Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Prokariot

Prokariot bakteriya hujayrasi
**Prokariotlar** (lotincha: *Pro* — oldingi, ilgarigi va karion — yadro) — hujayrasida membrana bilan chegaralangan yadrosi boʻlmagan organizmlar. Prokariotlarga bakteriyalar, sianobakteriyalar, arxebakteriyalar kiradi. DNK, oqsil va RNKdan iborat yadro apparati sitoplazmada ochiq joylashgan. Genetik sistemasi (genofor) hujayra membranasiga yopishgan boʻlib, primitiv xromosomaga mos keladi. Koʻpayishda genoforning har qaysisi hujayra membranasi bilan birga yangi hujayralarga oʻtadi. Mitoz boʻlmaydi, xloroplastlar, endoplazmatik toʻr, mitoxondriyalar, Golji apparati, sentriollar uchramaydi.Hujayra devori asosi glikopeptid murendan iborat. Ribosomalari ancha kichik, eukariotlar xromosomalaridan oqsil soni va sedimentatsiya koeffitsiyenti bilan farq qiladi. Prokariotlar bir qator oʻziga xos spetsifik fiziologik jarayonlar, mas, havodan molekulyar azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Ayrim karashlarga binoan, Prokariotlar eukariot ajdodlari bilan birga eng qadimiy hayvonlarga kiritiladi.

## Yana qarang

* Eukariot hujayralar

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# PROTOZOA

**Protozoa**-sodda hayvonlar tipi hisoblanadi.
Sodda hayvonlar nihoyatda mayda, mikroskop yordamida arang koʻrinadigan bir hujayrali boʻlib, hozirgi vaqtda ularning 30000 dan ortiq turi maʼlum. Ulaming koʻpchiligi dengiz va chuchuk suvlarda hamda tuproqda erkin yashaydi. Sodda hayvonlar tipi toʻrtta mustaqil sinfga ajratilgan. Ular orasida parazit turlari ham keng tarqalganligini misol keltirishimiz mumkin. Parazit turlarining soni bir necha mingdan iborat boʻlib, ular odam va hayvonlarda ogʻir kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun sodda hayvonlarni har tomonlama oʻrganish zoologlardan tashqari, tibbiyot va veterinariya mutaxassislarining ham asosiy obyekti boʻlib hisoblanadi. Parazit sodda hayvonlar morfoanatomik tuzilishlari, rivojlanish sikli, shuningdek, xilma-xil organizmlarda yashashga moslashganligi bilan ham bir-biridan tubdan farqlanadi. Demak, bu parazit sodda hayvonlarning evolutsion taraqqiyoti jarayonida turli geologik davrlarda paydo boʻlganligini bildiradi.

## Protozoaning tuzilishi

Sodda hayvonlarning tanasi protoplazma va yadrodan tashkil topgan bitta hujayradan iborat. Shuning uchun ular koʻpincha bir hujayrali hayvonlar deb ataladi. Aynan shu bitta hujayra koʻp hujayrali hayvonlar organizmiga xos boʻlgan barcha funksiyalami bajaradi. Koʻpgina sodda hayvonlarning tanasi tashqi tomondan yupqa elastik qobiq – pellikula bilan qoplangan. Protoplazma tiniq va bir xil tuzilishli ektoplazma hamda yarim quyuq donali endoplazmadan iborat. Hayot faoliyatining asosiy qismi endoplazmada kechadi. Chunki endoplazmada Golji apparati, endoplazmatik toʻr, mitoxondriya, ribosoma, lizosoma va shunga oʻxshash muhim organoidlar joylashgan. Bundan tashqari, endoplazmada ovqat hazm qiluvchi va qisqaruvchi vakuolalar hamda shunga oʻxshash organellalar bor. Sodda hayvonlar bir, ikki va koʻp yadroli boʻladi. Yadro ularning hayot faoliyati jarayonlarini boshqaradi va koʻpayishda hamda irsiy xossalarni nasldan naslga oʻtkazishda muhim rol oʻynaydi. Sodda hayvonlar psevdopodiyalari (soxta oyoqlar), xivchinlari va kiprikchalari yordamida harakat qiladi. Koʻpayishi jinssiz va jinsiy yoʻl bilan sodir boʻladi.

## Protozoalarning tarqalishi

Erkin yashovchi protozoa keng tarqalgan boʻlib, koʻpincha chuchuk, shoʻr suvlarda, shuningdek, tuproq va mox kabi boshqa nam muhitda koʻp tarqalgan. Baʼzi turlar issiq buloqlar va gipershoʻr koʻllar va lagunalar kabi ekstremal muhitda oʻsadi. Barcha protozoa nam yashash muhitini talab qiladi; ammo baʼzilari quruq muhitda uzoq vaqt davomida sistalar hosil qilib, sharoit yaxshilanmaguncha yashab qolish imkonini beradi.

## Klasssifikatsiyasi

**Sodda hayvonlar (protozoa)ni 4 sinfga boʻlinadi Xivchinlilar – Hagellata;
* Sarkodalilar – Sarcodina;
* Infuzoriyalar —Infusoria;
* Sporalilar – Sporozoa;

## Manbalar
# Algologiya

**Algologiya** (lotincha: alga — suvoʻt, yunoncha, logos — taʼlimot), fikologiya — botanikaning suv oʻtlarini oʻrganadigan boʻlimi. Algologiyaning oʻrganish ob’ekti bir hujayrali mikroskopik oʻlchamdagi prokariot (koʻk-yashil suv oʻtlari, proxlor-fitsimonlar) hamda koʻp hujayrali yirik (uz. 60 m gacha) eukariot (yashil, sariq-yashil, qoʻngʻir, qizil va boshqalar) organizmlardir. Mikroskopik kattalikdagi suv oʻtlari baʼzan mikrobiologiyaning oʻrganish ob’ekti hisoblanadi. Algologiyaning mustaqil fan sifatida rivojlanishi XIX asrning ikkinchi yarmida ota-bola Agerdlar hamda Kyutsin de Bari, G. Tyure, N. Prins-geym, L. S. Sentkovskiyning suv oʻtlarining morfologiyasi va sistematikasi sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq, XX asrning ikkinchi yarmida suv oʻtlaridan tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida foydalanish borasida erishilgan muvaffaqiyatlar Algologiyaning tez sur’at bilan rivojlanishiga olib keldi. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan Oʻzbekistonda Algologiyaning rivojlanishi akademik A. M. Muzaffarov nomi bilan bogʻlangan. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida 373 Oʻzbekiston algoflorasining tarkibi oʻrganilib, natijada ularning tarqalish qonuniyatlari kashf etildi. Suv oʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligi ilmiy tomondan tahlil qilindi. Oʻzbekistonda algof-lorani rivojlantirishga qaratilgan yirik ilmiy asarlar nashr etildi. „Oʻrta Osiyo togʻ suv havzalarining suvoʻtlar florasi“, „Suvoʻtlarning geografik tarqalishi“, „Oʻrta Osiyo koʻk-yashil soʻvoʻtlari aniqlagichi“, „Xlorella va uni qoʻllash“, „Oʻrta Osiyo suv havzalari va algoflorasining rivojlanishi va tarqalish qonuniyatlari“, „Oʻrta Osiyo protokokk suv oʻtlari aniqlagichi“ kabi qator asarlar shular jumlasidandir. Bu sohadagi ishlar ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida davom ettirilmoqda.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Mikologiya

**Mikologiya** (yunoncha: mykes — *zamburugʻ* va …logiya) — botanikanmj bir boʻlimi. Zamburugʻlarnint morfologiya, sistematika, biologiya, fiziologiya, biokimyo, ekologiya, geografiya, filogeni-yasi, shuningdek, ularning tabiatda va odam hayotidagi ahamiyatini oʻrganadi. M. fitopatologiya (oʻsimliklardagi kasalliklarning koʻpini fitopatogen zamburugʻlar qoʻzgʻatadi), tibbiyot, veterinariya (koʻp parazit zamburugʻlar odam va hayvonlarda turli kasalliklar, mas, dermatomikozlar, mikotoksikozlarni qoʻzgʻatadi) va boshqa bilan bogʻliq.

Zamburugʻlar haqidagi maʼlumotlar qadimdan maʼlum. Masalan, milodiy I asrda qadimgi yunon olimi Pliniy Katta zamburugʻlarning daraxt poyalari va toʻnkalarda rivojlanishini yozib, ularni tasniflashga harakat qilgan. 1578-yil golland botanigi K. Klauzius 221 zamburugʻning rang tasviri berilgan atlas chiqargan edi.

Odatda, M.ning rivojlanishi 3 davrga ajratiladi. Birinchi davr XIX asrning oʻrtalarigacha davom etgan. Bu davrda har xil zamburugʻlarni tasvirlash va tasniflashga urinishlar boʻlgan. Ikkinchi davrda (XIX asrning oʻrtasidan oxirigacha) zamburugʻlar sistematikasiga oid ishlar bilan birga ularning ontogenezi va filogenezi ham oʻrganilgan. Bu davrda fransuz olimlari aka-uka L. va Sh. Tyulanlar unshudring, zang va qorakuya zamburugʻlardagi pleomorfizm hodisasini, yaʼni bir tur zamburugʻda turli xilda spora hosil boʻlishini anikdashdi (shu sababli, bu zamburugʻlar dastlab alohida turga ajratilgan). Nemis botanigi A. de Bari parazit zamburugʻlarni eksperimental oʻrganish, uning shogirdlari saprofit zam-burugʻlarni ekish metodikasini ishlab chiqdilar. Rossiyada M. S. Voroninning parazit zamburugʻlar ustida qilgan ishlari muhim ahamiyat kasb etdi. Uchinchi — yangi davrda zamburugʻlar fiziologiyasi va biokimyosi rivojlantiriladi. Nemis olimi G. Klebsning zam-burugʻlar ontogenezi ustidagi ishlari katta rol oʻynadi. M.da sitologik usul keng joriy qilindi. Zang zamburugʻlar morfologiyasi, sitologiyasi, ularning parazit zamburugʻlar bilan oʻzaro aloqalari hamda parazit zamburugʻlar va ular bilan kasallangan oʻsimliklar fiziologiyasi chuqur oʻrganildi. Zamburugʻlar, ayniqsa, aktinomitsetlar rolining oshishi tufayli koʻp mamlakatlarda, shuningdek, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika ilmiy-ishlab chiqarish markazi lab.larida ularni oʻrganish keng yoʻlga qoʻyildi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Botanik nomenklatura

**Botanik nomenklatura** — oʻsimliklar (turlar)ning nomlari, sistematik birliklar, sistemalar, tiplar va nomlarni mustahkamlash, qonuniy nomlar, sinonimlar, taksonlarni tavsiflash, yangi taksonlarni yozish va boshqa bilan bogʻliq boʻlgan qatʼiy qonun va qoidalar majmui.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Maʼlumotlar bazasi

**Maʼlumotlar bazasi** — markazlashtirilgan maʼlumotlar ombori. Maʼlumotlarni oʻqish, saqlash, qayta ishlash va qidirish uchun moʻljallangan. O´zining tezligi bilan ajralib turadi. Eng mashhur maʼlumotlar bazasiga Oracle, MsSQl, MySQL va boshqalar kiradi.

## Yana qarang

* Maʼlumotlar tuzilmasi

## Adabiyotlar

* Ling Liu and Tamer M. Özsu (Eds.) (2009). "Encyclopedia of Database Systems, 4100 p. 60 illus. ISBN 978-0-387-49616-0.
* Gray, J. and Reuter, A. *Transaction Processing: Concepts and Techniques*, 1st edition, Morgan Kaufmann Publishers, 1992.
* Kroenke, David M. and David J. Auer. *Database Concepts.* 3rd ed. New York: Prentice, 2007.
* Raghu Ramakrishnan va Johannes Gehrke, *Database Management Systems*
* Abraham Silberschatz, Henry F. Korth, S. Sudarshan, *Database System Concepts*
* Lightstone, S.; Teorey, T.; Nadeau, T.*. Physical Database Design: the database professional's guide to exploiting indexes, views, storage, and more*. Morgan Kaufmann Press, 2007. ISBN 978-0-12-369389-1.
* Teorey, T.; Lightstone, S. and Nadeau, T. *Database Modeling & Design: Logical Design*, 4th edition, Morgan Kaufmann Press, 2005. ISBN 0-12-685352-5

## Havolalar

* DB File extension — information about files with the DB extension
# Tasnif

**Tasnif** (arab. — saralash, tartibga solish), klassifikatsiya — ilm yoki inson faoliyatining biror sohasiga oid oʻzaro bir xil tushunchalar sistemasi. T. har bir fanga xos muhim mantiqiy amal boʻlib, uning vositasida shu fan doirasida toʻplangan bilimlar qatʼiy tartibga solinadi. Fanni oʻrganishda bunday T. qulaylik tugʻdiradi. T.da boʻlinuvchi va boʻluvchi tushunchalar oʻzining qatʼiy oʻrniga ega boʻladi. T. natijasida fanda muhim ahamiyat kasb etuvchi jadvallar, chizmalar, grafiklar, kodekslar vujudga keladi. Tabiiy va sunʼiy T.lar bir-biridan farq qiladi. Tabiiy T. obyektlarning muhim belgilariga asoslanadi (mas., kimyoviy elementlarning davriy sistemasi). U ilmiy tadqiqotning natijasi va muhim vositasi boʻlib, bilish jarayonida katta ahamiyatga ega. Sunʼiy T. asosida obyektlarning nomuhim belgilari yotadi va turli-tuman predmetlarni tartibga solish uchun xizmat qiladi (mas., kutubxonada kitoblarni alfavit boʻyicha joylashtirish). T.da mantiqdagi boʻlish qoidalariga qatʼiy rioya qilish lozim. T.lash davr oʻtishi bilan oʻrganilayotgan obyekt haqidagi bilimlarimizning rivojlanishiga moye ravishda takomillashtirilib, tuzatilib, rivojlantirilib boriladi. T.lash har bir tushunchaning tafakkur tizimidagi oʻrnini aniqlab beradi. T.lash natijasida hosil boʻlgan bilim predmetning asosiy xususiyatlari hamda ular oʻrtasidagi munosabatlarni aniqlashga imkon yaratadi va bu bilimlar tartibga solingan bilim hisoblanadi.

Bilimlarning kelib chiqishi, ilmlar tartibi, strukturasi va oʻzaro munosabatini oʻrganishda fanlar T.i muhim ahamiyatga ega boʻlib, bu masala bilan oʻtmishda koʻp olimlar, jumladan, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Francis Bacon, Dekart, Mil, Spenser, Immanuil Kant shugʻullangan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Toʻplamlar nazariyasi

**Toʻplamlar nazariyasi** — matematikaning toʻplamlar umumiy xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Toʻplam tushunchasi matematikaning boshlangʻich tushunchasidir. Toʻplamlar nazariyasi asoschilari chex matematigi B. Boltsano va nemis matematigi G. Kantor. Toʻplamni tashkil qilgan obyektlar uning elementlari deyiladi.

Agar x element A toʻplamning elementi boʻlsa, u holda x ye A kabi belgilanadi, aks holda x yo A kabi belgilanadi. Agar A toʻplamning elementlari soni chekli boʻlsa, A toʻplam chekli toʻplam, aks holda esa A toʻplam cheksiz toʻplam deyiladi. Masalan, 1000 dan kichik juft sonlar toʻplami chekli toʻplamga, haqiqiy sonlar toʻplami esa cheksiz toʻplamga misol boʻladi. Agar A toʻplamning har bir elementi V toʻplamga tegishli boʻlsa, A toʻplam V toʻplamning qism toʻplami deyiladi va A s V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlardan kamida bittasiga tegishli elementlar toʻplamiga A va V toʻplamning birlashmasi (yigindisi) deyiladi va A gʻj V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlarning har ikkalasiga tegishli elementlar toʻplami A va V toʻplamlarning kesishmasi (koʻpaytmasi) deyiladi va An V kabi belgilanadi. Agar A va V toʻplam elementlari orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, ularning quvvati teng deyiladi. Agar A toʻplam bilan natural sonlar toʻplami orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, A toʻplam sanoqli toʻplam deyiladi.

Toʻplamlar nazariyasi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida rivojlangan boʻlib, matematikaning differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, topologiya, funksional analiz, matematik mantiq, funksiyalar nazariyasi sohalarida keng qoʻllanadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kembrij universiteti nashriyoti

Kembrij universiteti nashriyoti| inglizcha: *Cambridge University Press* |
|  |
| Mamlakat | Buyuk Britaniya |
| Asos solingan | 1534 |
| Asoschi(lar) | Henry VIII |
| Egasi | Kembrij universiteti |
| ISBN | 978-0-511, 978-0-521, 978-0-646, 978-1-009, 978-1-107, 978-1-108, 978-1-139, 978-1-316, 978-1-85296, 978-1-911623, 978-4-903788, 978-65-00, 978-83-912085, 978-84-1322, 978-84-8323, 978-84-9036, 978-93-84463, 978-93-82264, 978-93-82993 |
| Vebsayt | cambridge.org |

**Kembrij universiteti nashriyoti** (inglizcha: *Cambridge University Press, CUP*) – Buyuk Britaniyadagi universitet nashriyoti.

1534-yilda Henry VIII Tudor tomonidan patent yorligʻini olgan dunyodagi eng qadimgi universitet nashriyoti. Oksford universiteti nashriyotidan keyin dunyodagi ikkinchi yirik universitet nashriyoti boʻlib, Buyuk Britaniyada qirollikning rasmiy nashriyoti hisoblanadi. Ingliz tilini oʻrganish uchun, masalan, Cambridge Advanced Learner’s Dictionary (tarjimasi „Ilg‘or o‘quvchilar uchun Kembrij lug‘ati“), shuningdek, boshqa mavzulardagi kitoblarni nashr etadi.

Nashriyotning 40 dan ortiq mamlakatlarda vakolatxonalari, idoralari va markazlari mavjud boʻlib, 50 000 dan ortiq mualliflarning asarlarini nashr etadi. Chop qilinadigan nashrlarga akademik jurnallar, monografiyalar, darsliklar, maʼlumotnomalar va Injil kiradi. Nashriyot tomonidan John Milton, Harvey William, Isaac Newton, Bertrand Russell, Stephen Hawking asarlari chop etilgan.

## Manbalar
# Astrobiologiya

**Astrobiologiya** (astro… va biologiya) – koinotda hayotning barcha koʻrinishdagi (mikroorganizmlar darajasidan yuqori sivilizatsiyagacha) turlarini oʻrganadigan fan. Astrobiologiya astronomiya, biologiya va biokimyoning yutuqlariga tayanadi va ayrim masalalarni yechishda kosmik biologiya, kosmik tibbiyot bilan bogʻlanib ketadi. Kosmik jism sifatida Yerda, uning dastlabki atmosferasi sharoitida hayotning paydo boʻlishi va rivojlanishi masalasi Astrobiologiyaning asosiy muammosi hisoblanadi.

Bugungi ilmiy maʼlumotlarga koʻra, Merkuriy, Venera va Oyda hayot boʻlishi mumkin emas. Biroq atmosferasi juda siyrak boʻlgan Marsda hayot boʻlishi mumkin. Buni tekshirish maqsadida Marsga qoʻndirilgan kosmik apparatlar „Viking-1“ va „Viking-2“ (1976) (AQSH) yordamida avtomatik tarzda uchtadan tajribalar oʻtkazildi. Mars havosi va jinsi maxsus olib borilgan oziqaga solindi. Avvaliga organik hayot borligini koʻrsatgan tajriba keyin teskari natija berdi. Tajribalar uglevodorodga asoslangan hayotni qidirishga qaratilgan edi. Holbuki hayot boshqa birikmalarga asoslangan boʻlishi mumkin. Bu masala Marsga odam tushirilgan va tajribalar oʻtkazilgandan keyingina uzil-kesil hal boʻladi.

Boshqa yulduzlar atrofida hayotni izlash alohida muammo hisoblanadi. Ulargacha boʻlgan masofa uzoq boʻlgani uchun ularni hozirgacha avtomatik apparatlar yordamida tekshirib boʻlmadi. Agar ular atrofida yuqori sivilizasiya bosqichiga erishgan hayot (aqliy faol mavjudotlar) boʻlsa, ular bilan radioaloqa oʻrnatish mumkin boʻlardi. Bu maqsadda 1960-yilda hayot boʻlishi mumkin boʻlgan yaqin yulduzlar tomon radiosignallar yuborildi. Bu signallar biz Yerliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni „olib ketdi“. 1974-yilda sharsimon yulduzlar toʻdasi M13 tomon radiomaktub yuborildi. Javob 48 ming yildan keyin kelishi mumkin (qarang Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar). Astrobiologiyaning sayyoralar yuzida oʻsimliklarni axtaradigan boʻlimi astrobotanika deb ataladi. Har xil sharoitlarda (shuningdek, boshqa sayyoralar yuzasidagi sharoitga yaqin) oʻsimliklarning rivojlanishini oʻrganadi.

## Manbalar

## Havolalar

*  (Wayback Machine saytida 2019-11-28 sanasida arxivlangan)
* Астрохимия и астробиология в России и мире (Wayback Machine saytida 2020-10-23 sanasida arxivlangan)
* Astrobio.eu
* Astrobiology.nasa.gov

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Bakteriologiya

**Bakteriologiya** (bakteriyalar va… logiya) – bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir boʻlimi. Bir nechta mustaqil sohalari bor. Umumiy bakteriologiya bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini, ularning oʻzgaruvchanligi va irsiyatini, evolyutsiyasi, tabiatda tarqalishi va boshqalarni; tibbiyot hamda veterinariya bakteriologiyasi, kasallik tugʻdiruvchi bakteriyalar biologiyasini, ularni ajratib olish va aniqlash usullarini, immunitet hodisasini oʻrganadi. Qishloq xoʻjaligi bakteriologiyasi tuproq strukturasi hosil boʻlishida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash (siloslash, achitish va hokazo)da bakteriyalarning ahamiyatini; texnika (sanoat) bakteriologiyasi bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boshqa hosil qilish jarayonlarini oʻrganadi. Bakteriologiya XIX asrdan L. Paster bijgʻish va ayrim infeksion kasalliklarga bakteriyalar sabab boʻlishini aniqlagandan soʻng rivojlana boshladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Biostatistik

Boshqa nomlar uchun qarang: the academic journal   Biostatistics (journal).**Biostatistika** (shuningdek, **biometriya** deb ham ataladi) biologiyaning keng doiradagi soxalariga statistik usullarni ishlab chiqish va qo'llashdir. U biologik tajribalarni loyihalashni, ushbu tajribalar ma'lumotlarini to'plash, tahlil qilish va natijalarni sharhlashni o'z ichiga oladi.
# Kriobiologiya

**Kriobiologiya** (krio... va biologiya) — past va oʻta past harorat (0° dan past, absolyut 0° ga yaqin)ning har xil biologik obʼyektlar va hodisalarga taʼsirini oʻrganadigan biologiya fani. K.ning asosiy vazifasi past haroratda hayotning quyi chegarasini, organizmning sovuqqa va muzlashga chidamliligini aniqlash; salbiy haroratning orga-izmga zararli taʼsirini tadqiq qilish; xujayra va toʻqimalarni sovuq urishdan himoya qilish choralarini ishlab chiqishdan iborat. K.ning amaliy tomoni biologik obʼyektlar (mas, qon, toʻqimalar va organlar)ni uzoq muddat saqlash va sovuq, yordamida davolash (krioterapiya) metodlarini tadqiq qilish, sovuqqa chidamli oʻsimlik navlarini yaratish, oʻta sovuq sharoitda inson faoliyatini optimallashtirish uchun tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. K.ning ilmiy asoslari XIX asr oxirida rus fiziologi P. I. Baxmetyev tomonidan yaratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dendrologiya

**Dendrologiya** (dendro... va ...logiya) — daraxt va butalar haqidagi fan, *botanikaning* bir sohasi; daraxtlarning anatomiyasi, morfologiyasi, taksonomik joylashishi, tur ichidagi sistematikasi va filogenezi, fiziolo-giyasi, ekologiyasi, geografik tarqalishi va xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadi. Oʻrmonchilik, daraxtzorlar va butazorlar barpo etish, bogʻ va xiyobonlarni loyihalashtirish, qumliklarni, jar sohillarini mustahkamlash, koʻkalamzorlashtirish va b.ga oid masalalarni ishlab chiqadi.

Daraxtlarning manzarali xususiyatini, sanitariya-gigiyenik va ihota rolini oʻrganish, koʻkalamzorlashtirish, shaharlar va sanoat komplekslaridagi atmosferani tozalash, shovqinga qarshi kurashda qoʻl keladigan oʻrmon daraxtzorlarini barpo etish, eroziyaga uchragan togʻli, choʻl mintaqalaridagi tuproklarni himoya qilish, botqokli yerlarni quritish, shoʻrxok tuproklarda tuzli changlarning atmosferaga koʻtarilishiga karshi kurash D.ning muhim yoʻnalishlarini tashkil etadi. D. botanika, oʻrmonchilik, oʻrmon seleksiyasi va koʻkalamzorlashtirish, tuproqshunoslik, geofafiya va b. fanlar bilan chambarchas bogʻliq. D.ning asosiy obʼyekti — daraxt va buta turlaridir.

Oʻzbekistonda D. masalalari V. D. Gorodetskiy (1934-yilda Oʻrta Osiyoning *dendroflorasi* haqida birinchi maʼlumotnoma tuzgan), F. N. Rusanov, T. I. Slavkina, A. U. Usmonov, G. S. Kostelova, L. V. Yaskina, daraxt va butalarning Oʻzbekistondagi togʻ, choʻl va sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalardagi tuproqlarni suv va shamol eroziyasidan himoya qilishda, sel oqimlariga qarshi kurashdagi roli M. B. Doshchonov, A. V. Gvozdikov, S. M. Ablayev, A. M. Molchanova, G. P. Ozolin, A. A. Xonazarov A. Q. Qayimov, A. O. Dosaxmetov va b. asarlarida yoritilgan. Oʻrmon ixrtazorlarini barpo etish, daraxt va butalarning yangi navlarini yaratish va b. masalalar T. A. Jeltikova, V. M. Rovs-kiy, V. P. Fimkin, S. Ye. Aleksandrovskiy, Ye. A. Butkov va b. oʻrmonshunos olimlarning ilmiy izlanishlarida katta oʻrin egallaydi.

Oʻzbekistonda D. boʻyicha tadqiqotlar Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻi, Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent davlat agrar universitetining oʻrmonshunoslik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi va b.da olib boriladi.

XX asrning oxirlarida D. tadqiqotlarida asosiy oʻrmon hosil qiluvchi daraxtlar tabiiy populyasiyalarining genetik tuzilmasini oʻsimliklar sistematikasi, ekologiya, biometriya, sitogenetika, geografik ekishlar usullari bilan oʻrganish asosiy yoʻnalishlardan biriga aylandi.

Xalqaro oʻrmon tadqiqotlari tashkilotlari uyushmasi va koʻpgina mamlakatlar (Germaniya, Polsha, Shvetsiya, Fransiya, Shveysariya)dagi D. jamiyatlari, dendrariylar, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlarda D. boʻyicha tadqiqotlar va tajribalar olib boriladi. Har 5 yilda bir marta Jahon oʻrmon kongressi oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi 1964— 94-yillarda 14 jilddan iborat "Dendrologiya Oʻzbekistona" toʻplamini nashrdan chiqardi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Dendrologiya Oʻzbekistana v 4 tomax, t. 1—4, T., 1965—71; Dendrologiya Oʻzbekistana, t. 1-14, T., 1964-94.

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.
# Genomika

**Genomika** – umumiy genlar yigʻindisi ya'ni hozirgi kunda oʻsimik dunyosi va tabiyatdagi barcha tirik organizimlarning genlari ustida ishlash va yangi va samarali maxsulotlar yetishtirish.

## Manbalar