Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yuksak oʻsimliklar

**Yuksak oʻsimliklar** — evolutsion taraqqiyot natijasida murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlgan, tanasi poya va bargga differensiyalangan oʻsimliklar. Ularda koʻp hujayrali murtak (embirion) hosil boʻladi. Yuksak oʻsimliklarga xos belgilardan biri jinsiy (gametofit) va jinssiz (sporofit) nasllarning gallanishidir. Yuksak oʻsimliklar 3000 ga yaqin turdan iborat 9 boʻlimni oʻz ichiga oladi. Bularga: riniotoifalar zosterofiltoifalar, yoʻsintoifalar, plauntoifalar, psilotoifalar, qirqboʻgʻimtoifalar, qirqquloqtoifalar, qaragʻaytoifalar, magnoliyatoifalar kiradi. Yuksak oʻsimliklar tanasining murakkab tuzilganligi, yerda oʻsishga moslashganligi, jinsiy va jinssiz koʻpayishi bilan tuban oʻsimliklardan farq qiladi. Yuksak oʻsimliklar sporofitida koʻp hujayrali sporangiylar hosil boʻlib, ularda harakatsiz sporalar yetishadi. Gametofitshxa jinsiy organlar paydo boʻladi. Sporofit, odatda, barg, poya va ildizga boʻlingan. Koʻpincha Yuksak oʻsimliklarda oʻtkazuvchi toʻqima — ksilema va floema rivojlangan. Epidermis, kutikula va bargida ogʻizchalar boʻlishi Yuksak oʻsimliklar uchun xos. Yuksak oʻsimliklar birorta dengiz suvoʻtlaridan kelib chiqqan, deb taxmin qilinadi. Yuksak oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari silur davridan maʼlum
# Gulli oʻsimliklar

**Gulli oʻsimliklar** (Magnoliophyta yoki Angiospermae), yopiq urugʻli oʻsimliklar, yopiq urugʻlilar — gul chiqaradigan yuksak oʻsimliklar guruhi. Urug'chi organining mavjudligi va qoʻsh urugʻlanish xos xususiyatdir. Urugʻ kurtagi bir yoki bir nechta boʻrtgan meva barglaridan iborat berk tuguncha boʻshligʻida boʻladi. Urugʻlari meva ichida joylashgan (yopiq urugʻlilar degan nom shundan kelib chiqqan). Bunday oʻsimliklar ikki sinf (bir pallali oʻsimliklar va ikki pallali oʻsimliklar)ga boʻlinadi. Oʻz navbatida bular ham kenja sinflar, tartib, oilalar, turkumlar va ularning barcha oraliq kategoriyalari bilan turlarga boʻlinadi.

Guruhda 400 oila, 12 mingdan ortiq turkum va 250 mingga yaqin tur mavjud. Yer yuzidagi yuksak oʻsimliklarning yarmidan koʻprogʻini yopiq urugʻli oʻsimlik turlari tashkil etadi. Odamlar uchun kerakli oʻsimliklar, jumladan oziq-ovqat oʻsimliklari (bugʻdoy, javdar, sholi, kartoshka, dukkaklilar va b.), tolali oʻsimliklar (gʻoʻza, zigʻir, kanop va hokazo), efir moyli va dorivor oʻsimliklar, mevalilar va kauchukli oʻsimliklarning koʻpchiligi kiradi.

## Taksonomik xilma-xillik

Gulli o'simliklar turlarining soni 250 000 dan 400 000 gacha baholanadi. Taqqoslash uchun, taxminan 12 000 turdagi mohlar va 11 000 turdagi peteridofitlar mavjud. APG tizimi asosan molekulyar filogenetika yordamida oilalar sonini aniqlashga intiladi. 2009 yilda APG III tizimida 415 oila sanalgan. 2016 yilgi APG IV tizimi besh yangi tartibni (Boraginales, Dilleniales, Icacinales, Metteniusales va Vahliales) qo'shdi, shuningdek ba'zi yangi oilalarni ham qo'shib, jami 64 tartibli yopiq urug'li va 416 oila sanalgan. Yopiq urug'li o'simliklar hayvonlar tasnif tizimlaridagi tip darajasiga o'xshash bo'linish darajasidagi guruh sifatida ko'rib chiqila boshlandi, Anthophyta deb nomlandi, garchi APG tizimi buyurtma darajasidan yuqori rasmiy bo'lmagan guruhlarni tan olsa ham.

## Evolutsiya

Botanik termin "Yopiq urug'li", yunoncha angeíon (ἀγγεῖον "butylka, idish") va spérma (σπέρμα "urug'") so'zlaridan kelib chiqqan bo'lib, "Yopiq urug'li" sifatida Pol Herman tomonidan 1690 yilda, faqat kapsulalarga o'ralgan urug'lari bo'lgan gulli o'simliklarni o'z ichiga olgan holda kiritilgan. Yopiq urug'li terminining ma'nosi 1827 yilda Robert Braun tomonidan tubdan o'zgargan, yopiq urug'li endi yopiq urug' pochkalarga ega urug'li o'simlikni anglatadi. 1851- yilda, Vilgelm Hofmaysterning embrional keselari haqidagi ishlari tufayli yopiq urug'li barcha gulli o'simliklar uchun, shu jumladan ikki pallali va bir pallali o'simliklar uchun zamonaviy ma'noni oldi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Carl Linnaeus

| Carl Linnaeus (Carl von Linné) |
| --- |
|  |
| Tavalludi |
23-may 1707-yil Rosxult, Shvetsiya |
| Vafoti |
10-yanvar 1778-yil(1778-01-10) (70 yoshda) Uppsala, Shvetsiya |
| Istiqomat joylari |
Shvetsiya |
| Fuqaroligi | Shvetsiya |
| Millati |
Shvetsiya |
| Sohasi |
Botanika Biologiya Zoologiya |
| Taʼlimi |
Lund universiteti Uppsala universiteti |
| Mashhur ishlari |
Taksonomiya Ekologiya Botanika |
| Dini |
Luteran |

**Carl Linnaeus** (shved tilidagi asl ismi **Carl Nilsson Linnæus**, 23-may, 1707 – 10-yanvar, 1778) — binominal nomenklaturaga asos solgan shved botanigi, zoologi va shifokori boʻlgan. U zamonaviy taksonomiya va ekologiyaning otasi deb ataladi. Uning ishlarining asosiy qismi lotin tilida yozilgan boʻlib, lotinchada uning ismi **Carolus Linnæus** deya, 1761-yildan soʻng **Carolus a Linné** deb yozilgan.

LINNEY (Linne, Linnaeus) Karl (1707.23.5, Rosxult - 1778.10.1, Upsala) — shved tabiatshunosi. Shvetsiya Fanlar akademiyasi akademik va uning birinchi prezidenta (1739-yildan), Parij Fanlar akademiyasi akademik (1762-yildan). Lund va Upsala universitetlarida oʻqigan, Upsala universiteti professor (1741-yildan). Oʻsimlik va hayvonlarning zamonaviy sistematikasiga asos solgan, binar nomenklaturani fanga kiritgan. Linnaeus turni ikki nom, yaʼni tur va urugʻ (turkum) nomi bilan atashni taklif etgan; sinf, turkum (tartib), urugʻ (turkum), tur va variatsiya tushun-chalarini anikdab bergan. Linnaeus 1500 oʻsimlik turlarini tavsiflab berdi. Oʻsimliklarni 24 sinf, hayvonlarni 6 sinf (sut emizuvchilar, qushlar, amfibiyalar, baliklar, chuvalchanglar va hasharotlar)ga ajratadi. Amfibiyalarga suvda va quruqlikda yashovchilar hamda sudralib yuruvchilarni kiritadi. Odamni hayvonlar sistemasi (sut emizuvchilar sinfi, primatlar turkumi)ga kiritish oʻsha davrda hukmron boʻlgan dunyoqarashlarga zid edi. Linnaeus sistemasi kup xususiyatlarga kura, sunʼiy bulsa ham oʻz davrida katta ijobiy ahamiyat kasb etdi. U 10000 dan ortiq O'simlik, 4200 dan ortiq hayvon turlarini tavsiflab berdi. Linnaeus tibbiyot, oʻsimliklarning iqlimga moslanishk va boshqa masalalarga bagʻishlangan bir qancha asarlar yaratdi. Upsala shahrida Gʻarbiy Yevropada eng yaxshi hisoblangan botanika bogini tashkil etdi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oʻt

*Bu maqola oʻsimlik nizo haqida. Jigardan ajralib chiquvchi suyuqlik va u saqlanadigan pufakcha uchun safro maqolasiga qarang.*
**Oʻt** — poyasi yogochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻlgan yashil oʻsimliklarning hayotiy shakli.
# Janubiy Afrika (tabiiy oblast)

**Janubiy Afrika** — Afrikati tabiiy oblast. Kongo-Zambezi suvayirgʻich platosidan jan.da. Maydon 5 mln. km2 atrofida. Gʻarbdan Atlantika, sharqdan Hind okeanlari oʻrab turadi. Gʻulomovda Afrikaning deyarli hamma landshaft tiplari kichraytirilgan masshtabda takrorlanadi, shuning uchun uni baʼzan Kichik Afrika deb ham atashadi. Geologik jihatdan Afrika platformasining bir qismi. Baland yerlarida kembriygacha paydo boʻlgan kristall va paleozoy intruziv jinslari yer yuzasiga chiqib yotadi. Kalahari botigʻi paleogen jinslari bilan qoplangan. Jan. qismi gersin burmalanishida vujudga kelgan. Gʻulomov zaminida qazilma boylik koʻp, ulardan oltin, uran, kalay, marganets, mis, xromit, asbest, olmos va b. sanoat ahamiyatiga ega. Perm davri yotqiziklarida katta toshkoʻmir konlari bor. Gʻulomovning markaziy qismi 900–1000 m li baland tekislik, chekkalari asosan 1500–2800 m li plato bilan oʻralgan, okeanga tomon tik tushgan va ancha baland (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m). Eng jan. Kap togʻlaridan iborat. Yirik daryolari: Zambezi, Limpopo, Oranj va Kunene. Gʻulomov ekvatorial, tropik, subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Yogʻin kam yogʻadigan barg toʻkuvchi siyrak oʻrmonlar, turli tipdagi savanna va choʻllar, eng jan. qismida subtropik doim yashil oʻrmonlar bor. Gʻulomovda quyidagi davlatlar joylashgan: Botsvana, Zimbabve, Lesoto, Namibiya, Eswatini, JAR, qisman — Angola, Zambiya, Malavi va Mozambik; orollardan — Komor orollari, Madagaskar, Mavrikiy, Seyshell orollari, Fransiya mulki boʻlgan — Reyunon.

## Manbalar
# Monotip takson

Aardvark – oʻzining turi, jinsi, oilasi va tartibining yagona hozirgi vakili
Biologiyada **monotip takson** – faqat bitta tur yoki bitta vakilni oʻz ichiga oladigan taksonomik guruh. Monotip tur – tarkibida kichikroq boʻlinmalar (yaʼni, kenja turlar yoki infraspesifik taksonlar) boʻlmagan tur. Jinslar misolida esa „unispesifik“ yoki „monospesifik“ atamalari ishlatilishi mumkin. Botanik nomenklaturada monotip avlod deb avlod va uning yagona turi bir vaqtning oʻzida tavsiflanadigan alohida holatga aytiladi.

## Nazariy ahamiyati

Monotip taksonlar biologik tasniflashda bir qator muhim nazariy muammolarni keltirib chiqaradi. Asosiy masalalardan biri „Gregg paradoksi“ deb ataladi: agar bitta tur bir nechta iyerarxik darajalarning yagona vakili boʻlsa (masalan, oʻz oilasidagi yagona avlodga mansub boʻlgan yagona tur), unda mantiqiy tuzilishni saqlash uchun har bir daraja alohida taʼrifga muhtoj boʻladi. Aks holda, turli taksonomik darajalar amalda bir-biridan farq qilmay qoladi, bu esa biologik xilma-xillikni iyerarxik tizimda tashkil etishda qiyinchiliklar tugʻdiradi.

Taksonomistlar monotip taksonni aniqlashganda, bu koʻpincha uning haqiqiy evolyutsion izolyatsiyasini emas, balki boshqa turlar bilan aloqalari haqidagi noaniqlikni aks ettiradi. Bunday noaniqlik turli xil turlarda koʻp hollarda kuzatiladi. Misol uchun, Licmophora juergensii nomli diatom suv oʻti monotip turkumga kiritilgan, chunki olimlar hali uning boshqa turlar bilan qarindoshlik aloqalari haqida aniq dalillarni topa olmaganlar.

## Manbalar
# PubMed

**PubMed** — bepul qidiruv tizimi boʻlib, asosan MEDLINE maʼlumotlar bazasiga, hayotiy fanlar va biotibbiyotga tegishli mavzularga oid referatlar kiradi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Tibbiyot Kutubxonasi maʻlumotlar bazasini Entrez maʼlumot olish tizimining bir qismi sifatida saqlamoqda.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
# Gilliesia

| *Gilliesia* |
| --- |
|  |
| *Gilliesia graminea* |
| Ilmiy tasniflash |
|  | Oʻsimliklar |
|  | Yuksak oʻsimliklar |
|  | Gulli oʻsimliklar |
|  | Bir urugʻpallalilar |
|  | Asparagales |
|  | Amaryllidaceae |
|  | Allioideae |
|  | Gilliesieae |
|  | *Gilliesia* Lindl. |
|  |
|  |

Gilliesia — Amaryllidaceae oilasiga tegishli turkum. Turkumga mansub barcha turlarning vatani Chili va Argentina.

## Taksonomiya

### Turlar

* *Gilliesia curicana* Ravenna — Chilidagi Maule
* *Gilliesia dimera* Ravenna — Chilidagi Maule
* *Gilliesia graminea* Lindl. — markaziy Chili, Argentinadagi Mendosa
* *Gilliesia isopetala* Ravenna — Chilidagi OʻHiggins
* *Gilliesia monophylla* Reiche — Mauledan Chilidagi Biobiogacha
* *Gilliesia montana* Poepp. & Endl. Mauledan Chilidagi La Araukaniyaga
* *Gilliesia nahuelbutae* Ravenna — Chili

## Manbalar
# Nargis

**Nargis**, narsiss (Narcissus L.) — chuchmomadoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi. Piyozboshi koʻp yillik. Bargi nashtarsimon. Guli, odatda, sariq yoki oq, yakka yoki gulband uchida bir nechtadan joylashgan. Gulqoʻrgʻoni silindrsimon nayli, qoʻngʻiroqsimon yoki kosachasimon tojli. Mevasi etli koʻsakcha. Koʻpincha, Oʻrta dengiz rayonlarida oʻsadigan 30 ga yaqin (boshqa maʼlumotga koʻra 60 tacha) turi bor. Oʻzbekistonda 2 ta turi uchraydi: N. pseudonarcissus L. — soxta yoki sariq N., gulqoʻrgʻon barglari oq. Bachki (soxta) toji sariq, chin tojbarglariga nisbatan ancha qisqa. N. poeticus L. — nafis yoki oq N. Har ikkala turi koʻp yillik, piyozli, manzarali oʻsimlik hisoblanib, aprel oyida gullaydi. Baʼzi turlarining gullarida xushboʻy efir moyi, piyozboshida alkaloidlar mavjud.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Vikiturlar

Vikiturlar|  |
| Web-manzil |
species.wikimedia.org |
| Interwiki |
species: |
| Asosiy boʻlim |
Koʻp tilli |
| Asos solingan sana |
2004-yil 14-sentyabr |
| Asoschi |
Benedikt Mandl (2004-yilda loyohani taklif qilgan); Jimmy Wales hamda Vikimedia jamoati |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikiturlar** (*viki* va *turlar* soʻzlarining birikmasi) (inglizcha: *Wikispecies*) — biologik turlarning erkin katalogini tuzish maqsadida yaratilgan loyiha. Vikipediya singari Vikiturlar ham Vikimedia Jamgʻarmasining loyihasi boʻlib, koʻngillilar tomonidan tuziladi. Loyiha koʻproq olimlar uchun moʻljallangan.

Jimmy Wales tahrirchilar ilmiy darajalarini tasdiqlovchi hujjatlarni faks orqali joʻnatishlari shart emasligini, ammo qilingan tahrirlar maxsus auditoriyalar tekshiruvidan oʻtishi kerakligini aytgan. Vikiturlardagi maʼlumotlardan GNU Free Documentation License va CC BY-SA 3.0 litsenziyalari boʻyicha foydalanish mumkin.

Vikiturlarga 2004-yilning sentyabr oyida asos solingan. Loyihani boyitish uchun butun dunyodagi biologlar yordamga chaqirilgan. 2005-yilning aprel oyiga kelib Vikiturlarda Carl Linnaeus klassfikatsiyasiga asoslangan taksonomiya tuzib chiqildi va har bir tur haqidagi Vikipediya maqolasiga linklar qoʻshildi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayt
* Vikiturlar ustavi (ingl.)
# Vikimaʼlumotlar

Vikimaʼlumotlar|  |
| Web-manzil |
www.wikidata.org |
| Interwiki |
d: |
| Asosiy boʻlim |
Koʻp tilli |
| Asos solingan sana |
2012-yil 30-oktyabr |
| Litsenziya |
erkin |
| Reklama |
yoʻq |

**Vikimaʼlumotlar** (*viki* va *maʼlumotlar* soʻzlarining birikmasi) (inglizcha: *Wikidata*) — onlayn maʼlumotlar bazasi. Vikipediya singari Vikimaʼlumotlar ham Vikimedia Jamgʻarmasining loyihasi boʻlib, koʻngillilar tomonidan tuziladi. Loyihaning maqsadi Vikimedia loyihalarida ishlatish mumkin boʻlgan muayyan maʼlumot turlari (masalan, kishilarning tugʻilgan kunlari) uchun umumiy manba vazifasini oʻtashdir. Vikiombor barcha Vikimedia loyihalari uchun media fayllarni oʻzida toʻplaganidek, Vikimaʼlumotlar jamgʻarmaning barcha loyihasida ishlatish mumkin boʻlgan maʼlumotlarni oʻzida jamlaydi. Vikimaʼlumotlar Wikibase dasturi yordamida ishlaydi.

## Manbalar

Vikima'lumot
## Havolalar

* Rasmiy sayt
* Meta-vikida Vikimaʼlumotlar uchun bagʻishlangan sahifa
# Gulchilik

**Gulchilik** — gulli manzarali oʻsimliklarni bogʻ va xiyobonlarga, yoʻl yoqalariga ekish, binolar ichini bezash, guldastalar yasash maqsadlarida oʻstirish; dehqonchilik sohasi. Ochiq va isitiladigan yerdagi G.ka boʻlinadi. Ochiq yer (dala)dagi G.da bir yillik (qashqargul, itogʻiz, gulbeor, xushboʻy tamaki), ikki yillik (kapalakgul, boʻtakoʻz, chinnigul) va koʻp yillik (gulsapsar, pion, floks va b.) gullar oʻstiriladi. Isitiladigan yer (issiq,xona, oranjereya)dagi G.da nozik va chiroyli gullaydigan, yaproqlari hamisha yashil oʻsimliklar (lola, chinnigul, xrizantema, palma, fikus va b.) oʻstiriladi. G.ni ochiq va isitiladigan yerlarda qoʻshib olib borish yil davomida gul yetishtirishni taʼminlaydi.

Koʻpgina mamlakatlarda, jumladan Oʻzbekistonda G. juda qad. tarixga ega. Amir Temur, Bobur yaratgan bogʻlarda gul oʻstirishga alohida eʼtibor berilgan (qarang Amir Temur bogʻlari).

Oʻzbekistonda gul va manzarali oʻsimlik koʻchatlari, qalamcha va urugʻlari hamda tuvaklarda ustiriladigan gullar yetkazib beradigan xoʻjaliklar, gul va koʻchat sotadigan maxsus "Toshkent gullari" firmasi tashkil etilgan. G. boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlarini R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti olib boradi; malakali gulchilarni shu institut kolleji, shuningdek, Toshkent agrar universiteti tayyorlaydi. Gul urugʻlari, koʻchatlari, piyozlari yetishtiradigan maxsus gulchilik xoʻjaliklari bor (qarang Gul urutiligi).

Chet mamlakatlarda, ayniqsa, Yevropada G. rivojlangan. GFR, Niderlandiya, Italiya, Fransiya, Bolgariya va b.da G. iqtisodiyotning muhim tarmogʻini tashkil qiladi, uning mahsulotlari eksport qilinadi. Masalan, Niderlandiya lola, nilufar, sunbul piyozlarini yetishtirishga, GFR atirgul va chinnigulni sanoat usulida yetishtirishga ixtisoslashgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Remiskevich I. T., Manzarali bogʻdorchilik va gulchilik, T., 1964; Ozolin P. K., Karamishina N. M., Uyda gul oʻstirish, T., 1967; Tavlinova G. K., Sveti v komnate i na balkone, L., 1985.

Lutfulla Abdurahmonov.