tarixiy rivojlanish jarayonida tuzilishi hamda shaklini oʻrganadigan fan (qarang Hayvonlar morfologiyasi, Oʻsimliklar morfologiyasi).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kariotip

**Kariotip** (kario… va yun. typos — namuna, shakl, tip), **xromosomalar toʻplami** — u yoki bu turga mansub organizmning maʼlum oʻlcham, shakl va songa ega xromosomalari toʻplami. K. tushunchasini fanga rus genetigi G.A.Levitskiy kiritgan (1924). Kariotip turning eng muhim genetik xususiyatlaridan boʻlib, har bir tur oʻz K.iga ega. Minglab oʻsimliklar, shuningdek, odam kariotipi oʻrganilgan. Masalan, yumshoqbugʻdoy Triticum aestivum ning somatik hujayralarida 42, qattiq bugʻdoy T. durum nikida 28 xromosoma, suli Avena sativa ning somatik hujayralarida 42 xromosoma bor. Oʻsimliklarning somatik (jinssiz) hujayralarida xromosomalar soni (diploid soni deb atalib, shartli ravishda 2p bilan belgilanadi), odatda, yetilgan jinsiy hujayralarinikiga (xromosomalarning sonining yarmi gaploid soni deb atalib, p bilan belgilanadi) nisbatan 2 marta koʻp boʻladi. Xromosomalarning diploid toʻplami urugʻlanish davrida ota-ona xromosomalarining qoʻshilishidan vujudga keladi. Biri ona, ikkinchisi esa ota organizmidan oʻtgan xromosomalar jufti gomologik hisoblanadi. Mazkur juftdagi gomologik xromosomalar morfologik jihatdan bir xil. Har bir tur uchun hujayradagi xromosomalar soni doimiy boʻlsada, baʼzan bundan chetlanishlar ham kuzatiladi. Masalan, gulli oʻsimliklar endospermasi hujayralaridagi xromosomalar toʻplami 3 hissa ortiq (triploidZp). Past yoki yuqori haroratlar taʼsirida xromosomalar kaltalashadi, ionlovchi radiatsiya va boshqalar taʼsirida esa qismlarga boʻlinib ketishi yoki toʻplamdan tushib qolishi mumkin. Ayrim xromosoma yoki uning biron qismining yoʻqolishi, koʻpincha, hujayrani halokatga olib keladi. K.ni qiyosiy oʻrganish oʻsimliklar sistematikasi (kariosistematika)da, shu jumladan, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishini oʻrganishda, seleksiyada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
# Metabolizm

**Metabolizm** (grekcha: μεταβολή – metabole – oʻzgarish) – hujayralarda sodir boʻladigan fermentativ reaksiyalar majmui. Metabolizmda organik hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan moddalar va energiya xosil boʻladi. „Metabolizm“ termini, koʻpincha, moddalar va energiya almashinuvining hujayrada kechadigan bosqichlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bu jihatdan Metabolizm tor maʼnoda oraliq almashinuvni, yaʼni moddalarning xujayra ichida oxirgi mahsulotga aylanishini ifodalaydi. Oziq moddalar hujayraga tushgach, bir qator kimyoviy oʻzgarishlarga uchraydi. Bunday reaksiyalarning muayyan tartibda ketma-ket roʻy berishi metabolitik yoʻl, hosil boʻlgan oraliq mahsulotlar metabolitlar deyiladi. Metabolizm anabolizm va katabolizmdan iborat. Anabolizmda hujayralar va toʻqimalar tarkibiga kiruvchi moddalar sintezlanadi, hujayra tarkibi yangilanadi. Anabolitik reaksiyalar, asosan, qaytarilish reaksiyalaridan iborat boʻlib, ular erkin kimyoviy energiya sarf boʻlishi orqali boradi (qarang Qaytarilish reaksiyalari). Katabolitik reaksiyalar, asosan, oksidlanish reaksiyalaridan iborat boʻlib, unda murakkab moddalar birmuncha oddiy molekulalargacha parchalanadi va energiya ajralib chiqadi (qarang Oksidlanish reaksiyalari). Metabolizmning bu ikki tomoni oʻzaro chambarchas bogʻlangan. Hujayrada boradigan moddalarning sintezlanish jarayoni biologik sintez yoki qisqacha aytganda biosintez deyiladi. Barcha biosintez reaksiyalari energiya yutilishi bilan amalga oshadi. Hujayrada boradigan oqsil,uglevod, lipid va nuklein kislota kabilarning sintezlanishi plastik almashinuvga misol boʻladi. Biosintez reaksiyalari yigʻindisi plastik almashinuv yoki assimilyatsiya deyiladi. Fermentlar yordamida oddiy kichik molekulali moddalardan murakkab yuqori molekulali birikmalar: aminokislotalardan oqsillar, monosaxaridlardan esa murakkab uglevodlar hosil boladi. Azotli asoslari esa nukleotidlar hosil qilishda ishtirok etadi va ulardan nuklein kislotalar shakllanadi. Xuddi shu tartibda oddiy atsetat kislotalardan murakkab yogʻ kislotalari hosil boladi. Ular glitserin moddasi bilan reaksiyaga kirishib yogʻlarni va moylarni hosil qiladi. Parchalanish reaksiyalarining yigʻindisi hujayrada energiya almashinuvi yoki dissimilyatsiya deyiladi.

## Yana qarang

* Katabolizm
* Anabolizm
* Assimilyasiya
* Dissimilyasiya

## Manbalar
# Xulq

**Xulq bu** – axloqshunoslik tushunchalaridan biri. Insonning feʼl atvori bilan bogʻliq axloqiy hodisa boʻlib, kishi feʼlining axloqiylik doirasida namoyon boʻlishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-harakatlari xulqdan tashqari odob va axloqni ham oʻz ichiga oladi. Odob inson haqida yoqimli taassurot uygʻotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat va insoniyat hayotida oʻzgarish yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xatti-harakatlardan iborat boʻlsa, axloq – muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun taʼsir eta oladigan turli xatti-harakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovchi maʼnaviy hodisa. Xulq qamrovlilik jihatidan ana shu ikki hodisa oʻrtasidagi xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor maʼnoga ega boʻlib, axloq singari jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka taʼsir koʻrsata olmaydi. Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahalla koʻy doirasida sezilarli darajada koʻzga tashlanadi. Axloq oʻzini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari ijtimoiylashgan tushunchalar va tamoyillarda namoyon qilsa, xulq yaxshilik va yomonlik, burch, joʻmardlik, mehmondoʻstlik kabi tushunchalarda aks etadi, odob esa kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgoʻylik va boshqa axloqiy meʼyorlarda ifodalanadi. Sharq falsafasi va axloq ilmida mazkur uch axloqiy hodisa, juda qatʼiy chegaralangan boʻlmasa-da, bir-biridan farqli tarzda olib qaralgan. Yevropada esa xulq bilan axloq koʻp hollarda aynanlashtiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tushunchalar sifatida talqin etiladi.

Xulq oʻzicha, „sof“ olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xatti-harakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xatti-harakatlarda namoyon boʻlishi – xushxulqliklik, salbiy amallardagi koʻrinishi – badxulqliklik deb ataladi. Xushxulq inson muloyim, shirinsuxan, oqkoʻngil, mehribonlik bilan munosabatda boʻlsa, badxulq odam qoʻpol, bemehr boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Areal

**Areal** (lotincha area — maydon, makon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) Areal va ajralgan (boʻlingan) Areal farqlanadi. Agar bir Arealdagi oʻsimliklarning turlari bir tekis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit Areal; yaxlit Areal ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — ajralgan Areal paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi Areal hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. Areal uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik turlari (endemiklar) juda cheklangan, tor joylardagina (masalan, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. Areal chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. Areal doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida tobora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan Areal sunʼiy Areal (introduksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar Areal) deyiladi. Masalan, XIX asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ularning 613 sunʼiy Areal barpo etildi. Tabiatda sochma Areal, sertarmoq Areal, tutash Areal, yondosh Areal, kengayuvchi Areal, torayuvchi Areal, uzilgan Areal va boshqa turlari uchraydi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Molekulyar genetika

**Molekulyar genetika** - molekulyar biologiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri, irsiy axborot strukturasi va funksiyasini, uning yuzaga chiqishi mexanizmlarini oʻrganadigan fan. M.g.ning rivojlanishi 1928-yilda F. Griffit tomonidan bakteriyalarda transformatsiya hodisasini kashf etilishidan boshlanadi. O. Eyveri va shogirdlari (1944) transformatsiya asosida hujayraga yot DNK (dezoksiribo-nuklein kislota) kirib irsiy axborotni oʻzgartirishiini aniqlashdi. Keyinchalik transduksiya (bakteriofaglar orqali bir hujayradan ikkinchisiga DNK qismlarining koʻchirib oʻtkazilishi) hodisasining kashf etilishi irsiy moddaning moddiy asosi nuklein kislotasi ekanligini uzil-kesil tasdiqladi. Bidl va Tey-tum (1948) tomonidan "bir gen — bir ferment" gipotezasining yaratilishi genetikani biokimyo bilan bogʻlikligini koʻrsatdi. Bu kashfiyotlar nuklein kislotalarni oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlarning keng rivojlanishiga sabab boʻldi. M. Uilkins va R. Franklin (1950—52) DNK molekulasining rentgenogrammasini olishdi. E. Chargaff (1947—50) DNKdagi azotli asoslarning komplementarligi prinsipini aniqlashdi. Bu tadqiqotlar D. Uotson va F. Krik (1953) tomonidan DNK molekulasi qoʻsh spiral modelining yaratilishi uchun asos boʻldi. Bu modelga asosan DNK 2 polinukleotid zanjiridan iborat. Zanjirda DNK molekulalari komplementar azot asoslarining vodorod bogʻlari orqali oʻzaro birikadi. DNK modelining yaratilishi tufayli DNKning matritsa prin-sipi asosida reduplikatsiyasi, genetik kodning va irsiy axborotning koʻchirilishi (transkripsiya)ning, mutatsiya mexanizmlari va DNK mutatsiyalarining qayta tiklanishi (reparatsiya) mexanizmlarini oldindan bashorat qilish mumkin boʻldi. Bu kashfiyotlar gen nazariyasining yaratilishi uchun asos boʻldi. Keyinchalik irsiy axborot yuzaga chiqishining yangi mexanizmlari va genlar faoliyatining idora qilinishi koʻrsatib berildi; genlarning ekzonintron tuzilishi, splaysing, protsessing jarayonlari, mobil genlar, psevdogenlar, onkogenlar, rekombinatsiyalanuvchi genlar kashf etildi. M.g. genetik injeneri-yaning nazariy asosi qisoblanadi.

M.g.ga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo (Y. X. Toʻraqulov, J. X. Hamidov), Genetika (A. A. Abdukarimov, J. A. Musayev)i.t. institutlarida olib boriladi.

Kurash Nishonboyev.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Lesbos

**Lesbos**, Mitilini — Egey dengizidagi orol. Kichik Osiyo yarim orolning gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinida, Gretsiya hududi. Maydoni 1636 km². Aholisi 100 mingdan ortiq. Relyefi togʻli, eng baland joyi 967 m (Olimbos togʻi). Foydali qazilmalardan marganets, qoʻrgʻoshin va xrom rudalari, barit, marmar olinadi. Mineral buloklar bor. Oʻrta dengiz boʻyi tipidagi oʻsimliklar usadi, togʻlar qaragʻayzorlar bilan qoplangan. Zaytun daraxti plantatsiyalari mavjud, shuningdek, uzum, sitrus mevalar, anjir va boshqa yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. Bosh shahri va porti — Mitilini. L. yunon madaniyati markazlaridan biri.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Umurtqasizlar

##### **UMURTQASIZ.** (Invertebrata) — umurtqa pogʻonasi boʻlmaydigan hayvonlar guruhi. Hayvonot dunyosini umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratishni XIX asr boshida fransuz olib, sistematik ahamiyatga ega emas. Chunki umurtqasizlarga hayvonot dunyosining xordalilardan tashqari barcha tiplari kiradi. Lekin xordalilarning hamma vakillarida umurtqa boʻlmaydi. Hozir „Umurtqasizlar“ termini faqat hayvonlarni umumiy tavsiflash uchun ilmiy asar va oʻquv qoʻllanmalarida ishlatiladi. Umurtqasizlarning taksonomik guruxlari uzilkesil hal etilmagan. Ularga bir qujayralilarning 5—7 tipi, plastinkalilar, gʻovaktanlilar, taroqlilar, barcha chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar (hammasi boʻlib 16—23 tipga mansub hayvonlar) tipi kiradi. Lekin bir qancha taksonomik guruhlar tarkibi (mas, bir qujayralilar, chuvalchanglar) aniq belgilanmagan. Umurtqasizlarning 1,5 mln. dan 2,0 mln.ga yaqin turi maʼlum. Umurtqalilarning esa 45 ming turi bor.

###### Umurtqasizlar chuchuk suv, dengiz va okeanlar, quruqlik va tuproq qatlamlarida yashaydi; bir qanchasi parazit (qarang Parazitizm). Umurtqasizlar tabiatda katta ahamiyatga ega. Oldingi geologik davrlarda yashagan Umurtqasizlar baʼzi choʻkindi jinslarning tarkibini tashkil etadi (mas, ohaktoshning tarkibi deyarli oʻlib bitgan foraminifera, korallar, mshankalar va boshqa skeletidan iborat). KoʻpchilikUmurtqasizlar yoki ularning mahsuloti odam va chorva mollari, parrandalar, baliqlar uchun oziq (mas, asal, qisqichbaqasimonlar va boshqalar). Umurtqasizlar hayotiy mahsuloti texnikxoʻjalik maqsadlarda ishlatiladi (mas, asalari mumi, ipak qurti pillasi, mollyuskalar chigʻanogʻi, marvarid va boshqalar), shuningdek, Umurtqasizlar.dan qishloq xoʻjaligida ekinlar va hayvonlar zararkunandalariga biologik qarshi kurashda, choʻkindi jinslar yoshini aniklashda ham foydalaniladi. Foydali Umurtqasizlar bilan birga, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, yuqumli kasalliklarni tashuvchilar, parazitlik qilib kasallik qoʻzgʻatuvchilari ham boʻladi. HAYVONLArniing hilma hilligi va tarqalishi zoologiya fani oʻrganad. OQ planariya koʻl va daryolar tubida hayot kechiradi

1. Adabiyot

###### Mavlonov O., Xurramov 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2003.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kitsimonlar

Bukri kit
**Kitsimonlar** (Cetacea) – suvda yashaydigan sut emizuvchilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Uzoq Sharq va Shimoliy dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uchraydi. Boʻyi 1,2 m dan (dengiz choʻchqasi) 33 m gacha (koʻk kit). Kitsimonlar turkumiga moʻylovli kitlar, delfinlar, kashalotlar kiradi. Tuzilishi va hayoti suv muhitiga moslashgan. Orqa oyogʻi boʻlmaydi, oldingisi boshqaruv vazifasini bajaradigan kurakka aylangan. Terisi yalangʻoch, shilimshiq modda bilan qoplangan. Dum soʻzgichlari ikki boʻlakdan iborat. Kitsimonlar nafas olish uchun suv betiga suzib chiqib, oʻpkasini havo bilan toʻldirib oladi. Boshi ustiga oʻrnashgan tashqi burun teshiklarida ochilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teshigidan suv aralash havo favvora boʻlib otilib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yil. Ogʻirligi 1–3 tonna keluvchi 1 ta bola tugʻadi. Bolasi 4–8 oy onasini emadi. 3 yoshida voyaga yetadi. Kitsimonlar 200 metrgacha chuqurlikka shoʻngʻiydi. Mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa umurtqasiz hayvonlar, baliqlar bilan oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. Kitsimonlar tishsiz (moʻylovli) va tishli kitlar kenja turkumiga boʻlinadi. Kaspiy va Orol dengizidan tashqari barcha dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uchraydi. Kitsimonlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Yogʻidan glitserin, margarin va sovun tayyorlashda foydalaniladi; goʻshtidan konserva tayyorlanadi; suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A koʻp boʻladi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlash man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

**Kitlar** juda xilma-xil boʻladi. Olimlar ularni tishli kitlar va mo'ylovli kitlar guruhiga boʻlishgan. Tishli kitlarning eng yirigi kashalotdir. Uzunligi 15-20 metr keladigan bu kit kalmarlarni juda yaxshi koʻrib yeydi. Ularning ortidan quvib, suv ostiga bir kilometrgacha tushishi va suv yuziga chiqmay bir, hatto ikki soatgacha yurishi mumkin – kashalotning oʻpkasi shunchalik katta boʻladi. Bundan tashqari, uning oʻng tomonidagi burun teshigi berkilib, havo gʻamlab turuvchi katta xaltachaga aylangan.

Shimoliy dengizlarda beluxa va narval deb ataluvchi tishli kitlar juda koʻp uchraydi. Qirgʻoq yaqinida beluxalar toʻdasi paydo boʻlganda hech qanday tovushga qiyoslab boʻlmaydigan oʻkirishlari eshitilib turadi. Narvalning tishlari yaxshi rivojlanmagan, lekin ulardan bittasi uzun shoxdek oldinga chiqib turadi. Beluxa va narvallarning delfinga oʻxshash joyi kop, ularning hammasi baliqlar bialn ovqatlanadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |