Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Evolutsion biologiya maqolalari koʻrsatkichi

Asosiy maqola: Evolutsion biologiya
Charlz Darvin 1859-yilda chop etilgan *Turlarning kelib chiqishi* kitobi bilan zamonaviy evolutsion biologiyaga asos solgan.
Bu **evolutsion biologiyaga oid mavzular roʻyxati**.

## A

Abiogenez – Adaptiv mutatsiya – Adaptiv radiatsiya – Allel – Allel chastotasi – Allopatrik turlanish – Alloxron turlanish– Altruizm – Anagenez – Antropogenez – Apomorfiya – Aposematizm – Arxeopteriks – Atavizm – Akvatik moslashuv

## B

Bakteriya evolutsiyasi – Bates mimetizmi – Biologik iyerarxiya – Biogeografiya – Biostratigrafiya – Brassica oleracea

## D

Charlz Darvin – Darvin (birlik) – Darvinizm – Darvin vyuroklari – Richard Dokinz – Divergent evolutsiya – Deyterostomlar

## E

Ekologik genetika – Ekologik seleksiya – Ekologik tur hosil boʻlishi – Endosimbioz – Epigenetika – Evolutsiya – Evolutsion biologiya – Evolutsion dinamika – Evolutsion ekologiya – Evolutsion etika – Evolutsion psixologiya

*Evolutsiya:* Inson – Ot – Kitlar – Miya – Koʻz – Hasharotlar – Dinozavrlar – Jinsiy koʻpayish

## F

Fenotip – Filogenez – Filogenetika – Filogenetik daraxt – Fiziologiya – Fossil (Qazilma boyliklar)

## G

Galapagos orollari – Gen – Gen dreyfi – Gen oqimi – Gen fondi – Genetik variatsiya – Genetik rekombinatsiya – Genomika – Genotip – Gidrologik moslashuv

## I

Inkluziv moslashuv – Inson evolutsiyasi – Irsiyat – Ixtiologiya – Izolyatsiya

## K

Kembriy portlashi – Kamoflyaj – Kladistika – Klad – Koevolyutsiya – Konvergent evolutsiya – Kooperatsiya (evolutsiya) – Kreatsionizm

## M

Makroevolutsiya – Mikroevolutsiya – Mimetizm (Mimikriya) – Molekulyar evolutsiya – Molekulyar soat – Moslashuv (Adaptatsiya) – Mutatsiya – Mutatsionizm

## N

Naturalizm – Neodarvinizm – Neytral evolutsiya nazariyasi

## O

Orollar biogeografiyasi – Oʻtish davri qazilmalari

## P

Paleontologiya – Paleobotanika – Paleozoologiya – Parallel evolutsiya – Polimorfizm (biologiya) – Populyatsiya – Populyatsiya genetikasi

## Q

Qarindoshlik tanlanishi (Kin selection) – Qirilib ketish - Qora malika gipotezasi

## R

Rekombinatsiya – Rivojlanish biologiyasi

## S

Sematika – Sintetik evolutsiya nazariyasi – Sistematika – Sotsiobiologiya – Simbioz

## T

Tabiiy tanlanish – Taksonomiya – Teskari evolutsiya – Turlarning kelib chiqishi – Tur hosil boʻlishi

## U

Umumiy ajdod – Umumiy kelib chiqish dalillari

## V

Viruslar evolutsiyasi – Variatsiya

## Y

Yashash uchun kurash – Yaqin Afrikadan chiqish nazariyasi

## Sh. qarang

* Biologiya mavzulari roʻyxati
* Genetika mavzulari roʻyxati
# Miqdoriy genetika

**Miqdoriy genetika** (inglizcha: *quantitative genetics*) — miqdoriy belgilarni, ya'ni bo'y yoki massa kabi uzluksiz o'zgarib turadigan fenotiplarni o'rganuvchi sohadir. Bu soha ko'z rangi yoki ma'lum bir biokimyoviy moddaning mavjudligi kabi diskret aniqlanadigan fenotiplar va gen mahsulotlaridan farq qiladi.

Genetikaning ushbu ikkala tarmog'i ham chatishtiriladigan populyatsiyalardagi (gamodemlardagi) gen turli allellarining uchrashish chastotasidan foydalanadi. Shuningdek, ular avlodlar va naslchilik liniyalari bo'ylab irsiy o'tish qonuniyatlarini tahlil qilish uchun oddiy Mendel irsiyati tushunchalarini birlashtiradi. Populyatsiya genetikasi muayyan genlar va ularning keyingi metabolik mahsulotlariga e'tibor qaratishi mumkin bo'lsa-da, miqdoriy genetika ko'proq tashqi fenotiplarga diqqat qaratadi va asosiy genetika bo'yicha faqat umumiy xulosalar chiqaradi.

Fenotipik qiymatlarning uzluksiz taqsimlanishi sababli, miqdoriy genetika fenotiplarni (belgilarni) genotiplarga bog'lash uchun boshqa ko'plab statistik usullarni (masalan, *samara kattaligi*, *o'rtacha qiymat* va *dispersiya*) qo'llashi shart. Ba'zi fenotiplar ajratish nuqtalarining aniqlanishiga yoki ularni miqdoriy baholashda foydalaniladigan *metrika*ga qarab, diskret toifalar yoki uzluksiz fenotiplar sifatida tahlil qilinishi mumkin. Mendelning o'zi ham mashhur maqolasida, ayniqsa, o'zining no'xat o'simligidagi «baland/pakana» belgisi bo'yicha bu masalani muhokama qilishga majbur bo'lgan. Aslida bu belgi «poya uzunligi»ga ajratish nuqtasini qo'shish orqali olingan edi.

Miqdoriy belgi lokuslari yoki QTL (quantitative trait loci) tahlili miqdoriy genetikaga yaqinda qo'shilgan yo'nalish bo'lib, uni molekulyar genetika bilan bevosita bog'laydi.

## Manbalar

Ushbu maqola inglizcha Vikipediyadagi maqolasi asosida yaratildi.
# Mutatsiya

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

**Mutatsiya** (lotincha: *mutare* — “oʻzgarish, almashish”) organizmlar genetik moddasining asos juftlaridagi oʻzgarishdir. Mutatsiyaga hujayra boʻlinishi paytidagi genetik modda koʻchirilishi xatosi, ultrabinafsha yoki ionlashtiruvchi nurlanish, kimyoviy mutagenlar, viruslar yoki hujayra nazorati ostida roʻy beruvchi jarayonlar (masalan, gipermutatsiya) sabab boʻlishi mumkin. Mutatsiy aslida genetik materialning oʻzgarishlari hisoblanadi. Organizmlarda kuzatiladigan mutatsiya ayrim hollarda zararli boʻlib organizmning qaysidir funksiyasining buzilishi bilan xarakterlanadi; xamirturush bilan oʻtkazilgan tadqiqotlar zararli mutatsiyalar jami (zararli, neytral va foydali) mutatsiyalarning 7-12% ini tashkil etishini koʻrsatdi. Mutatsiyalar qayerda hosil boʻlishiga koʻra bir necha guruhlarga boʻlinadi. Asosan, xromosoma, genom va sitoplazmatik mutatsiyalar kuzatiladi. Mutatsiyalar hosil boʻlishida yuqorida aytilganidek bir qancha tashqi va ichki omillar sababchi boʻladilar. Tabiatda mutatsiyalar doimo yuz beradi va ular evolutsiyaning birlamchi asosiy omili deb qaraladi.

Nazaraliyev Asliddin

Nimandjanov Mansur

Odiljanov Dilyor
# Polimorfizm (biologiya)

**Polimorfizm** (biologiyada) — bir tur doirasida koʻrinishi bilan oʻz-aro farq qiladigan bir necha individlar boʻlishi. Agar bunday individlar 2 ta boʻlsa, dimorfizm (mas, jinsiy dimorfizm) deb ataladi. Koʻpchilik gidroidlar koloniyasi bitta koloniyada har xil gidrantlar rivojlanishi bilan bogʻliq. Masalan, sifonoforalarda gonofor (jinsiy), gastrozoid (oziqlanuvchi), palpon (ayiruvchi), nektofor (suzuvchi) poliplar mavjud. Zang zamburugʻlarning har xil oʻsimliklarda rivojlangan mevali tanasi, spo-ralarining koʻrinishi va fiziologiyasi bir-biridan keskin farq qiladi. Xuddi shu xildagi P. digenetik soʻrgʻichlilar lichinkasi uchun xos boʻlib, pleyomorfoz deyiladi. Ayrim jinsli hayvonlarda P. bir jinsga mansub individlarning har xil koʻrinishga ega boʻlishidan iborat (mas, shiralarning urgochilari, kok-sidlarning erkaklari orasida qanot-sizlari va qanotlilari boʻladi). Jamoa boʻlib yashovchi hasharotlarda P. koloniya yoki oilada individlarning vazifasi boʻyicha guruxlarga boʻlinishi demakdir. Chigirtkalar va ayrim ka-palaklar qurtlari sonining ortishi bilan ular rangi, tuzilishi va xulq-atvorida paydo boʻladigan farq qiluvchi belgilar populyasiyalar zichligi oʻzgarishi bilan bogʻliq P.ga misol boʻladi. Genetikada P. tushunchasi populya-siyalarda aniq fenotipik farq qiluvchi belgilarga ega boʻlgan individlarning 2 yoki undan koʻproq genotipik sinfining doimiy saqlanishini anglatadi. Bunday farqyashash muhitining bir xil boʻlmasligi bilan bogʻliq boʻlib, populyasiya genetik strukturasining moslanish orqali ixtisoslashuvini aks ettiradi. P. turli genetik mexa-nizmlar: bir jinsga mansub individlarning geterogenligi, geterozigot formalarning moslanishdagi afzalligi orkali saqlanib turadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Moslashish (biologiya)

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

Biologiyada **moslashish** atamasi ostida organizmning tabiiy tanlanish yordamida orttirgan foydali xarakteristikasi tushuniladi. Moslashish mavzusi evolutsion biologiyada muhim hisoblanadi. Moslashish haqidagi nazariyani Jean-Baptiste Lamarck shakllantirgan.

Moslashgan organizmlar oʻzlari yashayotgan atrof-muhitda quyidagilarni bajara olishadi:

* Tana haroratini saqlash uchun yetarli issiqlik olish, oziqlanish.
* Tabiiy dushmanlaridan himoyalanish.
* Koʻpayish.
# Gen koʻchishi

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

**Gen koʻchishi** (yoki **gen migratsiyasi**) gen allellarining bir populatsiyadan boshqasiga oʻtishidir. Migratsiya allel chastotalarida (genning biror variantini tashuvchi organizmlar proporsiyasida) oʻzgarishlar paydo qilishi mumkin. Immigratsiya tayinli tur yoki populatsiyada shakllangan gen havzasiga yangi genetik variantlar qoʻshilishiga olib keladi.

Gen koʻchishi surʼatlariga taʼsir qiluvchi bir qancha omillar mavjud. Eng muhim omillardan biri harakatchanlikdir, yaʼni individning harakatchanligi naqadar yuqori boʻlsa, uning migratsion potensiali shu qadar katta boʻladi. Hayvonlar oʻsimliklardan ancha harakatchanroqdirlar, biroq oʻsimlik urugʻlari va changlari hayvon yoki shamol orqali uzoq masofalarga tarqalishi mumkin.

Ikki populatsiya orasidagi muntazam gen koʻchishi ikki gen havzasining birikmasiga olib kelib, shu guruhlar orasidagi genetik farqni kamaytirishi mumkin. Shuning uchun gen koʻchishi turlanishga qarshi ishlaydi, zero u guruh havzalarini birlashtirib, oʻsha guruhlarda shakllanayotgan va yangi turlar paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin boʻlgan farqlarni tuzatadi.
# Genetik dreyf

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

**Genetik dreyf** (yoki **allel dreyfi**) biror populatsiyadagi tasodifiy allellarning (gen variantlarining) avloddan avlodga oʻtishi natijasida allel chastotasidagi oʻzgarishlar jarayonidir. Bu tasodifiy oʻzgarishlar tanlanish yordamida filtrlanadi. Genetik dreyf konsepti 1920-larda Sewall Wright tomonidan oʻrtaga tashlangan.

**Genlar dreyfi** (gollandcha drijven — suzmoq, quvib haydamoq), genetik-avtomatik jarayonlar — tasodifiy omillar taʼsirida qator avlodlar davomida populyatsiyalarda genlar chastotasining oʻzgarishi. Genetik dreyf, odatda, populyatsiyalar irsiy oʻzgaruvchanligining pasayishiga olib keladi. Genetik dreyf tabiiy ofatlar (oʻrmonlarning yonishi, suv toshqini), zararkunapdalarning keng tarqalishi va b. natijasida populyatsiya individlari soni keskin kamayib ketganida aniq namoyon boʻladi. Genetik dreyf tazyiqi ostida populyatsiya genotipik tarkibi dinamikasining harakterli xususiyati gomozigotlanish jarayonining kuchayishidan iborat. Bu hodisa populyatsiya arealining torayishi tufayli yaqin qarindosh individlar oʻrtasidagi chatishish imkoniyatining ortishi bilan bogʻliq. Natijada tasodifiy ravishda genlar chastotalarining oʻzgarishi tufayli ayrim allellarning saqlanib qolishi, boshqasining yoʻqolishi roʻy beradi. Ajralish paytida vujudga kelgan baʼzi gomozigotali formalar yangi muhit sharoitiga moslanishda qimmatli boʻlib chiqishi va ular tabiiy tanlanish taʼsiriga uchrab, keyinchalik populyatsiya individlari sonining orta borishi bilan keng tarqala boshlashi mumkin. Genetik dreyf nazariyasi XX asrning 40-y.larida amerikalik genetik S. Rayt hamda undan mustaqil ravishda rus olimlari D. D. Romashov va N. P. Dubininlar tomonidan ishlab chiqilgan.
Genlar dreyfi S.Rayt tomonidan kiritilgan. U pashshalar populyatsiyasida ish olib borgan.
# Turlanish (biologiya)

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

Biologiyada **turlanish** atamasi ostida yangi turlar kelib chiqishi jarayoni tushuniladi. Turlanish kechishiga koʻra toʻrt xilga ajratiladi: allopatrik, peripatrik, parapatrik va simpatrik. Turlanish, shuningdek, sunʼiy kechishi ham mumkin, masalan, seleksiya yoki laboratoriya tajribalarida.
Yaratilishchilar va Ongli Loyiha tarafdorlarining "evolutsiya dalillari mavjud emas", degan daʼvolariga qaramay, yangi turlar kelib chiqishi koʻp kuzatilgan hodisadir.

## Manbalar
# Abiogenez

**Abiogenez** (yun. a– inkor qoʻshimchasi, bio… va genesis — kelib chiqish, paydo boʻlish) — tirik tabiatda mavjud boʻlgan organik birikmalarning organizm ishtirokisiz nobiologik yoʻl bilan hosil boʻlishi. Keng maʼnoda Abiogenez – tirik mavjudotlarning paydo boʻlishi, yaʼni hayotning vujudga kelishi haqidagi zamonaviy nazariyadir. Abiogenez toʻgʻrisidagi eng qadimgi tushunchalar juda sodda boʻlib, tirik mavjudotlar anorganik yoki organik oʻlik moddalardan oʻz-oʻzidan paydo boʻladi, degan farazga asoslangan edi. Tirik mavjudotlarning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi tushunchalarga 1861-yilda L. Paster uzil-kesil zarba berdi. Ammo Abiogenez toʻgʻrisidagi zamonaviy nazariya organik moddalarning anorganik moddalardan sintezlanishi, pirovard natijada hayotning Abiogenez orqali paydo boʻlishini inkor etmaydi. A. I. Oparin va boshqa koʻpgina olimlarning fikricha, yerda hayot uzoq davom etgan kimyoviy jarayonlar natijasida Yer taraqqiyotining muayyan bosqichida paydo boʻlgan. Qadimgi geologik davrlarda Yerdagi sharoit (temperatura, atmosfera tarkibi, nurlanish) organik moddalarning Abiogenez sintezlanishi uchun qulay boʻlgan. XX asr oʻrtalarida oqsil va boshqa organik birikmalarning Yerning qadimgi geologik davrlardagi sharoitida abiogen yoʻl bilan sintezlanishi tajribada isbot etildi (qarang Hayot, Biogenez).

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Zlobin, A. E. (2013). Tunguska similar impacts and origin of life. *Modern scientific researches and innovations*. No.12

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Antropogenez

**Antropogenez** (antropo … va … genez) — inson jismoniy qiyofasining shakllanishi, mehnat faoliyati, tili, shuningdek jamiyatning dastlabki rivojlanish jarayoni. Antropogenez haqidagi taʼlimot — antropologiya tarmogʻi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Biologik xilma-xillik

**Biologik xilma-xillik** — tirik organizmniing murakkabligi, oʻz funksiyalarini oʻzi sozlash qobiliyati va ulardan har tomonlama foydalanish imkoniyatini aks ettiruvchi biologik obyektlarning farqlanadigan turlari yoki hodisalari soni hamda ularning fazo va vaqtning qayd etilgan oraligʻida uchrashining takroriyligi.
Biologik xilma-xillik barcha hayvonlar, oʻsimliklar, zamburugʻlar, mikroorganizmlar va ekotizimlar hamda ularda hayot kechayotgan jarayonlarni oʻz ichiga oladi. *Biologik xilma-xillik uch darajaga boʻlinadi: genetik xilma-xillik, turlar xilma-xilligi hamda ekotizimlar xilma-xilligi.*

## Manbalar
# Biogeografiya

Yevropaning asosiy biogeografik rayonlari
**Biogeografiya** (*bio*... va geografiya) — tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, zamburugʻlar, mikroorganizmlar) jamoasi va ular komponentlari (tur, urug, oila va boshqalar)ning Yer yuzida tarkalishi qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Biogeografiya biosfera haqidagi fanlardan boʻlib, unga zoogeografiya va botanik geografiya kiradi. Biogeografiyaning asosiy boʻlimlari XVIII asr oxiri va XIX asrning 1-yarmida Ekvatorial Afrika, Jan. Amerika va Osiyoning flora hamda faunasini tadqiq qilgan koʻpdankoʻp ekspeditsiyalar, shuningdek oʻsha davrning naturalistlari, ayniqsa A. Gumboldt, A. Uolles va F. Skleter ishlari tufayli shakllana boshlagan. F. Skleter birinchilar katorida quruqlik yuzasini rayonlashtiradi.

Zamonaviy Biogeografiya organizmlar va biotsenozlar geografiyasi muammolarini ishlab chiqadi. Masalan, arealogik Biogeografiya har xil turlar tarqalgan hududlarni aniqlaydi, ularning areal chegarasida tarqalishini oʻrganadi, ana shular asosida maʼlumot va kadastr haritalarini tuzadi. Regional Biogeografiya floristik va faunistik rayonlashtirish bilan shugʻullanadi. Hayvonlar va oʻsimliklar areallarini solishtirish hamda biotalarni ajratish va asosiy biomlarning taqsimlanishini tavsiflash asosida kompleks biogeografik rayonlashtirish sxemalari yaratiladi. Ekologik Biogeografiya geografik oblastlardagi jamoalar biomassasi, biologik mahsuldorligi va ular hayotida organizmlarning ahamiyatini oʻrganadi. Tarixiy Biogeografiya Yerning oʻtmishini jamoalar va ularni tashkil etuvchi organizmlarning tarkalishiga taʼsirini tekshiradi.

Biogeografiya oʻsimlik qoplami va hayvonot dunyosi resurslarini muhofaza qilish hamda samarali foydalanish, madaniy fitotsenozlar yaratish, hayvonlar va oʻsimliklarni iqlimlashtirish ishlarini amalga oshirish, kasallik tugʻdiruvchilar va ularni tashuvchilarga karshi kurashning nazariy asosi hisoblanadi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Charles Darwin

| Charlz Darvin |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
12-fevral 1809-yil Shrusburi, Shropshir, Angliya |
| Vafoti |
19-aprel 1882-yil(1882-04-19) (73 yoshda) Kent, Angliya |
| Istiqomat joylari |
Angliya |
| Fuqaroligi |
Britan |
| Sohasi |
Tabiatshunoslik |
| Taʼlimi |
Edinburg universiteti Kembrij universiteti |
| Akademik rahbarlari |
Adam Sejuik |
| Mashhur ishlari |
Turlarning kelib chiqishi Tabiiy tanlanish |
| Mukofotlari |
Qirollik Medali (1853) Wollaston Medali (1859) Copley Medali (1864) |
| Dini |
Angliya Cherkovi, biroq oilasi Unitarian boʻlgan, 1851-yildan keyin agnostik. |

**Charlz Robert Darvin** (inglizcha: *Charles Robert Darwin*, 12-fevral, 1809 – 19-aprel, 1882) ingliz tabiatshunosi boʻlgan. Barcha turlar bir yoki bir necha umumiy ajdoddan tabiiy tanlanish orqali kelib chiqqani haqidagi ilmiy gipotezani ilgari surgan. Evolutsiya haqiqatdan ham sodir boʻlishini ilmiy jamoat Darvin hayotligi vaqtidayoq qabul qildi, lekin evolutsiyaning aynan tabiiy tanlanish orqali kechishi haqidagi iddao faqat 1930-larga kelib tan olindi. Darvin'ning gipotezalari zamonaviy evolutsiya nazariyaning asosi boʻlib xizmat qildi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Amaliy evolutsiya

|  |
| --- |
| Biologiya |
| **Evolutsiya** |
| Hayot daraxti |
| Mexanizm va jarayonlari |
|
Moslashish
Genetik dreyf
Gen koʻchishi
Mutatsiya
Tabiiy tanlanish
Turlanish |
| Tadqiqotlar va tarix |
|
Dalillar
Tarixi
Zamonaviy sintez
Ijtimoiy taʼsiri |
| Evolutsion biologiya sohalari |
|
Kladistika
Ekologik genetika
Evolutsion rivojlanish
Odam evolutsiyasi
Molekular evolutsiya
Filogenetika
Populatsion genetika  |

**Amaliy evolutsiya** – evolutsiya nazariyasining amalda ishlatilishiga aytiladi. Evolutsion biologiya, xususan organizmlarning qanday tanlanishini oʻrganish qator amaliy ishlarda tadbiq etiladi. Zamonaviy biologiyada evolutsion yondashish ekologiya va hayot tarixini, uning oʻzgarishini tushunish uchun muhimdir.

## Sunʼiy tanlash

Evolutsiyaning katta texnologik tadbigʻi sunʼiy tanlashdir. Odamlar minglab yillar davomidagi oʻsimlik va hayvonlarni xonakilashtirish jarayonida sunʼiy tanlashni qoʻllab kelishgan. Bugunda bunday tanlash genetik muhandislikning muhim qismiga aylanib, molekular biologiyada tayinli genlar, masalan antibiotiklarga chidamlilik genlari DNKni oʻzgartirishda ishladilmoqda. Boshqariladigan evolutsiya yordamida yangi enzim yoki antitelolar kabi kerakli oqsillar qator mutatsiya va tanlash orqali shakllantirilmoqda.

## Tibbiyot

Antibiotiklarga chidamlilik patogen genomdagi har 108 xromosoma replikatsiyasidagi 1 mutatsiya natijasida kelib chiqishi mumkin. Patogenga qarshi antibiotik taʼsiri tabiiy bosim kabi ishlaydi; faqat shu antibiotikka chidamli mutatsiyasi bor bakteriyalargina koʻpayadi. Ular bu xossani avlodlariga oʻtkazib, natijada antibiotikka chidamli butunboshli koloniya vujudga keladi.

Organizm evolutsiyasi davomida sodir boʻlgan oʻzgarishlarni tushunish tana qismlarini qurishda kerakli va genetik kasalliklarga masʼul genlarni topishda yordam qiladi. Masalan, Meksika tetrasi turi baliqlar gʻorlardagi suv havzalarida yashab, doimiy qorongʻulikda kechgan evolutsiya tufayli koʻrish qobiliyatini yoʻqotgan. Bu koʻr baliq turli populatsiyalarini chatishtirish natijasida koʻzi koʻradigan baliqlar ham tugʻildi, chunki turli gʻorlarda yashagan turli populatsiyalar turlicha evolutsiyalanib, mutatsiyalari bir xil emas edi; chatishtirish natijasida mutatsiyalar xilma-xilligi va ehtimolligi keskin oshib, koʻra oladigan baliqlar tugʻildi. Bu tajriba koʻrish va pigmentatsiyaga masʼul kristallin va Mc1r genlarini aniqlashga yordam berdi.

## Manbalar

## Havolalar

* How does evolution impact my life? (Wayback Machine saytida 2014-01-16 sanasida arxivlangan), Kaliforniya universiteti, Berkli
* Practical uses of evolution, talk.origins