Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Binar nomenklatura

**Binar nomenklatura** (lotincha binarius — qoʻsh) — oʻsimlik yoki hayvonning qoʻsh nom — turkum (hayvonlarda urugʻ) va tur nomi bilan atalishi. Lotin tilida oʻsimlik va hayvonlarni qoʻsh nom (Binar nomenklatura ) bilan atash qabul qilingan. Masalan, Tulipaferganica (fargʻonalolasi): Tuli pa—turkum, ferganica — tur. Qoʻsh nom oʻzbek tilida ham qadimdan bor, mas, mirza terak, baqa terak, oq tol, oq tut, qora tut, shoh tut va boshqalar

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Korsika

Korsika|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 8680 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi |
m. |
| Eng baland nuqtasi | Monte Cinto |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Fransiya |
| Mintaqa | metropolitan France |
| Demografiya |
| Aholisi | 355 486 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Korsika** — Oʻrta dengizning shimolidagi qismidagi orol. Uzunligi 183 km, kengligi 85 km. Maydoni 8,7 ming km². Qirgʻoqlari gʻarbida tik va qoyali, kuchli parchalangan, qoʻltiq koʻp, sharqida tekis, past va kam parchalangan. Korsika, asosan, granit va gilli slanetslardan tuzilgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 2710 m (MonSento choʻqqisi). Iqlimi oʻrta dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—13°, iyulniki 24—26°, yillik yogʻin tekisliklarda 600 mm dan, togʻlarda 1200 mm gacha. Daryolari qisqa, yozda suvi kamayib, baʼzan qurib qoladi. Makvis va doim yashil butazorlar, dub, qaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari, togʻ tepalarida subalp va alp oʻtloqlari bor. Sohil va vodiylarda subtropik dehqonchilik qilinadi. Tokchilik, bogʻdorchilik rivojlangan, togʻ yon bagʻirlarida donli ekinlar yetishtiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, yilqi boqiladi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Bosh shahri — Ayachcho. Qadimda Korsikada iberi va liguri qabilalari yashagan. Miloddan avvalgi III asrda Rim, milodiy 6—8 asrlarda Vizantiya, IX asrda arablar egallagan. XI asrda Piza, 1347—1764-yillarda Genuya, 1768-yildan Fransiya tarkibida. Korsikada Napoleon Bonapart tugʻilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Azor orollari

**Azor orollari** (portugalcha Ilhas dos Acores — Qarchigʻaylar oroli) — Atlantika okeanining shimoliy qismidagi arxipelag. Pireneya yarim oroldan gʻarbda. Portugaliya tarkibida. 9 ta yirik orol va kelib chiqishi vulkanik boʻlgan bir qancha riflardan iborat. Gʻarbdan sharqqa qariyb 600 km ga choʻzilgan. Maydoni 2,3 ming km². Relefi togʻli, balandligi 2351 m gacha (Piku o.dagi Piku togʻi). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Issiq va qaynoq suvli hamda mineral buloq koʻp. Iqlimi subtropik, dengiz iqlimi; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 14°, iyulning temperaturasi 22°; yillik oʻrtacha yogʻin 800 mm chamasida. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmonlar bilan qoplangan, makvis chakalakzorlari bor. 1431–1453 yillarda Azor orollariga portugallar borib oʻrnashgan. Aholi sitrus oʻsimliklar oʻstirish, tokchilik, ananas, banan yetishtirish bilan shugʻullanadi. Azor orollari Trans-Atlantika havo va dengiz yoʻllari kesishgan joyda. Asosiy portlari: Pon-ta-Delgada, Orta.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vozneseniye oroli

**Vozneseniye oroli** - Atlantika okeanining markaziy qismidagi vulkanik orol, Buyuk Britaniya mulki. Mayd. 88 km2. Aholisi 1,4 ming kishi (1989). Maʼmuriy markazi va port shahri — Jorjtaun. Yer yuzasi platodan iborat; traxit, riolit va bazalt jinslardan tarkib topgan. Oʻchgan vulkan krateri koʻp (30 dan ortiq). Eng bal. joyi 858 m (Grin-Mauntin togʻi). Iqlimi tropik passatli issiq iklim. Yillik yogʻin 700 –1000 mm. Oʻt-oʻsimliklari keng tarqalgan, oʻrmonlar bor. Sabzavot, mevalar yetishtiriladi. Orolni 1501 yilda Vozneseniye bayrami kuni portugallar kashf etgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Piyozcha

Sarimsoq piyozchlari
 *Hippeastrum* (amaryllis) lampochkasi
Botanikada piyozch**a** tuzilish jihatdan ettli barglari yoki barg asoslari boʻlgan qisqa poya boʻlib, ozuqa saqlash organi vazifasini bajaradi.

## Tavsif

 uzunasiga kesilgan piyozcha
 Piyozchaning koʻndalang kesimi
Piyozchaning barg asoslari, palla deb ham ataladi, ularda oʻsimlikning noqulay sharoitlarda omon qolishi uchun oziq-ovqat zaxiralari saqlanadi. Piyozchaning markazida vegetativ oʻsish nuqtasi yoki kurtaklar joylashgan. Poyaning pastki qismidan ildizlar, yuqori tomondan esa yangi poya va barglar chiqadi. **Tunik** piyozchalar quruq, membranali tashqi pallalarga ega boʻlib, ular piyozchaning ichki qismini himoya qiladi. *Allium*, *Hippeastrum*, *Nargis* va *lola* turkumidagi turlarning barchasida tunik lampalar mavjud. *Lilium* va *Fritillaria* turkumiga mansub turlarning piyozchalari himoya qatlamiga ega boʻlmagan boʻshashgan pallalarga ega.

Piyozcha vegetativ davrda hosil boʻladi, oʻsimlik esa koʻpayish davrida gullaydi. Gullash davri tugagandan soʻng, oʻsimlik taxminan olti haftalik barg davriga kiradi, bu davrda oʻsimlik tuproqdan ozuqa moddalarini va kelgusi yil uchun gullarni hosil qilish uchun quyosh energiyasini oʻzlashtiradi. Piyozchalardan kelgusi yili yangi oʻsimliklar oʻsib chiqadi.

## Piyozcha hosil qiluvchi oʻsimliklar

Yer osti saqlash organlarini hosil qiluvchi oʻsimliklar piyozchalar, ildiz mevalari va *kurtaklar, geofitlar* hosil qiladi. Baʼzi epifitik orxideyalar (Orchidaceae oilasi) piyozchalarga oʻxshash *psevdobulbs* deb ataladigan yer usti saqlash organlarini hosil qiladi.

Haqiqiy lampochkalarni hosil qiluvchi deyarli barcha oʻsimliklar bir pallali boʻlib, ularga quyidagilar kiradi:

* *Amaryllis*, *Crinum*, *Hippeastrum*, *Nargis* va Amaryllidaceae oilasining baʼzi turkumlari piyozcha hosil qiladi.
* Piyozgul, lolalar va Loladoshlar oilasining boshqa koʻplab vakillari.
* Iridaceae oilasi vakillari: *Xiphium* („Gollandiya“ irislari) va *Hermodactyloides* („tosh bogʻi“ irislari).

*Oxalis*, Oxalidaceae oilalari ikki pallalilar orasida haqiqiy piyozchalarni hosil qiladigan yagona oʻsimliklardir.

## Bulbil

**Bulbil** kichik piyozcha boʻlib, uni **bulblet**, **bulbet** yoki **bulbel** deb ham atash mumkin.

Baʼzi liliyalar, masalan, yoʻlbars nilufar *Lilium lancifolium*, barg qoʻltiqlarida bulbillar deb ataladigan kichik piyozchalarni hosil qiladi. Piyoz oilasining bir nechta aʼzolari, shu jumladan *Allium sativum* (sarimsoq), toʻpgullarida gullar oʻrniga (bu apomiksisning bir shakli) piyozchalar hosil qiladi. Daraxt piyozi (*Allium* × *proliferum*) isteʼmol qilish uchun yetarlicha katta boʻlgan kichik piyoz hosil qiladi.

* Bulbilar *Lilium lancifolium* barg qoʻltigʻida hosil boʻladi
* Yovvoyi sarimsoq (*Allium vineale*) piyozchalari unib chiqmoqda
* "Daraxt piyozi" gullar o'rniga kichik piyozchalarni hosil qiladi

## Yana qarang

* Gul lampalar roʻyxati

## Maʼlumotnomalar
# Toʻpgul

**Toʻpgul** (inflorescentia) — oʻsimlikdagi bir yillik novdaning gul chiqaradigan qismi. T. oddiy va murakkab boʻlishi mumkin. Oddiy T. botrik (ratsemoz, yongulli) va simoz (tepagulli) T. ga boʻlinadi. Botrik T. monopodial shoxlanishi va gullarining markazga qarab (pastdan yuqoriga) ochilishi bn; simoz T. esa uchki gulining mavjudligi, simpodial shoxlanishi va gullarining markazdan qochib (yuqoridan asosiga qarab) ochilishi bn tavsiflanadi. Oddiy T.da gullar asosiy gulpoya (birinchi tartibli gulpoya) da yoki ikkinchi tartibli gulpoyani tashkil qiluvchi gulbandlarda, murakkab T.da esa gullar uchinchi va undan ham yuqori tartibli gulpoyalarda joylashadi. Oddiy botrik T.lar: oddiy shingil T.; asosiy gulpoyaga gullar uzun gulbandlari bn joylashgan (karam, rediska, achambiti); oddiy boshoq T.; uzun gulpoyaga mayda bandsiz gullar bn oʻrnashgan (zubturum); kallaksimon T. kalta; yoʻgon gulpoyaga gulbandsiz gullar bn zich joylashgan (toʻngʻiztaroq, beda, sebarga); oddiy soyabon T.; asosiy gulpoyadan uzun gulbandli gullar soyabon simlari kabi har tomonga tarqalgan boʻladi (navroʻzgul, piyoz, olcha va boshqalar); oddiy savatcha T.da mayda gullar gulpoyaning yoʻgʻonlashgan uchiga joylashadi (moychechak, kungaboqar, boʻtakoʻz). Oddiy simoz T.ga oddiy mono, di va pleyoxaziylar mansub boʻlib, T.ning uchki gulidan pastroqda bitta (ayiqtovonda), ikkita (yulduzchada) yoki bir nechta (sutlamada) yon gullar rivojlanib, ular kechroq navbat bn ochiladi.

Murakkab T. esa bir xil yoki bir necha xil oddiy T.lardan hosil boʻladi. Masalan, ikkiuchta guldan hosil boʻlgan bugʻdoy boshoqchalarining bir nechtasi asosiy gulpoyaga birikib, bugʻdoyning murakkab boshogʻini, koʻpchilik soyabongullilarning bir necha oddiy soyabonlari murakkab soyabonni tashkil etadi.

T.ning tuzilishi sistematikada muhim ahamiyatga ega boʻlib, birbiriga yaqin oʻsimliklarning evolyutsiya yoʻnalishlari haqida fikr yuritishga imkon beradi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arvoh kapalaklar

**Arvoh kapalaklar**, brajniklar (Sphingidae) — kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uzunligi 2 — 20 sm dan oshadi, tanasi yoʻgʻon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nisbatan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan taʼminlangan. Hartumi uzun, ayrim tropik vakillariniki 25 sm dan ortadi, bir qancha turlarida reduksiyalangan. Qanotlari har xil kattalikda, oldingi qanotlari ingichka va choʻziq, keyingilari nisbatan kalta boʻlib, rangdor, dogʻlari yoki belbogʻlari bor. Qurtlarni yalangʻoch (tuksiz), orqa tomonida yagona shoxsimon oʻsimtasi boʻladi. Gʻumbaklari odatda tuproq ichida maxsus yoʻrgakchalarda yoki yupka tuproqdan iborat pilla ichida qishlaydi. **Arvoh kapalaklar** shom paytida juda faol ucha boshlaganligi tufayli ularga arvoh nomi berilgan. Kapalaklar tez-tez qanot qoqib katta tezlikda uchishi yoki havoda osilib turib hartumlari yordamida gul nektarini soʻrishi mumkin. Arvoh kapalaklarning 1200 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 33, Oʻzbekistonda 20 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kovil kapalagi (*Colerio zugophilli*), chakanda kapalagi (*S. hippophaes*), sachratqi kapalagi (*S. hicacae*), shirach kapalagi (S. centralastae) koʻp uchraydi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |