# Allopatrik turlanish

**Allopatrik turlanish yoki allopatrik turlar hosil boʻlishi**  – shuningdek, **geografik turlar hosil boʻlishi**, **vikariant turlar hosil boʻlishi** yoki tarixiy nomi bilan **gantel modeli** deb ham ataladi. Bu — populyatsiyaning geografik jihatdan ajralib qolishi natijasida yangi biologik turlarning paydo boʻlish jarayonidir. Bunday izolyatsiya genlar almashinuviga (genlar oqimiga) toʻsqinlik qiladi yoki uni butunlay toʻxtatadi.

Tabiatda geografik toʻsiqlar turli yoʻllar bilan paydo boʻlishi mumkin: materiklar dreyfi, togʻ tizmalarining koʻtarilishi, yangi orollar yoki suv havzalarining shakllanishi shular jumlasidandir. Shuningdek, inson faoliyati (qishloq xoʻjaligi, yirik qurilishlar) ham turlarning tarqalish hududini boʻlib yuborishi mumkin. Natijada yagona tur populyatsiyasi bir-biridan ajralgan guruhlarga boʻlinadi. Bu guruhlar vaqt oʻtishi bilan turlicha tabiiy tanlanish bosimiga duch keladi, genetik dreyfni boshdan kechiradi va ularning genofondida mustaqil ravishda mutatsiyalar toʻplanadi. Toʻsiqlar tufayli genetik maʼlumot almashinuvi imkonsiz boʻlib qolishi oxir-oqibat reproduktiv izolyatsiyaga olib keladi. Agar ushbu guruhlar kelajakda yana uchrashsa ham, ular oʻzaro koʻpaya olmaydi — bu esa yangi tur shakllanganidan dalolat beradi.

Allopatrik turlar hosil boʻlishi ikki asosiy modelga boʻlinadi: vikariansiya va peripatrik modellar. Ular populyatsiya hajmi va ajralish mexanizmi bilan farqlanadi. Evolyutsion biologiyada allopatriya tushunchasi koʻpincha areallari bir-biriga mos kelmaydigan, lekin qoʻshni hududlarda yashovchi organizmlarga nisbatan qoʻllaniladi. Bu tushuncha bir hudud ichida turlarning ajralishini anglatuvchi simpatriyaga qarama-qarshi qoʻyiladi.

## Vikariansiya modeli

Populyatsiyaning geografik toʻsiq bilan ajralishi; reproduktiv izolyatsiya rivojlanib, natijada ikki alohida tur hosil boʻladi.
Vikariant evolyutsiya gʻoyasi birinchi boʻlib XX asr oʻrtalarida venesuelalik botanik Léon Croizat tomonidan ilgari surilgan. 1960-yillarda plitalar tektonikasi nazariyasi qabul qilinishi bilan ushbu model ilmiy jihatdan mustahkamlandi. Kruaza Janubiy Amerika va Afrikadagi oʻsimlik hamda hayvonlar oʻrtasidagi oʻxshashlikni ular qachonlardir yagona populyatsiya boʻlgani, materiklar ajralishi (vikariansiya) natijasida esa ikki guruhga boʻlinib ketgani bilan tushuntirgan.

Hozirda vikariansiya allopatrik turlar hosil boʻlishining asosiy va eng koʻp tarqalgan shakli deb hisoblanadi. Bu jarayonda tur areali togʻlar koʻtarilishi, daryolar oqimining oʻzgarishi yoki muzliklar siljishi kabi tashqi (ekstrinsik) toʻsiqlar tufayli boʻlaklarga ajraladi. Ajralib qolgan populyatsiyalar oʻz muhitiga moslashar ekan, vaqt oʻtishi bilan ularning tashqi koʻrinishi (fenotip) va genetik tuzilishi (genotip) oʻzgarib boradi. Ekologik sharoitlarning turlichaligi tabiiy tanlanishni kuchaytiradi va bu muqarrar ravishda toʻliq reproduktiv izolyatsiyaga olib keladi.

### Reproduktiv izolyatsiya

Allopatriyada genetik farqlanishning asosiy dvigateli reproduktiv izolyatsiyadir. U ikki xil boʻladi: pre-zigotik (urugʻlanishgacha boʻlgan toʻsiqlar, masalan, geografik ajralish) va post-zigotik (urugʻlanishdan keyin bepusht yoki yashovchan boʻlmagan gibridlarning tugʻilishi). Tajribalar shuni koʻrsatadiki, turlar mustaqil rivojlangani sayin, ularning genetik tizimlari bir-biriga mos kelmay qoladi.

### Kuchayish (Reinforcement)

Allopatrik turlar hosil boʻlishida populyatsiya geografik toʻsiq bilan ajraladi. Agar keyinchalik ular qayta aloqaga kirsa, gibridlar past fitnesga ega boʻlishi mumkin, natijada tabiiy tanlanish turlar orasidagi farqni yanada kuchaytiradi.
Reinforcement yoki kuchayish — bu allopatrik ajralishdan keyin populyatsiyalar yana uchrashganda (ikkilamchi kontakt) sodir boʻladigan jarayon. Agar ajralib qolgan guruhlar oʻzaro uchrashib, past hayotchanlikka ega gibridlar hosil qilsa, tabiiy tanlanish oʻz turiga mansub sherikni tanlash xususiyatini kuchaytiradi. Bu esa turlar hosil boʻlishi jarayonini yakuniga yetkazadi.

## Peripatrik turlar hosil boʻlishi

Peripatrik turlar hosil boʻlishida asosiy populyatsiyadan ajralib chiqqan kichik chekka guruh yangi turga aylanadi.
Peripatrik modelda yangi tur asosiy populyatsiyaning chekkasidan ajralib chiqqan juda kichik guruhdan shakllanadi. Masalan, bir necha qushning boʻron paytida uzoq orolga tushib qolishi. Bu modelning oʻziga xosligi shundaki, kichik guruhda genetik dreyf va "asoschi effekti" (founder effect) juda kuchli boʻladi. Kichik populyatsiyada genetik oʻzgarishlar tezroq sodir boʻladi, bu esa yangi turning qisqa vaqt ichida (geologik oʻlchovlarda) paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Okean orollari va arxipelaglar peripatrik turlar hosil boʻlishining eng yorqin misolidir.

## Tabiiy va laboratoriya dalillari

### Endemizm va orollar

Orollar va baland togʻ choʻqqilari (mikro-allopatriya) turlar hosil boʻlishining haqiqiy laboratoriyasidir. Masalan, Gavayi orollaridagi angiosperm oʻsimliklarining aksariyati allopatrik va parapatrik yoʻllar bilan paydo boʻlgan.Shuningdek, Himolay togʻlari va Tibet platosining koʻtarilishi mintaqadagi koʻplab baliq va oʻsimlik turlarining ajralib chiqishiga sabab boʻlgan.

### Panama boʻgʻozi

Geologik maʼlumotlarga koʻra, Panama boʻgʻozining 2.7–3.5 mln yil avval yopilishi okean hayoti uchun ulkan allopatrik toʻsiq boʻlgan. Tinch okeani va Karib dengizi bir-biridan ajralishi natijasida shaffof qisqichbaqalarning (*Alpheus*) kamida 15 juft singil turi shakllangan. Boʻgʻozning ikki tomonida yashovchi bu juftliklar hozirda oʻzaro koʻpaya olmaydi.

### Laboratoriya tajribalari

Tajribada meva pashshalarining ikki guruhi turli ozuqa muhitida oʻstirilgan. Natijada ular nafaqat ozuqaga moslashgan, balki bir-biri bilan juftlashishdan bosh tortgan — yaʼni reproduktiv izolyatsiya rivojlangan.
Laboratoriyada allopatrik turlar hosil boʻlishini kuzatish uchun koʻpincha \*Drosophila\* pashshalaridan foydalaniladi. Dayen Dodd oʻtkazgan mashhur tajribada pashshalar ikki guruhga boʻlinib, kraxmal va maltoza bilan boqilgan. Atigi 40 avloddan keyin, kraxmalda oʻsgan pashshalar maltozada oʻsganlar bilan juftlashishni istamay qolgan. Bu esa reproduktiv izolyatsiya tabiiy tanlanishning yon mahsuloti sifatida rivojlanishini isbotladi.

## Tarixi

Allopatrik turlar hosil boʻlishi konsepsiyasi XIX asrda Morits Vagner tomonidan taklif etilgan. Biroq, bu nazariyaning zamonaviy koʻrinishi 1942-yilda Ernst Mayr tomonidan shakllantirildi. Mayr oʻzining *Systematics and the Origin of Species* asarida geografik izolyatsiyani turlar paydo boʻlishining markaziy omili sifatida koʻrsatdi. Hozirgi kunda bu model biologiya fanida turlar hosil boʻlishining eng ishonchli va keng tarqalgan usuli sifatida qabul qilingan.

## Manbalar

Ushbu maqola inglizcha Vikipediyadagi maqolasi asosida yaratildi.