# Bir urugʻpallali oʻsimliklar

Bugʻdoyning koʻrinishi
**Bir urugʻpallalilar** yoki **monokotiledonlar** (/ˌmɒnəˌkɒtəˈliːdənz/), odatda **lolasimonlar** deb ataluvchi, oʻt va oʻtga oʻxshash gulli oʻsimliklar (angiospermlar), urugʻlarida, asosan, faqat bitta embrion mavjud. Ular anʼanaviy ravishda gullaydigan oʻsimliklar boʻlingan asosiy guruhlardan birini tashkil qiladi; qolgan gulli oʻsimliklarda ikkita urugʻdon boʻlib, ikki urugʻpallali yoki dikotiledonlar deyiladi.

Lolasimonlar deyarli har doim bir guruh sifatida tan olingan, ammo bir necha turli nomlar ostidagi turli sistematik darajalarga ega. 2009-yilgi APG III tizimi „monokotlar“ deb nomlangan sinfni tan oladi, ammo uni taksonomik darajaga kiritmaydi.

Bir urugʻpallalilar 70 000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi, bu barcha angiospermlarning toʻrtdan bir qismidir. Turlar soni boʻyicha ushbu guruhdagi (va umuman gulli oʻsimliklarda) eng katta oila orxideyalar (Orchidaceae oilasi) boʻlib, 20 000 dan ortiq turga ega. Iqtisodiy jihatdan eng muhim 12000 ga yaqin turlar bir pallalilar oilasi boʻlgan bugʻdoydoshlar (Poaceae)ga tegishli.

Qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarilgan biomassaning asosiy qismi bir urugʻpallali oʻsimliklardan olinadi. Bularga nafaqat asosiy don (guruch, bugʻdoy, makkajoʻxori va boshqalar), balki yem-xashak oʻtlari, shakarqamish, bambuk va boshqa koʻplab oddiy oziq-ovqat va bezak ekinlari kiradi.

## Tavsif

### Umumiy maʼlumotlar

Bir urugʻpallalilar, nomidan koʻrinib turibdiki, urugʻlarida bitta (mono-) kotiledon yoki embrion barg mavjud. Tarixiy jihatdan, bu xususiyat monokotlar bilan ikki pallali yoki odatda ikkita kotiledonga ega boʻlgan dikotlar bilan taqqoslash uchun ishlatilgan; ammo, zamonaviy tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, dikotlar tabiiy guruh emas va bu atama faqat monokot boʻlmagan va bu yerda shu jihatdan ishlatiladigan barcha angiospermlarni koʻrsatish uchun ishlatilishi mumkin. Diagnostik nuqtai nazardan, kotiledonlar soni ayniqsa foydali xususiyat emas (chunki ular oʻsimlik hayotida juda qisqa vaqt davomida mavjud boʻladi) va u toʻliq ishonchli emas. Yagona kotiledon ajdodlar bir pallalilar tanasi rejasining bir qator modifikatsiyalaridan faqat bittasi boʻlib, ularning moslashish afzalliklari yaxshi tushunilmagan, ammo yer yuzidagi yashash joylariga radiatsiya taʼsiridan oldin suv muhitiga moslashish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Shunga qaramay, monokotlar yetarli darajada ajralib turadiki, tashqi morfologiyasi jihatidan ancha xilma-xilligiga qaramay, bu guruhga aʼzo boʻlish borasida kamdan-kam hollarda kelishmovchiliklar boʻlgan. Biroq, asosiy sinflarni ishonchli tarzda tavsiflovchi morfologik xususiyatlar kam uchraydi .

Shunday qilib, bir urugʻpallalilar boshqa angiospermlardan ham bir xilligi, ham xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bir tomondan, kurtaklar nishlarining tashkil etilishi, barg tuzilishi va gul konfiguratsiyasi qolgan angiospermlarga qaraganda bir xil boʻladi, ammo bu cheklovlar doirasida evolyutsiya muvaffaqiyatining yuqori darajasini koʻrsatadigan koʻplab xilma-xillik mavjud . Monokot xilma-xilligi koʻp yillik geofitlarni oʻz ichiga oladigan manzarali gullar, shu jumladan orxideya (Asparagales); lolalar va nilufarlar (Liliales); rozet va suvli epifitlar (Asparagales); mikoheterotroflar (Liliales, Dioscoreales, Pandanales), barcha lilioid monokotlarda; oʻt oilasiga mansub asosiy donlar (makkajoʻxori, sholi, arpa, javdar, suli, tariq, jo'xori va bugʻdoy); va yem-xashak o'tlari (Poales), shuningdek, yogʻochli daraxtga oʻxshash palma daraxtlari (Arecales), bambuk, qamish va bromeliadlar (Poales), komelinid monokotlarida banan va zanjabil (Zingiberales), shuningdek, paydo boʻlgan (Poales, Acorales) va aroidlar, shuningdek, dengiz o'tlari (Alismatales) kabi suzuvchi yoki suv ostidagi suv o'simliklari .

### Vegetativ

#### Tashkiliy tuzilishi, oʻsishi va hayotiy shakllari

Eng muhim farq ularning oʻsish shakli boʻlib, lateral meristema (kambiy) yoʻqligi boʻlib, u diametrining balandligi (ikkilamchi oʻsish) bilan uzluksiz oʻsishiga imkon beradi va shuning uchun bu xususiyat kurtaklar qurilishida asosiy cheklovdir. Koʻpincha oʻtli boʻlsa-da, baʼzi daraxtsimon monokotlar katta balandlik, yoʻgʻonlik va massagacha yetadi. Ikkinchisiga agavalar, palmalar, pandanlar va bambuklar kiradi . Bu monokotlar turli yoʻllar bilan hal qilinadigan suv transportida qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Baʼzilar, masalan, Yucca turlari, anomal ikkilamchi oʻsishni rivojlantiradi, palma daraxtlari esa oʻsish sifatida tavsiflangan anomal birlamchi oʻsish shaklidan foydalanadi. Oʻq birlamchi qalinlashuvga uchraydi, bu tugunlararodan internodaga oʻtadi, natijada bazal birlamchi oʻqning odatiy teskari konussimon shakli paydo boʻladi). Cheklangan oʻtkazuvchanlik, shuningdek, poyalarning cheklangan shoxlanishiga yordam beradi. Ushbu cheklovlarga qaramay, turli xil moslashuvchan oʻsish shakllari epifitik orxideya (Asparagales) va bromeliads (Poales)dan suvosti Alismatales (shu jumladan, qisqartirilgan Lemnoideae) va mikotrofik Burmanniaceae (Dioscreales) va Triurndanales (Triurndanales)ga olib keldi. Moslashishning boshqa shakllariga Araceae (Alismatales) ning ilashuvchi toklari kiradi, ular mahalliy daraxtlarni (yaʼni eng qorongʻi joyni) aniqlash uchun salbiy fototropizmdan (skototropizm) foydalanadilar , Calamus manan (Arecales) kabi baʼzi palmalar esa eng uzun kurtaklarni beradi. oʻsimlik dunyosi, uzunligi 185 m gacha . Boshqa monokotlar, xususan, Poallar, termofit hayot shaklini qabul qildilar .

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |