# Ham-qirilish

**Ham-qirilish** (Coextinction) va **birgalikda xavf ostida qolish** (cothreatened) — bu xo'jayin tur (host species) yo'qolishi yoki kamayishi natijasida unga bog'liq bo'lgan boshqa bir turning yo'qolishi yoki xavf ostida qolish hodisasidir. Bu jarayon trofik darajalar (trophic levels) bo'ylab zanjirli reaksiyaga olib kelishi mumkin. Ushbu atama mualliflar Stork va Lyal (1993) tomonidan kiritilgan bo'lib, dastlab o'ziga xos xo'jayin turlari yo'qolgandan keyin parazit (parasitic) hasharotlarning qirilib ketishini tushuntirish uchun ishlatilgan. Hozirgi kunda bu atama har qanday o'zaro ta'sir qiluvchi (interacting) turlarning, jumladan, raqobatchilar va ixtisoslashgan o'txo'rlar (herbivores) hamda ularning ozuqa manbalari o'rtasidagi yo'qotishlarni tavsiflash uchun qo'llaniladi. Ham-qirilish, ayniqsa, Kalit turlar (keystone species) qirilib ketganda ko'p uchraydi.

## Sabablar

Eng ko'p keltiriladigan misol — bu qirilib ketgan Sayohatchi kabutar (passenger pigeon) va uning parazit pat bitlari (bird lice) *Columbicola extinctus* hamda *Campanulotes defectus*dir. Yaqinda *C. extinctus* Yo'l-yo'l dumli kabutarda (band-tailed pigeon) qayta topildi va *C. defectus* mavjud bo'lgan *Campanulotes flavus*ning noto'g'ri identifikatsiyasi ekanligi aniqlandi. Biroq, sayohatchi kabutar biti qayta topilgan bo'lsa-da, boshqa parazitlarning Ham-qirilish holatlari, hatto sayohatchi kabutarda ham sodir bo'lgan bo'lishi mumkin.[*manba kerak*] Huia (huia) paraziti bo'lgan *Rallicola extinctus* kabi bir qancha bit turlari, ehtimol, o'z xo'jayinlari bilan birga qirilib ketgan.

Yaqingi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, keyingi 50 yil ichida turlarning 50 foizigacha qismi qirilib ketishi mumkin. Bu qisman Ham-qirilish bilan bog'liq; masalan, Singapurdagi tropik kapalak turlarining yo'qolishi ularning lichinkalari oziqlanadigan maxsus o'simliklarning yo'qolishi bilan izohlanadi. Kelajakdagi ehtimoliy Ham-qirilish holatlarini bashorat qilish maqsadida, tadqiqotchilar guruhi birgalikda rivojlangan turlar tizimlarida sherik va xo'jayin turlarining qirilib ketishi o'rtasidagi ehtimoliy bog'liqlikni aniqlash uchun modellar yaratdilar. Tadqiqot obyektlari sifatida changlatuvchi *Ficus* arilari va *Ficus*; primatlar va ularning parazitlari; (Pneumocystis zamburug'lari, nematoda va bitlar) hamda ularning xo'jayinlari; parazit kanalar, bitlar va ularning qush xo'jayinlari; kapalaklar va ularning lichinka xo'jayin o'simliklari; hamda chumoli-kapalaklari va ularning xo'jayin chumolilari olindi. Eng yuqori darajada ixtisoslashgan guruhlardan tashqari (masalan, primat Pneumocystis zamburug'lari va primatlar), xo'jayin turlarining yo'qolish darajasi past bo'lganda, sherik turlarning yo'qolishi o'rtacha bo'lishi mumkin. Ammo xo'jayin turlarining qirilib ketishi yaqin kelajakda bashorat qilingan darajaga yetganda, bu ko'rsatkich keskin oshishi kutilmoqda. Xo'jayin va sherik turlarning qirilib ketish darajalari o'rtasidagi ushbu egri chiziqli bog'liqlik, qisman nima uchun shu paytgacha kam sonli Ham-qirilish hodisalari qayd etilganini tushuntirishi mumkin.

Avstraliyaning Yangi Janubiy Uels markaziy qismidagi akatsiyalarda (Fabaceae-Mimosoideae: Acacia) yashovchi boy Psyllid faunasi (Hemiptera – Psylloidea) orasida Ham-qirilish xavfi o'rganildi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, *A. ausfeldii* bitta ixtisoslashgan psyllid turiga (Acizzia), *A. gordonii* esa boshqa bir ixtisoslashgan psyllid turiga (Acizzia) xo'jayinlik qiladi. Har ikkala psyllid turi ham o'z xo'jayin turlari bilan bir xil darajada Ham-qirilish xavfi ostida bo'lishi mumkin.

O'zaro ta'sir shakllari filogenetik (phylogenetic) ta'sirlarning oqibatlarini oldindan bilish uchun ishlatilishi mumkin. Tizimli kuzatishlar yordamida olimlar turlarning filogenetik munosabatlaridan foydalanib, tarmoqlarning uchdan bir qismidan ko'prog'ida o'zaro ta'sirlar sonini va tarmoqlarning yarmiga yaqinida ular o'zaro ta'sir qiluvchi turlarning identifikatsiyasini bashorat qilishlari mumkin. Natijada, simulyatsiya qilingan qirilib ketish hodisalari qarindosh turlarning Ham-qirilish kaskadlarini keltirib chiqarishga moyil bo'ladi. Bu esa evolyutsion daraxtning tasodifiy bo'lmagan qisqarishiga olib keladi.

2004-yilda *Science* jurnalida chop etilgan maqolada ekolog (ecologist) Lian Pin Koh va uning hamkasblari Ham-qirilish masalasini muhokama qildilar va quyidagilarni ta'kidladilar:

> «Turlarning koekstinsiyasi — bu murakkab ekotizimlardagi (ecosystems) organizmlar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikning namoyon bo'lishidir. Ham-qirilish orqali turlarning yo'qolishi o'rnini to'ldirib bo'lmaydigan evolyutsion (evolutionary) va koevolyutsion (coevolutionary) tarixning yo'qolishini anglatadi. Global qirilib ketish inqirozini hisobga olgan holda, turlarning qirilib ketishining murakkab jarayonlarini tushunish uchun kelajakdagi tadqiqotlar markazida Ham-qirilish turishi shart. Ham-qirilish turlarning qirilib ketishining eng muhim sababi bo'lmasligi mumkin, ammo u shubhasiz ayyorona sababdir.» (Koh *et al.* 2004)
>
>

Koh va boshqalar, shuningdek, **ko-xavf ostida** (coendangered) bo'lgan taksonlarni (taxa) «agar ularning hozirda xavf ostida bo'lgan xo'jayinlari [...] qirilib ketsa, yo'qolib ketishi ehtimoli yuqori bo'lgan» turlar sifatida ta'riflaydilar.

Bunga misol qilib *Hibiscadelphus* turkumiga mansub ko'plab turlarning yo'qolishini keltirish mumkin. Bu jarayon uning changlatuvchilari (pollinators) bo'lgan bir necha Gavayi qushlarining (Hawaiian honeycreepers) g'oyib bo'lishi oqibatida yuz berdi. Shuningdek, ozuqa manbai bo'lgan turlarning yo'qolishidan keyin yirtqichlar (predators) va o'limtikxo'rlar (scavengers) qirilib ketgan yoki kamayib ketgan bir qancha holatlar mavjud. Masalan, Xaast burgutining (Haast's eagle) Moa (moa) bilan birga qirilib ketishi yoki Kaliforniya kondorining (California condor) asosiy ozuqasi bo'lgan Shimoliy Amerika Pleystosen megafaunasi o'limtiklari yo'qolgandan so'ng deyarli qirilib ketish holati. So'nggi holatda, kondor, ehtimol, sohilga chiqib qolgan dengiz sutemizuvchilari hisobiga omon qolgan.

Ham-qirilish mahalliy darajada ham sodir bo'lishi mumkin: masalan, janubiy Angliyada yashash joylarining yo'qolishi sababli *Myrmica sabuleti* qizil chumolilarining kamayishi, Buyuk Britaniyadan Katta ko'k kapalakning (large blue butterfly) mahalliy qirilib ketishiga (extirpation) olib keldi (bu kapalak o'z lichinkalari uchun xo'jayin sifatida ushbu chumoliga bog'liq). Bu holatda chumoli butunlay yo'q bo'lib ketishdan saqlanib qoldi va kapalak keyinchalik orolga qayta introduksiya (reintroduced) qilindi.

Hozirgi vaqtda Ham-qirilish xavfini boshdan kechirayotgan yana bir tur — bu Karkidon oshqozon pashshasi (rhinoceros stomach bot fly - *Gyrostigma rhinocerontis*) va uning xo'jayin turlari bo'lgan xavf ostidagi Qora karkidon hamda Oq karkidondir (*Diceros bicornis* va *Ceratotherium simum*). Pashshaning lichinkalari karkidonning oshqozon shilliq qavatida rivojlanadi, ular tanaga ovqat hazm qilish trakti orqali kiradi va shuning uchun ko'payishda karkidon turlariga bog'liq.

## Oqibatlari

Ham-qirilish biologik xilma-xillikning yo'qolishi (biodiversity loss) va diversifikatsiyaning kamayishini anglatishi mumkin.[*manba kerak*] Shuningdek, u evolyutsion tarixning yo'qolishiga olib kelishi mumkin.[*manba kerak*]

Ham-qirilish biologik xilma-xillikdan tashqariga chiqib, yo'qolgan turlar jamoalariga bevosita va bilvosita oqibatlarni keltirib chiqaradi. Ham-qirilish oqibatlaridan biri — mutualizmning buzilishi, masalan, xavf ostidagi changlatuvchilarning kamayishi bilan oziq-ovqat ishlab chiqarishning yo'qolishi. Parazitlarning yo'qolishi odamlar yoki turlarga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.[*manba kerak*]

Noyob xo'jayinlardan ixtisoslashgan parazitlarning ajralishi muammosi shundaki, xo'jayin qirilib ketgandan so'ng parazitlarning taqdiri noma'lum qoladi. Agar parazitlar faqat o'sha turlarga bog'liq bo'lsa, unda parazit turlari ham birgalikda xavf ostida qolish orqali qirilib ketish xavfiga duch keladi.

Yangi Kaledoniyada o'tkazilgan tadqiqot shuni ko'rsatdiki, marjon rifi (coral reef) bilan bog'liq o'rtacha kattalikdagi baliq turining qirilib ketishi, oxir-oqibat kamida o'n turdagi parazitlarning koekstinsiyasiga olib keladi.

## Xavflar

Xo'jayinga ixtisoslashuv va hayot sikli Ham-qirilish xavfining asosiy omillaridir. Murakkab hayot sikliga ega bo'lgan mutualistlar, parazitlar va ko'plab erkin yashovchi hasharotlar Ham-qirilish qurboni bo'lish ehtimoli yuqori. Buning sababi shundaki, bu organizmlar oddiy hayot sikliga ega organizmlarga qaraganda o'z hayoti davomida bir nechta xo'jayinlarga bog'liq bo'lishi mumkin. Shuningdek, agar organizmlar evolyutsion jihatdan moslashuvchan bo'lsa, ular qirilib ketishdan qutulib qolishlari mumkin.

Ham-qirilish eng katta ta'sir ko'rsatadigan hudud tropik mintaqalardir. Yashash joylarining doimiy ravishda yo'qolishi, inson aralashuvi va muhim ekotizim xizmatlarining (ecosystem services) katta yo'qotilishi kuzatilmoqda. Bu xavflidir, chunki tropiklarda barcha ma'lum turlarning 2/3 qismi mavjud, ammo ular to'liq muhofaza qilinadigan holatda emas. O'rmonlarning yo'qolishi (forest loss) bilan bir qatorda boshqa xavf omillariga qirg'oq bo'yidagi rivojlanish, yovvoyi tabiatdan Haddan tashqari foydalanish (overexploitation) va yashash joylarining o'zgartirilishi kiradi, bu esa inson farovonligiga ham ta'sir qiladi.

Koekstinsiyani to'xtatishga urinish sifatida tadqiqotchilar birinchi qadam boshqa turlar bog'liq bo'lgan xo'jayin turlarni saqlab qolish ekanligini aniqladilar. Ushbu xo'jayinlar o'z yashash joylarining asosiy tarkibiy qismlari bo'lib, yashash uchun ularga muhtojdirlar. Qaysi xo'jayinni himoya qilishni hal qilishda, boshqa ko'plab bog'liq turlarga foyda keltiradiganini tanlash muhimdir.

## Yana qarang

* Dodo va tambalako (tambalacoque), ancha murakkab bo'lib chiqqan taxminiy Ham-qirilish holati uchun

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* The Extinction Website