Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Detektiv

**Detektiv** (inglizcha: *detective*; lotincha: *detectio* – „ochaman“) – jinoiy ishni qidirish boʻyicha mutaxassis; izquvar politsiya agenti, izquvar.

## Yana qarang

* Politsiya
* Maxsus agent

## Adabiyotlar

* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
# Wayback Machine

| Wayback Machine |
| --- |
|  |
| Tijoratmi |
Ha |
| Sayt turi |
Arxiv |
| Roʻyxatdan oʻtish |
majburiy emas |
| Muassisi |
Internet Archive |
| Ochilgan sanasi |
24-oktyabr, 2001-yil (2001-10-24) |
| URL | web.archive.org |

**Wayback Machine** (talaffuzi: *Ueybak mashin*) onlayn-arxivdir. Unga 1996-yili Massachusetts texnologiya instituti talabalari — Brewster Kahle va Bruce Gilliat asos solishgan. Wayback Machinega Internet Archive notijorat kutubxonasi egalik qiladi.

## Manbalar
# Dunyo vaqti

**Dunyo vaqti** — boshlangʻich meridianning oʻrtacha Quyosh vaqti. Boshlangʻich meridian qilib shartli ravishda Grinvich (Buyuk Britaniya) rasadxonasidagi meridian olinadi. D. v. yarim tundan hisoblanadi va Toshkent vaqtidan 5 soat kech boʻladi (mas, Toshkentda soat 17 boʻlganda D. v. 12 boʻladi). Astronomik yillik jurnal va taqvimlarda astronomik hodisalarning yuz beradigan payti D. v.da beriladi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Aymara tili

**Aymara tili** – aymara xalqining tili. Boliviyadagi 3 ta rasmiy tilning biri. An’anaga koʻra indeyslar tillarining kechumara (kechua-aymara) oilasiga mansub. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vikipediya

Vikipediya|  |
| Web-manzil |
www.wikipedia.org |
| Interwiki |
XX: |
| Asosiy boʻlim |
jami 287 boʻlim |
| Asos solingan sana |
15-yanvar, 2001 |
| Asoschi |
Jimmy Wales va Larry Sanger |
| Maqolalar soni |
20 milliondan dan ortiq |
| Egasi |
Wikimedia Foundation |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikipediya** — koʻp tilli, erkin, onlayn ensiklopediya. U koʻngillilar jamoasi tomonidan ochiq hamkorlik hamda vikiga tayanuvchi tahrir tizimi asosida yoziladi va yuritiladi. Ushbu loyiha 2001-yil 15-yanvarda mutaxassislarga moʻljallangan Nupediaga toʻldiruvchi sifatida yaratilib, hozirda uni notijorat Wikimedia Foundation tashkiloti boshqaradi. Vikipediya bugunga kelib eng katta va eng koʻp koʻzdan kechiriladigan maʼlumot manbasiga aylandi. Hozirda bu bepul ensiklopediyada dunyoning 283 tilida 59 milliondan oshiq maqola bor. Vikipediyaning eng katta ingliz tili boʻlimi 7194647 ta maqolaga ega. Taqqoslash uchun, qogʻoz nashrdagi ensiklopediyalar orasida eng kattasi boʻlmish *Encyclopædia Britannica* (*Britaniya Ensiklopediyasi*)dagi maqolalar soni 130 ming atrofidadir. Bundan tashqari, Vikipediyaning juda mashhur boʻlib ketishi ortidan unga yondosh Vikiombor, Vikilugʻat, Vikikitob, Vikiversitet, Vikiiqtibos hamda Vikiyangiliklar kabi loyihalar ham paydo boʻlgan.

## Tarixi

Asosiy maqola: Vikipediya tarixi
*wikipedia.com* va *wikipedia.org* domenlari mos ravishda 2001-yil 12-yanvarda va 2001-yil 13-yanvarda roʻyxatga olingan.

Vikipediyaga 2001-yil 15-yanvarda Amerika Qoʻshma Shtatlari fuqarolari Jimmy Wales va Larry Sanger asos solishgan. Sanger „Vikipediya“ soʻzini inglizcha „wiki“ va „encyclopedia“ soʻzlarini birlashtirib oʻylab topgan. „Wiki“ soʻzi aslida gavayiliklarning soʻzi boʻlib, „tez“ degan maʼnoni bildiradi va koʻpchilik birgalikda yaratadigan web sahifalar shu nom bilan ataladi. Jimmy Walesning niyati *Britannica* sifatiga yoki undan ham yuqori darajaga erishish va ensiklopediyani bosma holida tarqatish boʻlgan edi.

## Oʻzbek tilidagi Vikipediya

Asosiy maqola: Oʻzbekcha Vikipediya
Oʻzbek tilidagi Vikipediyada 345 748 ta maqola bor. Foydalanuvchilar soni — 277 395, ulardan 683 nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan. Jami sahifalar soni (munozara, turkum va hokazo bilan qoʻshib hisoblaganda) — 1 264 022.

## Oʻzbekcha Vikipediyaning Oʻzbekiston hududida toʻsilishi

Asosiy maqola: Oʻzbekcha Vikipediya#Toʻsilishi
2011-yilning oxirida nomaʼlum sabablarga koʻra Oʻzbekiston hududida oʻzbek Vikipediyasi toʻsib qoʻyildi. Bu oʻzbekcha Vikipediyaning rivojlanishini jiddiy oqsoqlantirdi. Bugungi kunda esa Oʻzbekistonda foydalanuvchilar oʻzbekcha Vikipediya sahifalarini hech qanday muammolarsiz ocha oladilar.

## Turli tillardagi nashrlari

Vikipediya juda koʻplab tillarda har kun, soat va soniyada toʻldirilib borilmoqda. Ayniqsa quyidagi tillar bunga yaqqol misol boʻla oladi:

1. Inglizcha Vikipediya (7194647)
2. Nemischa Vikipediya (3128815)
3. Fransuzcha Vikipediya (2763768)

Toʻliq roʻyxat bu yerda.

## Manbalar

## Havolalar
# Dushanba

**Dushanba** - birinchi hafta kuni oʻzbek kalendari boʻyicha, ibrohimiylar (yahudiy- xristian-musulmon) hisobiga koʻra ikkinchi kun sanaladi.

**Dushanba** (fors.) — haftaning birinchi kuni (q. Hafta).

Qoʻllaniladigan soʻz forscha dan tarjima boʻlib,*دوشنبه* („ikkinchi hafta kuni“) deganidir.

Dushanba kunining boshqa madaniyat doiralarida ishlatilishi| Til | nomlanishi | ma'nosi | tegishli eslatmalar |
| --- | --- | --- | --- |
| Lotin | dies lunae | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Albancha | E hënë | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Italyancha | lunedì | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Islandcha | mánudagur | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Katalancha | dilluns | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Kurdcha | Dû Şeme | ikkinchi hafta kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Ispancha | lunes | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Farangcha | lundi | Oy kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Esperanto | lundo | Oy kuni | roman tillaridan tarima |
| Bengalcha | সোমবার | ikkinchi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| o'rta asr olmonchasida | mānetag | OY-Kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Olmoncha | Montag | OY-Kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Inglizcha | Monday | OY-Kuni | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Mojarcha | hétfő | Yetti(= hafta)ning bosh (kun)i | Hafta boshi |
| Litvacha | pirmadienis | birinchi kun | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Estoncha | esmaspäev | birinchi kun | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Russcha | Понедельник *Ponedel'nik* | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Polyakcha | Poniedziałek | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Portugaliya | Segunda-feira |
| Kashub | Pòniedzôłk | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Xorvatcha | Ponedjeljak | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Bulg'orcha | Понеделник *Ponedelnik* | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Ukraincha | Понеділок *Ponedilnok* | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Chexcha | pondělí | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Serbcha | Понедељак / Ponedeljak | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Slovakcha | Pondelok | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Slovencha | Ponedeljek | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Bosniya | Ponedjeljak | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Makedoncha | Понеделник *Ponedelnik* | haftadan keyingi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Turkcha | Pazartesi | yakshnba (bozor) ertasi, yakshanbadan keyingi kun | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Yunoncha | Δευτέρα *deutéra* | ikkinchi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Arapcha | الاثنين *al-ithnayn* | ikkinchi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Forscha | دوشنبه *do-schambe* | ikkinchi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Yahudiycha | יום שני *jom scheni* | ikkinchi (kun) | to'g'ridan to'g'ri tarjima |
| Koreyscha | 월요일 *wolyoil* | Oy-hafta kuni | Korea hafta kunlari koinot-osmon jism atamalari bilan nomlanadi |

## Manbalar
# Seshanba

**Seshanba** (forscha *se* — uch) — dushanba va chorshanba orasidagi hafta kuni. AQShda odatda saylovlar seshanba kunlari boʻlib oʻtadi. Lotin Amerikasi va Ispaniyada 13-sana seshanbaga toʻgri kelgan kun omadsiz, deb hisoblanadi.

**Seshanba** — haftaning dushanbadan keyingi, chorshanbadan oldingi ikkinchi kuni (qarang Hafta).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Chorshanba

**Chorshanba** (forscha *chor* — to`rt) — seshanba va payshanba orasidagi hafta kuni. **Chahorshanba**, deb ham ataladi.

**Chorshanba** (fors.toj. chor — toʻrt va shanba) — haftaning yakshanbadan keyingi uchinchi kuni.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Payshanba

**Payshanba** (forscha *panj* — besh) — chorshanba va juma orasidagi hafta kuni. Birlashgan Qirollikda saylovlar payshanba kunlari oʻtkaziladi. SSSRda bu kun «Baliq kuni», deb eʼlon qilingan. Oʻzbekistonda payshanba kuni palov pishirish odati mavjud.

**Payshanba** (fors.) - haftaning chorshanbadan keyingi, jumadan oldingi toʻrtinchi kuni (qarang Hafta).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Juma

**Juma** (arabcha: جمعة‎‎— jam boʻlish) — payshanba va shanba orasidagi hafta kuni. Grigoriy taqvimida hafta tarkibiga kirgan kunlardan beshinchisining nomi;

2) musulmonlar taqvimida oltinchi kun nomi. Islom dinida "sayyid ul-ayyom" — kunlarning ulugʻi sifatida eʼzozlanadi. Juma kuni peshin namozi oʻrniga Juma namozi oʻqiladi. Imom-xatiblar namoz oldidan yarim soat chamasida mavʼiza (diniy vaʼz) oʻqiydilar. Soʻng ikki bor azon aytilib, katta jamoat bilan namoz ado etiladi. Musulmon mamlakatlarida juma kunini dam olish kuni deb belgilagan boʻlsalarda, asli bu kunda dam olish shart emas. Chunki Qurʼoni karimning "Jumʼa" surasida: "Juma namozini oʻqib boʻlganlaringizdan keyin (kasbhunar, savdo-sotiq ishlaringiz sari) tarqab ketingizlar va Allohning fazli (rizqi)ni soʻrangizlar" (Abdulaziz Mansur tarjimasi) deyilgan.

## Manbalar
# Shanba

**Shanba** - juma va yakshanba orasidagi hafta kuni.

**Shanba** (forscha.); (kun) degan ma'noni anglatadi — Grigoriy kalendari bo'yicha haftaning jumadan keyingi, yakshanbadan oldingi kuni. Islomdan ilgari arablarda shanba dastlab muqaddas kun sanalgan. Islom dinida juma ibodat va dam olish kuni deb qabul qilingach, shanba haftaning boshlanish kuni bo'lib qolgan. Boshqa kunlar shunga muvofiq ravishda nomlangan. Masalan, yakshanba — birinchi kun, dushanba — ikkinchi kun, seshanba — uchinchi kun, chorshanba — to'rtinchi kun, payshanba — beshinchi kun.

Qadimgi yahudiylar an'anasida shanba kuni muqaddas kun hisoblanadi. Ruslardagi "subbota" soʻzi yahudiylarning "shabbot" (diniy bayram) soʻzidan olingan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yakshanba

**Yakshanba** (forscha-tojikchadan boʻlib *yak* — „bir“ va *shanba*) shanba va dushanba orasidagi haftaning yettinchi va soʻnggi kunidir. Xalq ichida „bozor kuni“ deb ham yuritiladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Soniya

| Soniya |
| --- |
| s |
| Umumiy maʼlumot |
| Kattalik |
vaqt |
| Tizim |
SI |
| Belgisi |
s |
|  **Soniya** Vikiomborda |

**Soniya**, *Sekund* (*belgilanishi*: **s**) — SI xalqaro birliklar sistemasining oʻlchov birliklaridan biri hisoblanib, vaqtni oʻlchaydi.

**Sekund**, sekunda (lot. secunda divisio — ikkinchi boʻlish) — 1) vaqt oʻlchov birligi. s, sek bilan belgilanadi. S. oʻrtacha Quyosh sutkasining 1/86400 qismiga teng: 1 sek = 1/60 min = soat. XX asr 30 yillarida kvars soati yordamida Yerning oʻz oʻqi atrofida notekis harakatlanishi isbotlandi. Shu asosda, Xalqaro astronomiya kengashining tavsiyasiga koʻra, 1960-yil oktyabr oyida Parijda boʻlib oʻtgan 11 Xalqaro oʻlchov va ogʻirlik bosh konferensiyasi vaqtning asosiy oʻlchov birligi — efemerid S.ning yangi taʼrifini qabul qildi. Unga koʻra, S oʻlchovi qilib 1900tropik yil (qarang Yil) ning 0yanvar, efemerid vaqt bilan soat 12 dagi 1/31556925,9747 qismi qabul qilindi. Molekulyar va atom soatlari paydo boʻlishi bilan 1967-yil 13Xalqaro oʻlchov va ogʻirlik bosh konferensiyasida atom S.ining davomliligi qilib, tashqi maydonning toʻlqinlanishi nol boʻlganda yagona barqaror izotop seziy l33Cs atomlarining maʼlum energetik satxlar orasida oʻtishiga mos nurlanishining 9192631770,0 davri olindi (verguldan keyingi nol bu sonning kelgusida oʻzgarmasligini biddiradi); 2) yassi burchak oʻlchov birligi (qarang Gradus). 60~2 gradusga yoki 60~’ minutga teng, 1 S. (") bilan belgilanadi.

## Bir soniyada nima roʻy berishi mumkin?

* Yorugʻlik nuri vakuumda 299 792 458 metr mafosani bosib oʻtadi (*Qarang*:*Yorug'lik tezligi*);
* Yer Quyosh orbitasi boʻyicha 29 785,9 metrga teng yoʻl bosadi (*Qarang*:*Yer*);
* Kvarst soatlari kristallari 32 768 marta tebranadi;
* 1 soniya 1900-yilgi Yerning Quyosh atrofida aylanish vaqtining 1 / 31 556 925,9747 qismiga taqriban tengdir;
* Atom massasi 133 ga teng seziyning, oʻtishi mos keladigan ikkita maʼlum atomlar orasida, 9 192 631 770 ga teng davrda nurlanish hosil boʻladi.

## Yana qarang:

* SI Xalqaro birliklar sistemasi
* Vaqt o'lchov birliklari

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Daqiqa

Vaqtning asosiy oʻlchov birliklaridan biri **daqiqadir**. Daqiqa bu — soatning 1/60 (oltmishdan bir) boʻlagidir. Bir daqiqa 60 (oltmish) soniyadan iborat. Daqiqa shuningdek geometriyada 1 gradusning 1/60 boʻlagi sifatida ishlatiladi va 1' tarzida belgilanadi.

**Daqiqa** — 1) q. minut; 2) juda oz vaqt, on, payt.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oy (vaqt birligi)

**Oy** – kalendarlarda foydalaniladigan vaqt oʻlchov birligi hisoblanib, u Oy tabiiy yoʻldoshining Yer sayyorasi atrofida aylanish davriga teng. Bir yil – Grigoriy taqvimida 12 oydan iborat.

**Oy** (vaqt) – Oyning Yer atrofida bir marta aylanishi davriga yaqin vaqt oraligʻi; oʻlchov birligi. Quyidagi turlari farq qilinadi: 1) sinodik O. – Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasidagi (O. kalendariga asos qilib olingan) vaqt, 29 kun 12 soat 44 min. 2,28 sek.; 2) siderik O. – Oyning yulduzlarga nisbatan ikki ketma-ket kelgan bir xil vaziyati ora-sida oʻtgan vaqt, 27 kun 7 soat 43 min. 11,51 sek.; 3) tropik O. – Oyning bir xil astronomik uzunlamalardan utishi orasida oʻtgan vaqt, 27 kun 7 soat 43 min. 4,68 sek.; 4) anomalistik O. – Oyning perigeydan ikki marta ketma-ket oʻtishi orasidagi vaqt, 27 kun 13 soat 18 min 33,16 sek; 5) ajdar O. – Oyning koʻtarilish tugunidan ikki marta ketma-ket oʻtishi orasidagi vaqt, 27 kun 5 soat 5 min. 35,81 sek. Grigoriy kalendarika bir yil 12 oyga boʻlinadi; bunda O.lar 28 (29), 30, 31 kundan iborat boʻladi. Quyosh kalendaridagi (qarang Kalendar) kalendar O. Oy fazalariga bogʻliq boʻlmaydi. Kalendar O. uzunligi ham 28—31 kunga teng boʻladi.

## Grigoriy taqvimidagi oylar:

Oylardagi kunlar sonini mushtumlarga qarab aniqlash mumkin. Suratda sariq rangda 31 kunlik oylar;
koʻk rangda 30 kunlik oylar;
qizil rangda 28 yoki 29 kunlik fevral oyi koʻrsatilgan.
1. Yanvar – 31 kun
2. Fevral – 28 yoki 29 kun, Kabisa yili boʻyicha
3. Mart – 31 kun
4. Aprel – 30 kun
5. May – 31 kun
6. Iyun – 30 kun
7. Iyul – 31 kun
8. Avgust – 31 kun
9. Sentabr – 30 kun
10. Oktabr – 31 kun
11. Noyabr – 30 kun
12. Dekabr – 31 kun

## Yana qarang:

* Vaqt o'lchov birliklari

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tun

Sun'iy yo'ldoshdan tunda Yer sayyorasining surati (kompilyasiya)
 Denizlida tungi park
 Yerning kechayu kunduz va qorong'u tomonlari tengkunlik (yuqorida - bahor, pastda - kuzgi tengkunlik ) va kun to'xtashlarida (yuqori o'ngda - yozda, pastda - qishda)
**Tun** - bu osmon jismining (sayyora, uning sun'iy yo'ldoshi va boshq) markaziy yoritgich (Quyosh, yulduz) ufq chizig'idan pastda joylashgan vaqti.

Muayyan nuqta uchun "tungi davr" ning davomiyligi uning kengligiga, sayyoraning aylanish o'qining orbita tekisligiga nisbatan moyilligiga va aylanish o'qi tomonidan yaratilgan burchakka va markazga nisbatan yo'nalishiga bog'liq. Osmon jismlarining kecha va kunduz tomonlari terminator bilan ajratilgan.

## Yerdagi tun

Kechaning quyosh botishidan to ertalabgacha bo'lgan vaqt oralig'i ta'rifidan kelib chiqadiki, tunning boshi va oxiri quyosh diskining ustki qirrasi ufqdan biroz pastroq bo'lgan daqiqalar sifatida qabul qilinadi. Ba'zan kechqurun va ertalabki g'ira-shiralik davomiyligi tunning ta'rifidan chiqariladi . Masalan, kechqurun astronomik g'ira-shiralik tugagandan so'ng (quyosh diskining markazining haqiqiy ufqdan 18 ° dan pastga tushishi) astronomik tun ga kirishi qabul qilinadi.

Quyosh tizimidagi sayyoralarning aylanish o'qlari ularning orbita tekisliklariga perpendikulyar bo'lmaganligi sababli, ulardagi tunlarning davomiyligi ularning Quyosh atrofida aylanishi paytida yillik davriylik bilan o'zgaradi. Kun va tunning bir xil uzunligi tengkunlik paytida kuzatiladi, Yerning o'qi (yoki samoviy jismning aylanish o'qi) Quyosh yo'nalishiga (mos ravishda, markaziy yulduzga) perpendikulyar bo'lganda; kunduzi va kechasi uzunligidagi farq, o'qning ushbu yo'nalishga nisbatan maksimal moyilligida bo'lgan quyosh to'ntarishlarida maksimal darajada bo'ladi.

Sayyoralarning qutb doiralari ustidagi kengliklarda tunning davomiyligi quyosh kunidan (qutb kechasi) oshib ketishi mumkin. Qutb kechasi qutb doirasining kengligida bir sutkadan yarim yilgacha davom etadi.

## Kechasi vaqtni hisoblash

Gay Yuliy Sezar " Galiya urushi haqida eslatmalar " ning oltinchi kitobida yozadi: Gallar o'zlarini Dita xudosi avlodlari deb hisoblashadi. Shuning uchun ular vaqtni kunlar emas, balki tunlar bilan hisoblashadi. . Akademik M. M. Pokrovskiy Sezarning ushbu satrlarini "sun'iy va sodda" deb ataydi va Yevropaning qadimgi aholisi vaqtni tun bilan qayd etib borishini ta'kidlaydi .

## Manbalar

## Havolalar
# Vikilugʻat

Vikilugʻat|  |
| Web-manzil |
www.wiktionary.org |
| Interwiki |
wikt: |
| Asosiy boʻlim |
jami 171 tilda |
|
uz.wiktionary.org |
| Asos solingan sana |
2002-yil 12-dekabr |
| Asoschi |
Jimmy Wales va Vikimedia jamoasi |
| Maqolalar soni |
22,211,712 |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikilugʻat**  (*viki* va *lugʻat* soʻzlarining birikmasi) (inglizcha: *Wiktionary*) — koʻp tilli, barcha tildagi barcha soʻzni oʻz ichiga olgan lugʻat tuzish maqsadida yaratilgan loyiha. Hozir Vikilugʻatning 171 tildagi boʻlimi mavjud. Vikipediya singari Vikilugʻat ham Vikimedia Jamgʻarmasining loyihasi boʻlib, koʻngillilar tomonidan yaratiladi. Vikilugʻatda har qanday odam yangi sahifa yarata oladi, borlarini tahrir qila oladi.

Vikilugʻatda tipografik cheklovlar yoʻq. Shuning uchun lugʻatning aksar boʻlimlarida soʻzning izohi bilan birga uning boshqa tillarga tarjimasi, maxsus lugʻatlarda beriladigan qoʻshimcha maʼlumotlar bor.

## Oʻzbekcha Vikilugʻat

Oʻzbek tilining izohli lugʻatini CC BY 4.0 erkin litsenziyasi bilan tarqatish borasida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbek tilini rivojlantirish jamgʻarmasi Vikimedia Jamgʻarmasiga yozgan maktub
Oʻzbekcha Vikilugʻatga 2005-yil asos solingan. 2014-yilgacha oʻzbekcha boʻlim juda sust rivojlandi. Oʻsha yili Vikilugʻatga bot yordamida 2006–2008-yillarda chop etilgan „Oʻzbek tilining izohli lugʻatida“ berilgan 80 000 dan oshiq soʻz qoʻshildi. Ammo bu harakat rasmiy ruxsatsiz amalga oshirildi. 2015-yil Oʻzbekcha Vikilugʻat bosh sahifasi tubdan oʻzgartirildi.

2024-yil „WikiStipendiya“ loyihasi doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbek tilini rivojlantirish jamgʻarmasi tomonidan 2022-yil chop etilgan lotin yozuvidagi ilk keng koʻlamli izohli lugʻat CC BY 4.0 erkin litsenziyasi bilan ommalashtirilishiga erishildi. Bu holat lugʻatdagi barcha maqolalarni Vikilugʻatga toʻlaligicha kiritish uchun zamin yaratdi.

Hozir Vikilugʻatning oʻzbekcha boʻlimida 160 dan oshiq tildan olingan soʻzga 115 mingdan oshiq oʻzbekcha izoh bor. Ayni damda Oʻzbekcha Vikilugʻatda 3 nafar administrator faoliyat olib boradi.

## Havolalar

* Vikilugʻatlarning toʻliq roʻyxati
* Oʻzbekcha Vikilugʻat
# Sana

**Sana** (arab. — yil) — yil, oy va kun hisobini anglatuvchi atama. Biror hodisaning sodir boʻlgan kalendar vaqtini bildiradi. Tarixiy yozuvlarda, jumladan, kitoblar, hujjatlarda hodisa roʻy bergan vaqt S. sifatida belgilanadi. Ibtidoiy davrlarda S. hisobini olib borishga ehtiyoj boʻlmagan. Jamiyat taraqqiy etishi bilan dehqonchilik, chorvachilik va dengizda suzish ishlari vaqt hisobini aniqroq olib borishni talab qildi. Vaqg oʻlchov birligi qilib tabiiy hodisa, yaʼni Epmmr oʻz oʻqi atrofida bir marta aylanib chiqishi uchun ketgan vaqt — sushka olindi hamda uzoq vaqtlar hisobini olib borish uchun kalendar vujudga keddi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oy taqvimi

**Oy kalendari** - q. Kalendar.
Oy kalendari "taqvimi", bir yilda necha kun vaqtni o'z ichiga olgan va har oyda nechta kun bo'lganligini ifodalovchi tizimdir. Oy kalendari, asosan, gregoriyanskiy tartibida ya'ni milodiy yilning 12 oyini va 365 yoki 366 kunidan iborat bo'ladi. Gregoriyanskiy tartibida, oddiy yillarda har bir oy 28, 30 yoki 31 kunlik bo'ladi. Buning an'anaviy tartibi: yanvar 31 kun, fevral oddiy yillarda 28 kun (kabisa yillarda 29 kun), mart 31 kun, aprel 30 kun, may 31 kun, iyun 30 kun, iyul 31 kun, avgust 31 kun, sentabr 30 kun, oktabr 31 kun, noyabr 30 kun va dekabr 31 kunlik bo'ladi. Kabisa yili, 4 karrali yillar hisoblanadi. Bu yillarda fevral oyida 29 kun mavjud bo'ladi, qolgan oy kunlari esa oddiy yillardagi tartib bilan qoladi. Oy taqvimi, kalendaringizda yillik tartibni, oy va kunlarni tushuntiradigan muhim bir qismidir. Ushbu taqvimga asoslangan holda, sana aniqlash, bayramlarni e'lon qilish, ish rejalarini boshqarish va boshqalar kabi amaliyotlarni osonlashtirish mumkin.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oy fazalari

**Oy fazalari** — Oyning Yer atrofidagi harakatlanishi davrida Quyoshga nisbatan egallaydigan vaziyatlari. Oy oʻzidan nur chiqarmaydi, uni Quyosh nuri yoki Quyosh nurining Yerdan qaytgan qismi yoritishi mumkin, shu tufayli Oyning fazoda Quyoshga va Yerga nisbatan qanday holatda turishiga koʻra, u yerdan qaraganda turli shaklda koʻrinadi. Har oyda Oy taxminan Yer bilan Quyosh orasidan oʻtadi va Yerga oʻzining qorongʻi tomoni bilan turadi. Bunga astronomik yangi oy deyiladi. 1—2 kun (sutka) dan soʻng Quyosh botgach, osmonning gʻarbiy qismida Oy ingichka oʻroq shaklida koʻrinadi, bu xalq tilida hilol yoxud yangioy (fan tilida — vizual yangioy) deyiladi. Bunda Oyning qolgan qismini Yer oʻzining kunduzgi yarim sharidan qaytgan Quyosh nurlari bilan xira kulrang ravishda yoritib turadi. 7 kundan keyin Yerdan Oyga va Quyoshga tomon yoʻnalishlari orasidagi burchak 90° ga teng boʻladi, bunda u yarim „kulcha“ shaklida koʻrinib, Oyning bu fazasi birinchi chorak deyiladi. Taxminan 14—15 kunlik Oy Quyoshga qarama-qarshi turib, uning Quyosh bilan yoritilgan yarim sferasi toʻlaligicha Yerga qaraydi. Oyning bu fazasi toʻlinoy deb ataladi. Bunda Oyni toʻla yorugʻ doira shaklida koʻrish mumkin. Keyingi kunlarda Oyning gʻarbiy tomoni „yemirila borib“, 22-sutkada faqat qavariq tomoni sharqqa qaragan yarim doira shaklida koʻrinadi. Buni Oyning oxirgi chorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan soʻng Oy yana astronomik yangioy fazasida boʻladi. Ikki ketma-ket kelgan yangi Oy orasida oʻtgan vaqt Oyning sinodik davri deyilib, u 29,53059 sutkaga teng. Sinodik oy siderik oyga qaraganda bir oz ortiqroq, chunki shu davr orasida Yer oʻz orbitasining qismini oʻtadi. Agar Quyosh Oy orbitasi tugunlarining birontasi yaqinida (undan 16,5° dan kichik yoy masofada) boʻlganda yangi Oy kuzatilsa, albatta Quyosh tutiladi. Bu hodisa toʻlin oy paytiga toʻgʻri kelsa, unda Oy tutilishi mumkin (qarang Oy tutilishi, Quyosh tutilishi). Oy fazalarining davriy oʻzgarishi oy kalendarlarining yaratilishi uchun asos boʻlgan (qarang Kalendar).

Mamatmusa Mamadazimov.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |