Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arpa

*Hordeum vulgare*
**Arpa** (Hordeum) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Yevrosiyo va Amerikada 30 ga yaqin turi maʼlum. Dehqonchilikda arpa Oʻrta Osiyo (Turkma-niston jan.)da miloddan avvalgi 12- 10-ming yilliqdan ekib kelinadi. Vatani Old Osiyo. Ekma Arpa (N. sativum) jahondagi koʻpgina mamlakatlarda yetishtiriladi. Biologik xususiyatlariga koʻra, Arpa bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpa ildiz toʻplami popuksimon: asosiy ildiz haydalma qatlamda rivojlanadi. Poyasi poxolpoya, 4 — 6 ta boʻgʻimli, boʻyi 30 — 35 sm dan 130 — 134 sm gacha. Bargi barg plastinkasi, barg qini, tilcha va quloqchalardan iborat, boshqa gʻalla oʻsimliklarining bargidan koʻra kengroq. Toʻpguli boshoq. Mevasi pardali yoki yalangʻoch don, rangi sargʻish, och jigarrang va och kulrang. 1000 ta doni vazni 20 — 60 g. Bahori arpaning vegetatsiya davri 55-110 sutka, kuzgisiniki 180 — 210 sutka (nav xususiyatlari va eki-ladigan hududga qarab). Arpa eng tezpishar don ekinidir. Arpa oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Maysalari 4 — 5°da unib chiqadi, oʻsib rivojlanib borishi uchun qulay harorat 22°. Arpa issiqqa chidamli oʻsimlik, havo quruqligini yaxshi koʻtaradi. Xalq xoʻjaligida Arpadan xilma-xil maqsadlarda (oziq-ovqat, yem, pivo sanoati uchun xom ashyo) foydalaniladi. Donida 13% suv, 2% oqsil, 64,6% uglevodlar, 5,5% klechatka, 2,1% yogʻ, 2,8% kul moddasi bor. 1 kg arpa doni 1,2 ozuqa birligiga teng .Lalmi dehqonchilik mintaqasida bahori, sugʻoriladigan yerlarda kuzgi-qishki va koʻklamgi namdan yaxshi baxra oladigan yuqori hosil beradigan kuz-gi Arpa yetishtiriladi. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan ol-din (maining oxiri — iyun) pishib yetiladi. Sugʻoriladigan maydonlarda har gektaridan 50 s gacha hosil beradi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Qarshi, Zafar, Siklon; lalmi yerlarda Baysheshek, Unumli arpa, Nutans va boshqa na-vlari ekiladi. Urugʻlari 4 — 5 sm chuq. ga qadaladi, ekish meʼ-yori A.ning faqat oʻzi eqilganda 100 — 120 kg/ga, vika bilan birga eqilganda 50 — 70 va 40 — 50 kg/ga. A. oʻgʻitlarga talabchan. Yuqori hosil olish uchun gektariga 30 — 45 kg N (azot), 45 — 60 kg R2O5 (fosfor), 60 kg K,O (ka-liy) solinadi. A. zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va b; kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqaAd:. Kurbanov K., Yachmen v usloviyax bogaroʻ Oʻzbekistona, T., 1972; Yigitali-yev M., Muhammadxonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T., 1981.Qoʻziboy Dushamov.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Soʻk

**Soʻk** — oqlangan tariq. Dehdonchilik bilan shugʻullanadigan aholi oʻrtasida juda qadimdan tayyorlangan. Xonaki usulda soʻk olish usuli: tariq katta qozonda bir qaynatib olinadi, yoyib quritiladi, qozonda qovuriladi. Qovurilgan tariq oʻgʻirda yanchib oqlanadi. Soʻkni sutga (6—8 soat) ivitib isteʼmol qilish mumkin, undan talqon, soʻk oshi tayyorlanadi.

Hozirgi davrda yorma sanoati korxonalari tomonidan oqlangan xom soʻk (yorma) savdo doʻkonlarida sotiladi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dictionary.com

| Dictionary.com |
| --- |
|  |
| Tijoratmi |
Mavjud |
| Sayt turi |
Lug'at |
| Qaysi tillarda |
Ingliz tilida |
| Muassisi |
Rock Holdings |
| Muallifi |
Brian Kariger Daniel Fierro |
| Ochilgan sanasi |
14-may, 1995-yil (1995-05-14) |
| URL | dictionary.com |

**Dictionary.com** onlayn lugʻat dasturi hisoblanadi. Sayt domeni birinchi marta 1995-yil 14-mayda roʻyxatdan oʻtgan. Dictionary.com saytidagi asosiy tarkib „Random House Unabridged Dictionary“ lugʻatiga asoslangan xususiy lugʻat boʻlib, sayt muharrirlari yangi va yangilangan taʼriflarni taqdim etadi. Lugʻatning qoʻshimcha tarkibi *"Collins English Dictionary"*, *"American Heritage Dictionary"* va boshqalardan olingan.

## Tarixi

Dictionary.com "Lexico Publishingʻning bir qismi sifatida Brian Kariger va Daniel Fierro tomonidan tashkil etilgan. Dictionary.com keyinchalik „Thesaurus.com“ va „Reference.com“ saytlarining yaratilishiga asos boʻlgan. Dictionary.com dastlab ishga tushirilganda Internetdagi maʼlumotnoma saytlaridan biri edi. Dictionary.com 2008-yil iyul oyida „Lexico Publishing Group, MChJ Ask.com, IAC“ kompaniyasi tomonidan sotib olindi va uning nomi „Dictionary.com, LLC“ deb oʻzgartirildi. 2018-yilda IAC kompaniyasi „Dictionary.com“ va „Thesaurus.com“ saytlarini „Rock Holdings“ kompaniyasiga sotdi. „Dictionary.com“ sayti AQShda eng koʻp sotilgan veb-saytlar roʻyxatida 447-oʻrinni egalladi. Web saytlarni kuzatish xizmati „SimilarWeb“ maʼlumotlariga koʻra, 2015-yilda „Dictionary.com“ saytida yiliga 5,5 milliard soʻz izlangan.

## Xususiyatlar va xizmatlar

Dictionary.com sayti o‘zining xususiyatlari qatorida „Word of the Day“, krossvord yechish hamda emoji va jargon bo‘limlarini o‘z ichiga olgan pop madaniyat lug‘atini taklif etadi.

2010-yilda Dictionary.com „change“ soʻzi bilan „ Word of the Year“ boʻlimlarini foydalanuvchilarga taqdim qila boshladi. Tanlov yil davomida saytdagi qidiruv tendentsiyalari va ularni boshqaradigan yangiliklar voqealariga asoslangan edi. Dictionary.com saytidagi „ Word of the Year“ boʻlimining soʻzlari:

* 2010: Chance
* 2011: Tergiversate
* 2012: Bluster
* 2013: Privacy
* 2014: Exposure
* 2015: Identity
* 2016: Xenophobia
* 2017: Complicit
* 2018: Misinformation
* 2019: Existensial
* 2020: Pandemic

* 2021: Allyship

2009-yil aprel oyida Dictionary.com sayti App Storeʼda foydalanuvchilarga taʼriflar va sinonimlarni topish imkonini beruvchi ilovani ishga tushirdi. Yangi ilova audio talaffuzlar, alifbo tartibida indekslash va sinonimik misol jumlalarini oʻz ichiga olagan. Yangi ilovadan soʻng, Dictionary.com sayti taʼlim dasturlari, „*Dictionary.com Flashcards“*, „*Word Dynamo“* va „*Thesaurus Rex“* nomli mustaqil tezaurus ilovalarini foydalanuvchilarga taqdim qildi.

2020-yil boshida, COVID-19 pandemiyasi davridagi uyda taʼlim ehtiyojlariga javoban, Dictionary.com uyda oʻqish uchun interaktiv platforma va onlayn repetitorlik xizmatini ishga tushirdi. 2020-yilning oxirida „Dictionary.com“ saytining hamkori „Thesaurus.com“ sayti „*Grammar Coach“* deb nomlangan yozuv yordamchisi va grammatika tekshiruvchi dasturlarni ishga tushirdi.

## Yana qarang

* Lexico
* Lug'atlar ro'yxati

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
# Toldoshlar

**Toldoshlar** (Salicaceae) — ikki uyli oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va baʼzan yarimbuta. Bargi oddiy, spiralsimon joylashgan; gullari bir jinsli, toʻpguli kuchala. Barg yozilguncha yoki yozilgandan keyin kuchala hosil qiladi. Gullari yon bargchalar qoʻltigʻida. Changchisi 8 tagacha. Shamol va hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi bir uyali, koʻp urugʻli koʻsakcha, ikkiuch pallaga boʻlinadi, urugʻining tubida kumush rang tuklari bor. Urugʻlari shu tuklar yordamida, havo va suv orqali tarqaladi. Urugʻidan va qalamchasidan koʻpayadi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi dare, koʻl boʻylarida nam yerlarda usadi. T.ning 3 turkumi, 400 dan ortiq turi bor. Oʻrta Osiyoda 70 turi boʻlib, 40 tasi mahalliy, 30 tasi introduksiya qilingan. Melioratsiya maqsadlarida va dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Yogʻochidan mebel, taxta, gugurt i. ch., uyjoy kurilishida foydalaniladi.

Tollar avlodi (salix)

Bu avlod vakillaribarglari butun qisqa bandli daraxt, buta va butachalardir. Ularning kurtaklari odatda bitta tangacha bargli boʻladi.

Odatda barg chiqarishiga qadar gullaydi. Gulyonbargchalari butun va tukli boʻladi. Gulqoʻrgʻoni bokalsimon yoki oʻyilgan, sharsimon shiradonga aylanga. Erkak guldagi otaligi ikkita, bazan uchta, beshta, oʻn ikkita. Mevasi koʻsakcha(1-rasm). Urugʻida ipaksimon tuki bor. Hashoratlar vositasi bilan, bazan shamol vositasi bilan changlanadi. Chetdan changlanish natijasida osonlik bilan yangi duragaylar hosil boʻladi. Tollar bir-biriga juda oʻxshash va ularni tashqi uzilishidan ajratish juda qiyin. Yer yuzida toldoshlar oilasining 200 dan ortiq turi bor. MDH davlatlarida 167ta turi oʻsadi. Oʻzbekiston oʻsimliklar dunyosida esa 30 dan ortiq turi tarqalgan. Tollar har xil ekologik sharoitlarda koʻproq daryo, kanal, ariq va xovuzlar boʻyida oʻsuvchi yorugʻsevar oʻsimliklar xisoblanadi. Vegetativ yoʻl bilan yaxshi koʻpayadi. Urugʻining unib chiqish muddati ancha qisqa boʻlib, ikki haftadan soʻng unib chiqish qobilyatini yoʻqotadi. Oʻzbekistonda yovvoyi xolda echkitol (salix sangarica), suv tol (salix nilhelmsiana), blok toli (salix blaskii), sariq tol (S. euapiculata), Olga toli (Salix Olgae Regel), nedzveski toli (salix wedz weckii), Velgelms toli (S.Welhelmsiana Bieb), koʻk tol (salix coerullea), qirchin tol (salix tenuijulis), sambittol (salix tenuijulis) lar daryo qirgoqlarida oʻsib toʻqaylar hosil qiladi. Shaxarlarda anxor va xovuzlar boʻyida, bogʻ va parklarda amudaryo toli (salix oxika), qora tol(salix avstralior), oq tol (salix alba), yaltiroq tol (salix mikans), majnuntol (salix bebylonica) kabi turlarini ekib oʻstirilishini koʻrishimiz mumkin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Torondoshlar

**Torondoshlar** (Polygonaceae) -ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻt, buta va yarimbuta oʻsimliklar oilasi. Barglari ketma-ket oʻrnashgan, tekis qirrali. Gullari, asosan, ikki, baʼzan, bir jinsli, mayda, toʻpguli shingilsimon, boshoqsimon. Gulqoʻrgʻoni 3—6 boʻlakchali bir yoki ikki qavat. Changchisi 3—9 ta, urugʻchisi 2—4 ustunchali. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. 30—35 turkumi, 1000 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 7 turkumi bor. Hammasining tarkibida tannin mavjud (mas., toron, otquloq va rovoch).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vergiliy

| Vergiliy |
| --- |
| Asl ismi |
Publius Vergilius Maro |
| Tavalludi |
15 oktabr, mil. av. 70-yil Mantui |
| Vafoti |
21 sentyabr, mil. av. 19-yil Brundizium |
| Kasbi |
Qadimgi Rimlik shoir |
| Ijod qilgan tillari | Lotin tili |
| Fuqaroligi | Qadimgi Rim |
| Janr |
epik sheʼriyat |

**Publius Vergilius Maro** (*Publiy Vergiliy Maron*) (15 oktyabr, mil. av. 70-yil Mantui yaqinida - 21 sentyabr, mil. av. 19-yil) — Qadimgi Rimning eʼtiborga sazovor shoirlaridan biri. Epik dostonning yangi turini yaratdi.

## Hayoti

Vergiliy Rim respublikasi inqirozining guvohi boʻlgan. "Bukolikalar" ("Choʻpon qoʻshiqlari"; mil. av. 42—38) va "Georgikalar" ("Dehqonchilik haqida doston"; mil. av. 36—29) dostonida tinch qishloq hayoti, choʻponlarning tabiat quchogʻidagi osoyishta, farogʻatli turmushi madh etiladi. Vergiliyning mashhur "Eneida" dostoni troyalik qahramon Eneyning darbadar kezishlari va u qatnashgan urushlar tasviriga bagʻishlangan. Bu asari "Iliada" va "Odisseya"ga taqlidan yozilgan, unda Qadadimgi Italiya manzarasi koʻtarinki ruhda tasvir etilgan. Vergiliy ijodi klassitsizm davri sheʼriyati uchun namuna hisoblangan. Dostonlaridan parchalar Oybek tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan (1939).

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |