# Divergent evolutsiya

Darvin vyuroklari divergent evolutsiyaning yaqqol va mashhur namunasi bo'lib, unda ajdod tur bir qator o'xshash va farqli xususiyatlarga ega bo'lgan avlod turlariga radiatsiyalanadi.
**Divergent evolutsiya** yoki **divergent seleksiya** (divergent selection) — tur (species) ichidagi bir-biriga yaqin populatsiyalar orasida farqlarning to'planib borishi bo'lib, ba'zan tur hosil bo'lishiga (speciation) olib keladi. Divergent evolutsiya, odatda, ikki populatsiya geografik to'siq (masalan, allopatrik (allopatric speciation) yoki peripatrik tur hosil bo'lishi (peripatric speciation) holatlarida) orqali ajralib qolganda va turli selektiv bosimlarga (selective pressures) duch kelib, moslashuvlar (adaptation) hosil qilganida namoyon bo'ladi. Ko'plab avlodlar almashinuvi va davomli evolutsiya natijasida populatsiyalar bir-biri bilan chatishtirish qobiliyatini yo'qota boshlaydi (reproductive isolation). Amerikalik tabiatshunos J. T. Gulick (1832–1923) «divergent evolutsiya» atamasini birinchi bo'lib qo'llagan va bu atama zamonaviy evolutsion adabiyotlarda keng tarqalgan. Tabiatdagi divergentsiya namunalariga Galapagos (Galápagos) vyuroklarining adaptiv radiatsiyasi (adaptive radiation), uch barmoqli chayka (kittiwake)ning to'dalanib haydash (mobbing) xulq-atvoridagi o'zgarishlar va zamonaviy itning bo'ridan rivojlanishi misol bo'ladi.

Ushbu atama molekulyar evolutsiyada (molecular evolution) ham, masalan, gomologik (homologous) genlardan kelib chiqqan oqsillarga (proteins) nisbatan ham qo'llanilishi mumkin. Ham ortologik genlar (tur hosil bo'lishi natijasida yuzaga kelgan), ham paralogik genlar (gen duplikatsiyasi (gene duplication) natijasida yuzaga kelgan) divergent evolutsiyani ifodalashi mumkin. Gen duplikatsiyasi orqali bir tur ichidagi ikki gen o'rtasida divergent evolutsiya yuz berishi ehtimoldan xoli emas. Divergentsiyaga uchragan turlar orasidagi o'xshashliklar ularning umumiy kelib chiqishi bilan bog'liq bo'lib, bunday o'xshashliklar gomologiyalar hisoblanadi.

## Sabablari

Hayvonlar atrof-muhit yoki ijtimoiy bosimlarning o'zgarishi bilan bog'liq bir qator sabablarga ko'ra divergent evolutsiyani boshdan kechiradi. Bunga atrof-muhitdagi o'zgarishlar, masalan, oziq-ovqat va boshpana topish imkoniyatlari kirishi mumkin. Shuningdek, yirtqichlarning o'zgarishi, masalan, yangi moslashuvlar, faol yirtqichlar sonining ko'payishi yoki kamayishi, yoki yangi yirtqichlarning paydo bo'lishi ham bunga sabab bo'lishi mumkin. Divergent evolutsiya chatishtirish bosimlari, masalan, juftlashish uchun raqobatning kuchayishi yoki inson tomonidan amalga oshiriladigan sun'iy tanlash (selective breeding) natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.

## Farqlari

Divergent evolutsiya evolutsiyaning bir turi bo'lib, u konvergent evolutsiya va parallel evolutsiyadan farq qiladi, garchi u boshqa evolutsiya turlari bilan o'xshashliklarga ega bo'lsa ham.

### Divergent va konvergent evolutsiya

Konvergent evolutsiya (convergent evolution) — o'xshash atrof-muhit bosimlariga duch kelgan va o'xshash tarzda moslashgan turli turlarda o'xshash (analogik) tuzilmalarning rivojlanishidir. U divergent evolutsiyadan shuni bilan farq qiladiki, unda ishtirok etuvchi turlar yaqin umumiy ajdoddan kelib chiqmaydi va to'plangan belgilar bir-biriga o'xshash bo'ladi. Konvergent evolutsiyaga misol sifatida qushlar, ko'rshapalaklar va hasharotlarda parvoz qilish qobiliyatining rivojlanishini keltirish mumkin; ularning barchasi bir-biriga yaqin qarindosh emas, lekin parvoz qilish imkonini beruvchi o'xshash (analogik) tuzilmalarga ega.

### Divergent va parallel evolutsiya

Parallel evolutsiya (parallel evolution) — umumiy ajdoddan kelib chiqqan turlarda o'xshash belgilarning rivojlanishidir. U divergent evolutsiya bilan turlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishi jihatidan o'xshash, biroq parallel evolutsiyada to'plangan belgilar o'xshash atrof-muhit bosimlari tufayli bir-biriga o'xshash bo'ladi, divergent evolutsiyada esa to'plangan belgilar bir-biridan farq qiladi. Parallel evolutsiyaga misol sifatida Eski Dunyo va Yangi Dunyo oilalariga mansub ba'zi daraxt qurbaqalari turlari («uchuvchi» qurbaqalar)da planerli parvoz qilish qobiliyati rivojlanganligini ko'rsatish mumkin. Ularda «kattalashgan qo'l va oyoqlar, barcha barmoqlar orasida to'liq pardalar, qo'l va oyoqlarda lateral teri burmalari hamda tana uzunligiga nisbatan kamaygan vazn» shakllangan.

## Darvin vyuroklari

Divergent evolutsiyaning ilk qayd etilgan namunalaridan biri Darvin vyuroklari (Darwin's finches) hisoblanadi. Darvin Galapagos orollariga (Galápagos Islands) safari davomida turli orollarda yashovchi bir necha vyurok turlarini kashf qilgan. Darvin ushbu vyuroklarning tumshuqlari o'sha turdagi vyuroklarning oziqlanish tartibiga ixtisoslashganligini kuzatgan. Ayrim vyuroqlar yong'oq va urug'larni iste'mol qilish uchun qisqa tumshuqlarga, boshqalari hasharotlarni yeyish uchun uzun ingichka tumshuqlarga, yana boshqalari esa kaktuslar va boshqa o'simliklarni iste'mol qilish uchun ixtisoslashgan tumshuqlarga ega bo'lgan. U vyuroqlar orollarda yashagan umumiy ajdoddan kelib chiqqan va geografik izolyatsiya (geographic isolation) tufayli har bir oroldagi o'ziga xos ekologik fashani egallash uchun evolutsiyaga uchragan degan xulosaga kelgan. Bu xulosa zamonaviy genomik sekvensiyalash (genomic sequencing) tadqiqotlari bilan ham tasdiqlangan.

## Itlarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir misoli — umumiy ajdodga ega bo'lgan xonaki it (domestic dog) va zamonaviy bo'ri (wolf)ning kelib chiqishidir. Itlar va bo'rilarning anatomiyasini solishtirish ushbu fikrni tasdiqlaydi, chunki ular o'xshash tana tuzilishi, bosh suyagi o'lchami va oyoq shakllanishiga ega. Bu holat malamut (malamute) va xaski (husky) kabi ba'zi it zotlarida yanada yaqqolroq ko'rinadi, chunki ular jismoniy va xulq-atvor jihatidan bo'rilarga ko'proq o'xshaydi. Bo'rilar va itlarning mitoxondrial DNKsi (mitochondrial DNA) 100 000 yildan ko'proq vaqt oldin divergent evolutsiyaga uchraganligi aniqlangan, bu esa itlar va bo'rilarning umumiy ajdoddan ajralib chiqqanligi nazariyasini yanada mustahkamlaydi.

## Uch barmoqli chaykalarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir namunasi — Uch barmoqli chayka (kittiwake)ning boshqa chayka (gulls) turlariga qaraganda xulq-atvoridagi o'zgarishlardir. Ajdod va boshqa zamonaviy chayka turlari o'z naslini himoya qilish uchun to'dalanib haydash (mobbing) xulq-atvorini namoyon etadi, chunki ular yer sathida uya quradi va yirtqichlar uchun oson o'lja hisoblanadi. Migratsiya va atrof-muhit o'zgarishlari natijasida uch barmoqli chaykalar faqat tik qoyalarda uya qura boshlagan. Natijada ularning bolalari qoyaga chiqishda va qoyadagi ob-havo sharoitlarida qiynaladigan yirtqich sudraluvchilar, sutemizuvchilar va qushlardan himoyalangan bo'ladi va ular to'dalanib haydash xulq-atvorini namoyon etmaydi.

## Kaktuslarda divergent evolutsiya

Divergent evolutsiyaning yana bir misoli — miosen davrining oxirlarida Kaktusdoshlar (Cactaceae) oilasining ajralib chiqishidir. Eotsen-oligotsen (Eocene–Oligocene) voqeasidan keyin qurg'oqchil iqlimning kuchayishi sababli ushbu ajdod o'simliklar yangi iqlim sharoitida omon qolish uchun evolutsiyaga uchragan. Kaktuslarda areolalar (areoles), sukkulent (succulent) poyalar (stems) rivojlangan, ayrimlarida esa bir necha oygacha suv saqlash qobiliyatiga ega yupqa barglar shakllangan. Ular ajralib chiqqan o'simliklar yo qirilib ketgan (natijada fotoqazilma qoldiqlari kam saqlangan), yoki kamroq qurg'oqchil iqlimga migratsiya qilib, u yerda saqlanib qolgan.

## Yana qarang

* Genetik divergentsiya
* Kladistika
* Kontingentsiya (evolutsion biologiya)
* Devolyutsiya (biologiya)
* Xronotur

## Manbalar

## Qo'shimcha adabiyotlar

* Jonathan B. Losos*. Improbable Destinies: Fate, Chance, and the Future of Evolution*. Riverhead Books, 2017. ISBN 978-0399184925.