# Taksonomiya

## **Kirish**

Bu rasmda taksonomiya izoxlangan
**Taksonomiya (yunoncha taxis — joylanish, qator va nomus — qonun) — sistematikaning organizmlarni tasnif qiladigan nazariy va amaliy boʻlimi. Taksonomiya** , keng maʼnoda tasniflash fani, lekin aniqrogʻi tirik va yoʻq boʻlib ketgan organizmlarning tasnifi, yaʼni biologik tasnif. Bu atama yunoncha *taksi* („tartibga solish“) va *nomos* („qonun“) soʻzlaridan olingan. Demak, taksonomiya sistematik botanika va zoologiyaning metodologiyasi va tamoyillari boʻlib, oʻsimliklar va hayvonlar turlarini yuqori va quyi guruhlar ierarxiyasida tartibga soladi. Biologlar orasida 1750-yillarda shved tabiatshunosi Karl Linney tomonidan yaratilgan Linney binomial nomenklatura tizimi xalqaro miqyosda qabul qilingan.

Ommabop ravishda, tirik organizmlarning tasnifi ehtiyojga qarab paydo boʻladi va koʻpincha yuzaki boʻladi. *Chuvalchang* va *baliq* kabi anglo-sakson atamalari mos ravishda har qanday sudraluvchi narsaga — ilon, yomgʻir qurti, ichak paraziti yoki ajdaho — va har qanday suzuvchi yoki suvda yashovchi narsaga nisbatan ishlatilgan . *Baliq* atamasi *qisqichbaqasimonlar* , *qisqichbaqalar* va *dengiz yulduzlari* nomlari uchun umumiy boʻlsa-da, mollyuskalar va dengiz yulduzlari oʻrtasida suyakli baliq va odam oʻrtasidagidan koʻra koʻproq anatomik farqlar mavjud . Xalq tilidagi nomlar juda xilma-xildir. Masalan, amerikalik robin (*Turdus migratorius), ingliz robin emas (Erithacus rubecula*) va tog 'kuli (*Sorbus*) haqiqiy kulga faqat yuzaki oʻxshashlikka ega.

Biroq, biologlar barcha tirik organizmlarni bir xil sinchkovlik bilan koʻrib chiqishga harakat qilishdi va shuning uchun rasmiy tasnifni ishlab chiqdilar. Rasmiy tasnif nisbatan bir xil va xalqaro miqyosda tushunilgan nomenklatura uchun asos boʻlib xizmat qiladi va shu bilan oʻzaro havolalar va maʼlumotlarni qidirishni soddalashtiradi.

Biologik tasnifga nisbatan *taksonomiya* va *sistematika* atamalaridan foydalanish juda xilma-xildir. Amerikalik evolyutsionist Ernst Mayr „taksonomiya — bu organizmlarni tasniflash nazariyasi va amaliyoti“, „sistematika — bu organizmlarning xilma-xilligi haqidagi fan“ deb taʼkidlagan; ikkinchisi shunday maʼnoda evolyutsiya, ekologiya, genetika, xulq-atvor va qiyosiy fiziologiya bilan sezilarli oʻzaro bogʻliqliklarga ega boʻlib, taksonomiya boʻlishi shart emas.

## **Tarixi**

Tabiatga yaqin yashaydigan odamlar odatda oʻzlari uchun muhim boʻlgan mahalliy fauna va floraning elementlari haqida mukammal bilimga ega, shuningdek, koʻpincha tirik mavjudotlarning koʻplab yirik guruhlarini (masalan, baliqlar, qushlar va sutemizuvchilar) taniydilar. Biroq, ularning bilimlari ehtiyojga bogʻliq va bunday odamlar kamdan-kam hollarda umumlashtiradilar.

Biroq, rasmiy, ammo cheklangan tasniflash boʻyicha eng dastlabki qadamlarning baʼzilari qadimgi Xitoy va qadimgi misrliklar tomonidan amalga oshirilgan. Xitoyda 365 turdagi dorivor oʻsimliklarning katalogi keyingi gidrologik tadqiqotlar uchun asos boʻldi. Katalog miloddan avvalgi 2700- yillarda yashagan afsonaviy Xitoy imperatori Shennongga tegishli boʻlsa ham, katalog milodiy birinchi ming yillikning boshlarida yozilgan boʻlishi mumkin . Xuddi shunday, miloddan avvalgi 1700 yildan 1600 yilgacha boʻlgan qadimgi Misr tibbiy papiruslarida turli xil dorivor oʻsimliklarning tavsifi, shuningdek, kasallik va jarohatlarni davolashda qanday foydalanish mumkinligi haqida koʻrsatmalar berilgan.

## **Yunonlardan Uygʻonish davrigacha**

Gʻarb tasnifidagi birinchi buyuk umumlashtiruvchi2000 yil davomida tasniflash uning bir qismi boʻlgan mantiq fanini deyarli ixtiro qilgan Aristotel . Yunonlar dengiz va dengiz hayoti bilan doimiy aloqada boʻlishgan va Aristotel uni Lesbos orolida boʻlganida intensiv oʻrganganga oʻxshaydi . Oʻz asarlarida u juda koʻp sonlarni tasvirlab bergantabiiy guruhlar va ularni oddiydan murakkabgacha tartiblagan boʻlsa-da, uning tartibi evolyutsion emas edi. Biroq, u umurtqasiz hayvonlarni turli guruhlarga ajratishda oʻz davridan ancha oldinda edi va kitlar, delfinlar va choʻchqalar sutemizuvchilar xarakteriga ega ekanligini (yaʼni organizmning kuzatiladigan xususiyatlari yoki belgilari) va baliq emasligini bilardi . Mikroskop yoʻqligi sababli, u, albatta, hayotning eng kichik shakllari bilan shugʻullana olmadi .XIX asrgacha tasnifda Aristotel uslubi hukmronlik qildi . Uning sxemasi, aslida, tirik mavjudotni tabiatiga koʻra tasniflash, yaʼni uning aslida nima ekanligini, yuzaki oʻxshashliklarga qarshi — koʻplab namunalarni tekshirishni, oʻzgaruvchan belgilarni yoʻq qilishni (chunki ular tasodifiy boʻlishi kerak, muhim emas) va doimiy belgilarni oʻrnatishni talab qiladi. Keyinchalik bulardan tirik mavjudotning mohiyatini ifodalovchi taʼrifni ishlab chiqish uchun foydalanish mumkin — uni nima qiladi va shuning uchun uni oʻzgartirib boʻlmaydi; mohiyati, albatta, oʻzgarmasdir. Ushbu protseduraning modelini matematikada, ayniqsa yunonlarni hayratda qoldirgan geometriyada koʻrish kerak . Matematika ularga mukammal bilimning turi va namunasi boʻlib tuyuldi, chunki uning aksiomalardan chiqarilishi aniq va mukammal geometrik figurani chizish mumkinmi yoki yoʻqmi, uning taʼriflari mukammal edi. Ammo tirik mavjudotlarga nisbatan qoʻllaniladigan Aristotel amaliyoti bayon qilingan va maʼlum aksiomalardan chiqarib tashlash yoʻli bilan emas; balki u kuzatilgan misollardan induksiya yoʻli bilan boʻladi va shuning uchun oʻzgarmas mohiyatga emas, balki leksik taʼrifga olib keladi. Garchi u koʻp asrlar davomida jonli mavjudotlarni sinchkovlik bilan tahlil qilish orqali aniqlashga harakat qilish tartibini taqdim etgan boʻlsa-da, u tirik mavjudotlarning xilma-xilligini eʼtiborsiz qoldirdi. XIX asrning oʻrtalarida Charlz Darvinning „ *Turlarning kelib chiqishi“ ni* tushungan kam sonli odamlar har bir shaklning mohiyatiga ishonmaydigan empiristlar boʻlganligi qiziq .

Aristotel va uning botanikadagi shogirdi Teofrast 1400 yil davomida hech qanday muhim voris boʻlmagan. Taxminan XII asrda tibbiyot uchun zarur boʻlgan botanika asarlari oʻsimliklarning aniq tasvirlarini oʻz ichiga boshladi va bir nechtasi shunga oʻxshash oʻsimliklarni birlashtira boshladi. Ensiklopediyachilar ham mumtoz hikmat va baʼzi zamonaviy kuzatishlarni birlashtira boshladilar. Biologiyada Uygʻonish davrining birinchi gullashi 1543 yilda Andreas Vesaliusning inson anatomiyasi haqidagi risolasini va 1545 yilda Italiyaning Padua shahrida tashkil etilgan birinchi universitet botanika bogʻini yaratdi. Bu vaqtdan keyin botanika va zoologiyadagi ishlar gullab-yashnadi. Jon Rey XVII asr oxirida mavjud tizimli bilimlarni foydali tasniflar bilan umumlashtirdi. ni ajratib koʻrsatdidan bir pallali oʻsimliklar 1703 yilda ikki pallalilar kitlarning haqiqiy yaqinligini tan oldilar va biologik tasniflashning asosiy birligiga aylangan tur tushunchasiga amaliy taʼrif berdilar. U empirik kuzatish bilan Aristotel tasniflash mantiqini yumshatdi.

## Linney tizimi

Odatda zamonaviy taksonomiya asoschisi hisoblangan va kitoblari zamonaviy botanika va zoologiya fanining boshlanishi hisoblangan Karl Linney nomenklatura, oʻsimliklar va hayvonlarga nom berish qoidalarini ishlab chiqdi va birinchi boʻlib binomial nomenklaturani izchil qoʻlladi (1758). U sinfning standart ierarxiyasini kiritgan boʻlsa-da, tartib, jins vaturlari, uning oʻz davridagi asosiy muvaffaqiyati kitoblaridan oʻsimliklar va hayvonlarni aniqlash imkonini beradigan ishlaydigan kalitlarni taqdim etish edi. Oʻsimliklar uchun u gulning shu paytgacha eʼtibordan chetda qolgan kichik qismlaridan foydalangan. Linney tabiiy tasnifga harakat qildi, ammo uzoqqa bormadi. Uning tabiiy tasnif haqidagi kontseptsiyasi Aristotelcha edi; yaʼni Aristotelning jonli mavjudotlarning muhim xususiyatlari haqidagi gʻoyasi va uning mantigʻiga asoslanadi. U hayvonlarni tasniflashda, ularni sutemizuvchilar, qushlar, sudraluvchilar, baliqlar, hasharotlar va qurtlarga boʻlishda Aristoteldan kamroq aniq edi . U taʼriflaganidek, birinchi toʻrttasi aniq guruhlar va umuman tan olingan; oxirgi ikkita Aristotelning ettita guruhini oʻz ichiga oladi. Shaklning standart Aristotel taʼrifi tomonidan edijins va farq. Jins tasvirlangan narsaning umumiy turini belgilab berdi va farqlash oʻziga xos xususiyatni berdi . Masalan, „Qush“ va „Suvda oziqlanadigan“ tur yoki jins „Hayvon“ va „Qush“ turi boʻlishi mumkin. Ikkalasi birga ism sifatida ishlatilishi mumkin boʻlgan taʼrifni yaratdilar. Afsuski, bir jinsning koʻplab turlari maʼlum boʻlgach, farq uzoqroq va uzoqroq boʻldi. Oʻzining baʼzi kitoblarida Linney hoshiyaga oʻziga xos ismni, jinsning nomini va farqlanish yoki oldingi ismdan bitta soʻzni bosgan. Shu tarzda u binomial yoki ikkilik nomenklaturani yaratdi. Shunday qilib, zamonaviy odamlar — *Homo sapiens* , Neandertallar — *Homo neandertalensis* , gorilla — *Gorilla gorilla* va boshqalar.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |