# Farengeyt boʻyicha 451 daraja (kitob)

**"Farengeyt boʻyicha 451 daraja"** – amerikalik yozuvchi Rey Bredberi tomonidan 1953-yilda yozilgan distopik roman. Roman kelajakdagi Amerika jamiyatini tasvirlaydi, bu yerda kitoblar taqiqlangan va „oʻt oʻchiruvchilar“ topilgan har qanday kitobni yoqib yuboradilar. Asar oʻt oʻchiruvchi **Gay Montag**ning hayotidan hikoya qiladi. U adabiyotni senzura qilish va bilimlarni yoʻq qilish vazifasidan hafsalasi pir boʻlib, ishidan voz kechadi va oʻzini adabiy va madaniy kitoblarni saqlashga bagʻishlaydi.

„Farengeyt boʻyicha 451 daraja“ Bredberi tomonidan Ikkinchi Qizil Qo‘rquv davrida va MakKarti davrida yozilgan boʻlib, Natsistlar Germaniyasida kitoblarni yoqish va Sovet Ittifoqidagi mafkuraviy repressiyalardan ilhomlangan. Bredberining roman yozishdagi maqsadi koʻp marta oʻzgargan. 1956-yilda radio intervyusida Bredberi ushbu kitobni AQShda kitoblarni yoqish xavotiri sabab yozganini aytgan. Keyingi yillarda u kitobni ommaviy axborot vositalari adabiyotni oʻqishga qiziqishni kamaytirayotganini tanqid qilish deb taʼriflagan. 1994-yilgi intervyusida Bredberi siyosiy toʻgʻrilikni kitobdagi senzuraning allegoriyasi sifatida koʻrsatib, uni „hozirgi kunlarning haqiqiy dushmani“ deb atagan va uni „fikr nazorati va soʻz erkinligini nazorat qilish“ deb taʼriflagan.

*"Farengeyt boʻyicha 451 daraja"* romanining yozilishi va mavzusi Bredberining oldingi qisqa hikoyalarida ham kuzatilgan. 1947-1948 yillarda Bredberi „Bright Phoenix“ nomli qisqa hikoya yozdi, bu hikoya kutubxonachining kitoblarni yoqib yuboradigan „Chief Censor“ bilan toʻqnashuvi haqida edi. 1949-yilda Bredberining politsiya bilan boʻlgan uchrashuvi uni 1951-yilda „The Pedestrian“ qisqa hikoyasini yozishga ilhomlantirgan. „The Pedestrian“da bir kishi kechasi mahallasida sayr qilayotganda politsiya tomonidan zoʻravonlik qilinib, hibsga olinadi. „The Pedestrian“ jamiyatida fuqarolar televizorni koʻngilochar faoliyat sifatida tomosha qilishlari kutiladi, bu tafsilot „*Fahrenheit 451“*da ham kiritilgan edi. „Bright Phoenix“ va „The Pedestrian“ning elementlari „*The Fireman*“ deb nomlangan qissaga birlashtirildi, bu qissa 1951-yilda „*Galaxy Science Fiction*“ jurnalida chop etilgan. „Ballantine Books“ nashriyotidagi muharrir Stenli Kauffmann Bredberini „*The Fireman*“ni toʻliq romanga aylantirishga undadi. Bredberi 1953-yilda *"Fahrenheit 451"* uchun qoʻlyozmani yakunladi va roman oʻsha yilning oxirida chop etildi.

*"Farengeyt boʻyicha 451 daraja"* nashr etilganidan soʻng tanqidiy muvaffaqiyatga erishdi, ammo ayrim muhim istisnolar ham boʻldi. Roman mavzusi sababli apartid hukm surgan Janubiy Afrika va AQShdagi turli maktablarda senzura qilindi. 1954-yilda *"Farengeyt boʻyicha 451 daraja"* Amerika San'at va Adabiyot Akademiyasi Adabiyot mukofoti va Kaliforniya Hamdoʻstlik Klubining Oltin Medaliga sazovor boʻldi. Keyinchalik 1984-yilda Prometey „Shon-sharaf zali“ mukofotini va 2004-yilda "Retro" Hugo mukofotini qoʻlga kiritdi. 1976-yilgi audiokitob versiyasi uchun Bredberi "Spoken Word" Grammy nomzodligiga sazovor boʻldi. Roman filmlar, sahna asarlari va video oʻyinlarga moslashtirildi. Roman asosidagi filmlarga 1966-yilda Fransua Truffo tomonidan suratga olingan, Gay Montag rolini Oskar Verner ijro etgan film va 2018-yilda Ramin Bahrani tomonidan suratga olingan va Maykl B.Jordan Montag rolini oʻynagan televizion film kiradi, ikkisi ham aralash tanqidiy qabul qilindi. Bredberi 1979-yilda oʻzi sahna asari versiyasini nashr etdi va 1984-yilda interaktiv badiiy video oʻyinini yaratishga yordam berdi, shuningdek, uning qisqa hikoyalari toʻplami „*Pleasure to Burn*“ nomi bilan chiqdi. Shuningdek, ikkita BBC radiosi dramatizatsiyasi ham ishlab chiqarilgan.

## Tarixiy va biografik kontekst

Fashistlarning kitoblarni yoqishi Rey Bredberini qoʻrqitadi va *Fahrenheit 451 kitobini yozishga undaydi.*
Ikkinchi jahon urushi yakunida Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombalari tashlanganidan koʻp oʻtmay, Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻz diqqatini Sovet Ittifoqining atom bombasi loyihasiga va kommunizmning kengayishiga qaratdi. 1938-yilda Amerikadagi fuqarolar va tashkilotlarni kommunistik aloqalarda gumon qilish uchun tashkil etilgan AQShdagi Amerika Birlashmagan Faoliyatlar Qo‘mitasi (HUAC) 1947-yilda Gollivud kino ijodkorligidagi gumon qilingan kommunistik taʼsirni tergov qilish uchun eshituvlar oʻtkazdi. Ushbu eshituvlar natijasida „Gollivud o‘ntaligi“ deb atalgan taniqli ssenariy mualliflari va rejissyorlar guruhining qora roʻyxatga olinishi bilan yakunlandi.

HUAC (Amerika Birlashmagan Faoliyatlar Qoʻmitasi) Gollivudni tergov qila boshlagan davr koʻpincha Sovuq urushning boshlanishi bilan bir davrga toʻgʻri keladi, chunki 1947-yil mart oyida Trumen doktrinasi eʼlon qilingan edi. 1950-yillarga kelib, Sovuq urush ayni avjiga chiqqan edi va Amerika jamoatchiligi orasida yadroviy urush va kommunistik taʼsir qoʻrquvi tarqala boshlagan edi.

Hukumatning sanʼatkorlar va ijodkorlarning ishlari bilan aralashuvi Bredberini gʻazablantirdi; u hukumatning faoliyatidan norozi va xavotirda edi. 1949-yil oxirida bir politsiya xodimi bilan kechasi uchrashuvi Bredberiga „The Pedestrian“ qisqa hikoyasini yozishga ilhom berdi. Bu hikoya „The Fireman“ga, soʻngra „*Fahrenheit 451*“ ga tamal toshi boʻlgan edi. 1950-yilda senator Jozef Makkartining kommunistlarda ayblanganlarni taʼqib qilishi bilan boshlangan MakKartizmning kuchayishi Bredberining hukumatning ortiqcha aralashuviga nisbatan nafratini kuchaytirdi.

Radioning Oltin Davri 1920-yillarning boshidan 1950-yillarning oxirigacha davom etdi, bu Bredberining bolalik yillariga toʻgʻri keladi, televizorning oltin davriga oʻtish esa u „*Fahrenheit 451*“ga olib keladigan hikoyalar ustida ishlay boshlagan paytlarga toʻgʻri keladi. Bredberi ommaviy axborot vositalarini kitob oʻqish uchun, hatto jamiyat uchun tahdid deb hisoblagan, chunki ular muhim ishlardan chalgʻituvchi omil boʻlishi mumkin deb hisoblagan. Bu ommaviy axborot vositalari va texnologiyalarga nisbatan nafrat, Mildred va uning doʻstlari orqali ifodalanadi va kitobdagi muhim mavzulardan biridir.

Bredberining kitoblarga boʻlgan ulkan ishtiyoqi yoshligida boshlangan. U oʻrta maktabni tugatgach, oilasi uni kollejga yuborishga qodir emas edi, shuning uchun Bredberi oʻzini oʻzi Los-Anjeles jamoat kutubxonasida taʼlim olishga bagʻishlaydi. 1920 va 1930-yillarda oʻz mahalliy kutubxonalariga tez-tez tashrif buyurgan Bredberi oʻsha paytda H.G. Uells kabi mashhur ilmiy-fantastik romanlar mavjud emasligidan norozi boʻlganini eslaydi. Shu kabi faktorlar va Iskandariya kutubxonasining yoʻq qilinishi haqida xabar topishi unga kitoblarning senzura va yoʻq qilinishga qanchalik zaif ekanligini anglashiga sabab boʻladi. Keyinchalik, oʻsmirlik chogʻida Bredberi natsistlar tomonidan kitoblarni yoqib yuborilishidan dahshatga tushdi va keyinchalik Iosif Stalinning siyosiy repressiya kampaniyasidan, „Buyuk Tozalash“dan dahshatga tushdi, bunda yozuvchilar va shoirlar, shu jumladan koʻplab boshqa odamlar hibsga olingan va koʻpincha qatl etilgan edi.

## Kitobning qisqacha maʼzmuni

## "Oʻchoq va Salamandra"

Gay Montag uzoq kelajakda taqiqlangan kitoblarni va ular yashirilgan uylarni yoqish bilan shugʻullanadigan oʻt oʻchiruvchi. Bir kuz kechasida ishidan qaytayotib, u yangi qoʻshnisi, mustaqil fikrlari va ozod ruhiyati unga oʻz hayotini va farovonligini qayta taffakkur qilishga undagan yosh qiz Klarissa MakLellan bilan uchrashadi. Montag uyiga qaytadi va rafiqasi Mildred uyqu dorilarini ortiqcha isteʼmol qilgani va hushidan ketganiniga duch keladi, va darhol tez yordam chaqiradi. Shundan soʻng ikkita tez tibbiy yordam xodimi uning oshqozonini yuvib, uning terisining rangini oʻzgartiradi, bu jarayon esa uni qora rangga aylantiradi va asta-sekin gallyutsinatsiya qiladi. Keyinchalik Mildred hatto Montag ham taniy olmaydigan maxluqqa aylanadi va oʻz eri tomonidan yoqib yuboriladi. Ular boshqa bir Mildred kabi zaxarlangan odamni davolashga ketganidan keyin, Montag Klarissa va uning oilasi savodlashib ketayotgan jamiyat haqida gapirayotganini eshitadi. Shundan koʻp oʻtmay, Montagning oʻy-hayoli Klarissaning radikal fikrlari va Mildredning oʻlimi haqidagi xotiralari bilan toʻlib ketadi. Keyingi bir necha kun davomida deyarli har kecha Montag ishdan qaytayotgan paytda Klarissani uchratib qoladi. Klarissaning oddiy zavqlari va qiziqishlari uni tengdoshlari orasida gʻayri oddiy qilib qoʻyadi, va uni oʻz xatti-harakatlari uchun terapiyaga borishga majbur qilishadi. Montag doimo bu uchrashuvlarni intizorlik bilan kutadi, biroq bir kun Klarissa yoʻqoladi.

Keyingi kunlardan birida, bir qari odamning uyida ish vazifasini bajarayotgan paytida Montag tasodifan bir kitobni koʻrib qoladi va beixtiyor uni oʻgʻirlaydi. Kampir oʻz uyi va kitoblarini tark etishdan bosh tortadi, keyin toʻsatdan gugurt chaqadi va oʻzini tiriklayin yoqib yuboradi. Ayolning bu harakatidan hayratlangan Montag uyiga qaytadi va kitobni yostiq ostiga yashiradi. Keyin, Montag Mildreddan Klarissa haqida bir xabar eshitgan yoki yoʻqligi haqida soʻraydi. Shundan soʻng Mildred Klarissaning oilasi koʻchib ketgani va 4 kun oldin Klarissani koʻchada mashina urib yuborgani haqida aytadi. Montag bu haqida avvalroq eshitmaganidan norozi boʻladi, bu holat uning uxlashiga halaqit beradi. Montag uyning tashqarisida kitoblar boʻlgan uylarni atrofida yuradigan, itga oʻxshash mexanizmlard an ishlangan „Mexanik it“ni koʻradi.

Ertasi kuni Montag kasal boʻlib uygʻonadi. Mildred eriga gʻamxoʻrlik qilishga harakat qilsada, oʻzini yashash xonasidagi devorlarni toʻldiradigan katta televizorlarda koʻrsatiladigan „parlor wall“dagi koʻngilochar dasturlar unda koʻproq qiziqish uygʻotadi. Montag oʻt oʻchiruvchilik ishidan ozgina tanaffus olish istagini bildiradi, bu esa Mildredni uyni va uning „parlor wall“dagi „family“ni yoʻqotishi haqida vahimaga olib keladi. Montagning oʻt oʻchiruvchi boshligʻi kapitan Beatty, uning sogʻligidan xabar olish uchun tashrif buyuradi. Uning ishonchsizligini sezib, Beatty kitoblarning qadrsizlanishi va oʻt oʻchiruvchilarning hozirgi roli qanday boʻlganligini tushuntiradi: yillar davomida odamlar yangi ommaviy axborot vositalarini (film va televizor kabi), sportni va tez sur’atdagi hayotni qabul qila boshlashdi. Kitoblar diqqatni kamroq olishi uchun qisqartirilgan. Shu bilan birga, texnologiyalarning rivojlanishi deyarli barcha binolarni yongʻinga chidamli materiallardan qurishga olib keldi va oʻt oʻchiruvchilarning yongʻinni oldini olishiga hojat qolmadi. Hukumat esa oʻt oʻchiruvchilarni jamiyatning tinchligi uchun mas’ul xodimlarga aylantirdi: ular yongʻinlarni oʻchirish oʻrniga, kitoblarni yoqish uchun tayinlandilar, chunki kitoblar odamlarning hayotini qiyinlashtiradigan chalkash va tushunarsiz fikrlar manbai sifatida qoralandi. Mildred va Montag oʻrtasida yostiq ostidagi kitob haqida yoqimsiz suhbat boʻlib oʻtdi, Beatty shubhalanib qoladi va uyni tark etishidan oldin bilinar bilinmas tahdid qiladi; agar oʻt oʻchiruvchida kitob topiladigan boʻlsa, u keyingi yigirma toʻrt soat ichida uni yoqib yuborish talab qilinadi. Agar u bu harakatni rad etsa, boshqa oʻt oʻchiruvchilar kelib, kitobni yoqib yuboradilar. Bu uchrashuv Montagni butunlay qoʻrquvga solib qoʻydi.

Keyinchalik Montag Mildredga, oʻtgan 1 yil davomida, ularning uyida yashirilgan kitoblar toʻplamini koʻrsatadi. Qoʻrqib ketgan Mildred bitta kitobni olib oshxonaga yoqish uchun shoshib ketadi, ammo Montag uni bu ishdan toʻxtatadi, Montag Mildredga kitoblarni ularda maʼno bor yoki yoʻqligini bilish uchun oʻqib koʻrishni maslahat beradi. Agar ular rostan ham qimmatli boʻlmasa, u kitoblar yoqilishini va oʻzlarining hayotini normal holatga qaytarishga vaʼda beradi.

Mildred Montagning rejasiga rozi boʻlmaydi va nima uchun u yoki boshqa odamlar kitoblarga ahamiyat berishi kerakligini soʻraydi. Montag Mildredning oʻz joniga qasd qilishga urinishidan, Klarissaning gʻoyib boʻlishi va oʻlimidan, oʻzini yoqib yuborgan ayoldan va omma tomonidan eʼtiborsiz qoldirilayotgan yaqinlashib kelayotgan urush haqida jahli chiqib gapiradi. U ehtimol oʻtmishdagi kitoblarda jamiyatni oʻzini yoʻq qilishdan saqlab qolishi mumkin boʻlgan fikrlar va gʻoyalar borligini tahmin qiladi. Shunga qaramay, Mildred baribir bunga ishongisi kelmaydi.

Mildredga tushuntirishning foydasi yoʻqligini anglagan Montag kitoblarni anglash uchun yordamga muhtoj ekanini tushunib yetadi. U kitoblar taqiqlanishidan oldin ingliz tili professori boʻlgan va bir marta bogʻda uchrashgan Faber ismli bir cholni eslaydi. Montag ayolning uyidan oʻgʻirlagan Injil nusxasini olib, Faberning uyiga tashrif buyuradi. Montag Faberdan bir necha marta iltimos qiladi, lekin u bunga rozi boʻlmaydi, Injilning bir necha betini yirtib qoʻrqitgandagina Faber axiyri yordam berishga majbur boʻladi va Montagga oʻzi yasagan aloqa vositasini aloqada boʻlib turish uchun beradi.

Uyga qaytgach, Mildredning doʻstlari, Missis Bouls va Missis Felps, „parlor walls“ni tomosha qilish uchun kelishganini koʻradi. Bu koʻrsatuvga qiziqmagan Montag ayollar bilan mazmunli suhbat qilish uchun devorlarni oʻchirib qoʻyadi, ammo ular oʻzlarining qanchalik befarq, johil va hissiz ekanliklarini namoyon qilishadi. Montag gʻazablangancha ularga sheʼrlar kitobini koʻrsatadi. Bu ayollarni fikrlarini chalkashtiradi va bu holatni uzoqdan tinglayotgan Faberni xavotirga soladi. Mildred Montagning harakatlarini oʻt oʻchiruvchilar yubileyiga bir marta qilinadigan anʼanaviy bir amaliyot sifatida oqlashga harakat qiladi: ular eski bir kitob topib, oʻtmishning qanchalik ahmoqona ekanini kulgi qilish uchun uni oʻqishadi. Montag sheʼr oʻqishda davom etadi, bu Missis Felpsni yigʻlashiga sabab boʻladi. shundan soʻng qolgan ikki ayol uydan chiqib ketishadi.

Kechasi oʻt oʻchirish uyiga qaytib kelishidan oldin Montag kitoblarini hovliga yashiradi. Ishxonasida Montag Beattyga kecha oʻgʻirlagan kitobini yashirish maqsadida Beattyga boshqa bir kitob beradi va Beatty uni darhol axlatga tashlab yuboradi. Beatty oʻziga yoqmasada bir paytlar kitob oʻqishga juda ishtiyoqmand boʻlganini oshkor qiladi. Toʻsatdan yongʻin signalizatsiyasi chalinadi va Beatty dispetcher tizimidan manzilni oladi. Ular yongʻin mashinasida kutilmagan manzilga borishadi: bu Montagning uyi edi.

## "Yorqin yondirish"

Beatty Montagga uyning barcha qismini odatda yongʻin brigadasi tomonidan qoʻllaniladigan kuchliroq „salamandra“ oʻrniga yondirgich bilan yoʻq qilishni buyuradi. Shuningdek, unga xotini va uning doʻstlari u haqida xabar qilganini aytadi. Montag Mildredning uydan chiqib ketishiga koʻzi tushadi, lekin u „Parlor wall’s family“ni yoʻqotib qoʻyayotganidan juda qoʻrqib, na erining borligini, na atrofdagi vaziyatga eʼtibor beradi, va shunchaki taksiga oʻtirib uyni tark etadi. Montag uyning barcha qismlarini yoʻq qilishga rozi boʻladi, ammo Beatty toʻsatdan uning quloqchinini topib oladi va Faberning iziga tushishga qaror qiladi. Montag Beattyga yondirgich bilan tahdid qiladi va Beatty uni masxara qilgandan soʻng, Montag uni tiriklayin yoqib yuboradi. Montag voqea joyidan qochishga uringanida, Mexanik It unga hujum qiladi va oyogʻiga anestezik ukol qilishga muvaffaq boʻladi. U itni yondirgich bilan yoʻq qiladi va qocha boshlaydi. Qochayotganda, Montag Beattyni uzoq vaqtdan beri oʻlishni xohlaganini tushunadi, chunki u Montagga qurol taqdim etgan edi.

Montag Faberning uyi tomon yuguradi. Yoʻlni kesib oʻtayotganda va mashina uni bosib oʻtmoqchi boʻladi, lekin u transport vositasidan qochishga muvaffaq boʻladi va deyarli Klarissaning qismatini boshdan kechirib, tizzasini yoʻqotishiga oz qoladi. Faber undan qishloqqa borishni va u yerda yashayotgan surgundagi kitobsevarlar guruhi bilan bogʻlanishni soʻraydi. Faber Missuri shtatining Sent-Luis shahriga yoʻl oladigan avtobusga chiqishni rejalashtiradi va u yerda u va Montag keyinroq uchrashishlari mumkin. Shu bilan birga, boshqa bir Mexanik It Montagna hujum qilish va uni oʻldirish uchun chiqariladi, va televidenye vertolyotlari uni jamoatchilikga koʻrsatish uchun kuzatib boradi. Montag itning hid bilish qobiliyatini bilgan holda oʻz uyi atrofidagi hidini tozalab keyin uyni tark etadi. U daryoga tushib, suvda oqib, qochib ketadi va kitobsevarlar bilan uchrashadi. Ular Montagning kelishini televideniye orqali kuzatib bilishgan edi.

Qochoqlar barchasi sobiq intellektuallardir. Ularning har biri jamiyat tugatiladigan kun kelganda oʻsha adabiyotlarni boshqalarga oʻrgatish maqsadida kitoblarni yodlab olgan. Montag guruhga hissa qoʻshishni xohlab, Ecclesiastes kitobini qisman yodlab olganini bildiradi va guruh fotografik xotirani ochishning oʻziga xos usuliga ega ekanligini kashf etadi. Oʻzlarining oʻrganishlari haqida muhokama qilayotib, Montag va guruh samolyotlar ularning boshidan oʻtib ketayotganini va shaharning yadro qurollari bilan yoʻq qilinishini ilojsiz holda kuzatib turishadi: urush bir kechada boshlanib, tugaydi. Faber ertalabki avtobusda chiqib ketgan boʻlishi mumkin edi, biroq boshqalar (ehtimol Mildred ham) halok boʻlishdi. Jarohatlangan Montag va guruh zarbadan omon qolishadi.

Urush tugagach surgun qilinganlar jamiyatni qayta tiklash uchun shaharga qaytishadi.

## Obrazlar

* Gay Montag – bosh qahramon va oʻt oʻchiruvchi, u dastlab yashayotgan distopik dunyoni unga sodiq bir ishchi koʻzlari orqali tasvirlaydi, soʻngra bu dunyo bilan ichki ziddiyatda boʻlgan odam sifatida va nihoyat, undan ozod boʻlishga qaror qilgan kishi sifatida namoyon boʻladi. Kitobning koʻp qismida Montag bilimga ega emas va faqat eshitgan narsalariga ishonadi. Clarisse McClellan bir-birlarini uzoq vaqtdan beri bilmasalar ham Montagning oʻzgarishiga ilhom beradi.
* **Clarisse McClellan** – bu Montagning qoʻshnisi boʻlgan 17 yoshga toʻlishiga bir oy qolgan oʻsmir qiz. U Montagning ishdan uyga qaytish yoʻlida u bilan birga sayr qiladi. Zamonaviy tanqidchi uni „Manic Pixie Dream Girl“ (Fantastik fikratli qiz) misolida tasvirlaydi, chunki Clarisse kitobsiz, hedonistik jamiyatda yashaydigan boshqalarga nisbatan noodatiy shaxs: ochiqkoʻngil, tabiatan xursand, noanʼanaviy va intuitiv odam edi. U oʻz tengdoshlari qatori texnologiyaga emas, balki tabiatga qiziqgani, „qanday“ emas „nima uchun“ savoliga javob topishga harakat qilgani uchun koʻplab oʻqituvchilari tomonidan yoqtirilmaydi. Montag bilan ilk uchrashganidan bir necha kun oʻtgach, u hech qanday tushuntirishsiz gʻoyib boʻladi; Mildred Montagga (kapitan Beatty ham buni tasdiqlaydi) Clarisse tez harakatlanayotgan avtomobil tomonidan urib ketilganini va uning oilasi uning oʻlimidan soʻng koʻchib ketganini aytadi. Bu Beatty Clarisseni oʻldirgan boʻlishi mumkinligini anglatadi. Keyingi nashrning soʻzida Bradbury film moslashuvida Clarisse (filmda u endi 20 yoshli, noanʼanaviyligi uchun ishdan boʻshatilgan oʻqituvchi) surgundagi odamlar bilan yashayotgan qilib tasvirlanganini taʼkidlaydi. Bradbury bundan norozi boʻlish oʻrniga, yangi yakunidan shunchalik xursand boʻldiki, uni keyingi sahna nashriga qoʻshadi.
* **Mildred „Millie“ Montag** – Gay Montagning rafiqasi. U uyqu dorilarga qaram boʻlib, oʻzining „mehmonxona devorlarida“ (katta, tekis panel televideniyelarda) namoyish etiladigan yuzaki dramalarga oʻralashib, atrofidagi repressiv jamiyatga befarq holda yashaydi. U kitobda „parhezdan chigirtkadek ozgʻin, sochlari kimyoviy moddalar bilan kuydirilgan va quruq somondek moʻrt boʻlib, terisi oq pastirma kabi“ deb tasvirlangan. U erining uni jamiyat taʼsiridan chiqarmoqchi boʻlgan harakatlariga qaramay, Mildred yuzaki va befarq boʻlib qoladi. Montag Dover Beach sheʼrini oʻqib, uning doʻstlarini qoʻrqitib yuborganidan keyin va kitob toʻplayotgan odam bilan yashashga qodir emasligini his qilgan holda, Mildred Montagni oʻt oʻchiruvchilarga xabar berib, uni tashlab ketadi va ehtimol shahar bombamdimon qilinganda halok boʻladi.
* **Kapitan Beatty** Montagning boshligʻi va kitobning asosiy antagonisti. Bir paytlar qiziqqon kitobxon boʻlgan, lekin keyinchalik yoqimsiz mazmuni va bir-biriga qarama-qarshi faktlar va fikrlar tufayli kitoblardan nafratlanib qolgan. U Montagni oʻz uyini yoqib yuborishga majburlagandan soʻng, Montag uni olov chiqaruvchi bilan oʻldiradi. Bradbury tomonidan keyinchalik yozilgan „*Fahrenheit 451*“ pyesasida Beatty Montagni oʻz uyiga taklif qiladi va unga javonlarida chirib ketgan kitoblar bilan toʻlgan devorlarni koʻrsatadi.
* **Stoneman** va **Black** Montagning oʻt oʻchiruvchilar stansiyasidagi hamkasblari. Ular hikoyaga katta taʼsir koʻrsatmaydi va asosan oʻquvchiga oʻz vazifasini sadoqat bilan bajaradigan oʻt oʻchiruvchilar va bir vaqtlar oʻz ishidan faxrlanib, keyinchalik uning jamiyat uchun qanday zararli ekanligini tushungan Montag kabi kishilar oʻrtasidagi qarama-qarshilikni koʻrsatish uchun xizmat qiladi. Keyinchalik, Montag Blackni kitoblar saqlashda ayblaydi.
* **Faber** – sobiq ingliz tili professori. U yillar davomida kitoblarni taqiqlash harakatlarini koʻrib ularni himoya qilmagani uchun afsuslanadi. Montag undan maslahat olish uchun murojaat qiladi, chunki u uni ilgari bir marta parkda uchratgan edi. Dastlab, Faber Montagga yordam berishdan bosh tortadi, lekin keyinchalik u Montagning kitoblarni yoʻq qilish uchun emas, balki ular haqida oʻrganishga harakat qilayotganini tushunadi. U elektron quloqchin orqali Montag bilan yashirincha aloqa qiladi va unga shaharni tark etishda yordam beradi, soʻngra oʻzi ham St. Louisga ketadigan avtobusga chiqadi va shahar bombamdimon qilinishidan oldin qochishga ulguradi. Bradburining soʻzboshisida Faber ismi Faber-Castell degan nemis qalam ishlab chiqaruvchi kompaniyadan olingan boʻlsa-da, bu, shuningdek, mashhur nashriyot kompaniyasi Faber and Faber nomi bilan bir xildir.
* Xonim Ann Bowles va xonim Clara Phelps Mildredning doʻstlari va romanda aks ettirilgan anti-intellektual, hedonistik asosiy jamiyat vakillari. Montagning uyiga tashrif chogʻida, ular oʻz hayotlaridagi yomon narsalarni eʼtiborsiz qoldirishdan maqtanadilar va kelayotgan urush, ularning erlari, bolalari va siyosatga nisbatan loqayd munosabatda boʻlishadi. Xonim Phelpsning eri Pit kelayotgan urushda jang qilish uchun chaqirilgan (u urush tez tugashi sababli bir hafta ichida qaytib kelishiga ishonadi) va bolalarni boʻlishdan boshqa maqsad yoʻq deb oʻylaydi. Xonim Bowles uch marta turmush qurgan yolgʻiz ona. Uning birinchi eri undan ajrashgan, ikkinchisi samolyot halokatida vafot etgan, uchinchisi esa oʻzini boshidan otib oʻz joniga qasd qilgan. Uning ikki farzandi bor, ular uni yaxshi koʻrishmaydi va hurmat qilishmaydi, chunki u ruxsat beruvchi, koʻpincha beparvo va zoʻravon onadir; xonim Bowles bolalari uni urishganidan xursand boʻlishadi va ular bu harakatni yana qaytarishga quvonishini aytishadi. Montag ularga „*Dover sohilini*“ oʻqib berganida, u xonim Phelpsning hayoti qanday maʼnosiz ekanini his qilgancha yigʻlay boshlaydi. Xonim Bowles Montagni „ahmoqona, dahshatli, azob beruvchi soʻzlar“ni oʻqiganligi uchun koyiydi.
* **Granger** – bu kitoblarning mazmunini saqlab qolish uchun ularni yodlab oladigan intellektual surgundagi sayyohlar guruhining rahbari.

## Kitob nomi

Kitobning sarlavha sahifasida kitobning nomi maʼnosi quyidagicha tushuntiriladi: *Fahrenheit 451 – bu kitob qogʻozi alangalanadigan va yonadigan harorat…* Qogʻoz qanday haroratda alangalanishi haqida soʻralganda, Bredberiga 451 °F (233 °C) qogʻozning avtoyoqish harorati ekanligini aytishgan edi. Turli tadqiqotlarda olimlar turli qogʻoz turlariga qarab, avtoyoqish haroratini 424 dan 475 °F (218 dan 246 °C) gacha boʻlgan diapazonda joylashtirgan.

## Yozilishi va rivojlantirilishi

*Fahrenheit 451* Ray Bredberining ilgari yozgan hikoyalaridagi bir qator gʻoyalar asosida yaratilgan. Koʻp yillar davomida Bredberi intervyu va maʼruzalarda „The Pedestrian“ni „*proto-Fahrenheit 451*“ deb atashni maʼqul koʻrgan. Ammo 2006-yilda nashr etilgan *Match to Flame: The Fictional Paths to Fahrenheit 451* antologiyasining kirish qismida bu xulosa juda soddalashtirilgan deb yozadi. *Match to Flame*da keltirilgan *Fahrenheit 451*ning toʻliq geneologiyasi murakkabroq, quyida esa uning eng muhim jihatlari keltirilgan.

1947–1948-yillarda Bredberi „Bright Phoenix“ nomli hikoyasini yozgan (u faqat 1963-yil may oyida *The Magazine of Fantasy & Science Fiction* jurnalida chop etilgan), u kitoblarni yoqib yuboruvchi „Chief Sensor“ Jonatan Barnsga qarshi chiqqan bir kutubxonachi haqida edi.

1949-yil oxirida Bredberini bir politsiyachi kechasi piyoda yurgan paytda toʻxtatib, soʻroq qildi. Unga „Nima qilayapsiz?“ degan savol berilganda, Bredberi hazil qilib: „Bir oyogʻimni ikkinchisiga qoʻyayapman“, deb javob berdi. Bu hodisa Bredberiga 1951-yilda „The Pedestrian“ nomli qisqa hikoya yozishga ilhom berdi.

„The Pedestrian“da Leonard Mid kechqurun piyoda yurayotganda shahar politsiyasining faqat masofadan boshqariladigan patruli tomonidan soʻroq qilinadi va qoʻlga olinadi. Bu kelajakdagi jamiyatda odatiy boʻlmagan harakat, chunki boshqalar uyda televizor tomosha qilishadi. Yolgʻiz va alibisiz Mid oʻzining gʻalati odati uchun „Regressiv Tendensiyalarni Tadqiqot Qiluvchi Psixiatriya Markazi“ga olib boriladi. Keyinchalik, *"Fahrenheit 451"* asarida ham shunday totalitar jamiyat va uning ommaviy axborot vositalari bilan chalgʻitilish mavzusi aks ettiriladi.

Bredberi „Bright Phoenix“ning kitob yoqish sababini va „The Pedestrian“ning totalitar kelajagini 1951-yil fevral oyida *Galaxy Science Fiction* jurnalida nashr etilgan „The Fireman“ novellasi asosida rivojlantirdi. „The Fireman“ Bredberi tomonidan UCLA Powell kutubxonasining yertoʻlasida joylashgan yozuv mashinkasida, yarim soatiga oʻn sentga ijara evaziga yozilgan. Birinchi qoʻlyozma 25,000 soʻzdan iborat boʻlib, toʻqqiz kun ichida yakunlandi.

Ballantine Books nashriyotining muharriri Bredberini hikoyani ikki baravar koʻpaytirib, roman shaklida yozishga undadi. Shunday qilib, Bredberi oʻsha yozuv xonasiga qaytib, yana toʻqqiz kun ichida 25,000 soʻz qoʻshdi. 1953-yil 22-yanvarda „Fahrenheit 451“ nomi uning hayoliga keldi. Nihoyat qoʻlyozma 1953-yil avgust oyining oʻrtalarida tayyor boʻldi. Shu tariqa, baʼzilar buni qayta yozilgan asar deb hisoblaganiga qaramay, Ballantine tomonidan 1953-yilda nashr etilgan roman yuzaga keldi.

### Qoʻshimchalar

Bredberi romanini turli xil qoʻshimchalar bilan toʻldirgan, jumladan, 1979-yilda kodalar, 1982-yilda so'ngso'z, 1993-yilda kirish soʻzi va bir nechta boshqa kirish soʻzlari.

## Nashr qilish tarixi

AQShda birinchi nashr 1953-yilning oktabrida Ballantine Publishing Group tomonidan chop etilgan qogʻoz muqovali versiyasi edi. Ushbu nashrdan koʻp oʻtmay, maxsus nashr shaklida 200 nusxa imzolangan va raqamlangan asbest bilan oʻralgan qattiq muqovali versiyasi chiqarildi. Texnik jihatdan bu toʻplamlar hisoblanadi, chunki roman ikki qisqa hikoya – „Oʻyin maydoni“ va „Va Tosh Faryod Qildi“ bilan birga chop etilgan edi, ammo keyingi nashrlardan bu hikoyalar chiqarib tashlangan. Bir necha oy oʻtgach, roman 1954-yil mart, aprel va may oylarida yangi *Playboy* jurnalida seriya sifatida chop etilgan.

### Kitobda kerak boʻlmagan joylarini oʻchirish

1967-yil yanvar oyidan boshlab „*Fahrenheit 451*“ nashriyotchisi Ballantine Books tomonidan qisqartirilgan boʻlib, „Bal-Hi Edition“ nomi ostida oʻrta maktab oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashri chiqarildi. Nashriyot tomonidan qilingan oʻzgarishlar orasida „doʻzax“, „laʼnat“, va „abort“ soʻzlarining senzura qilinishi; yetmish beshta parchaning oʻzgartirilishi; va ikki voqeaning oʻzgartirilishi mavjud edi.

Birinchi voqeada ichkilikboz erkak „kasal odam“ ga aylantirilgan boʻlsa, ikkinchisida inson kindigidan tuklarni tozalash „quloqlarni tozalash“ ga almashtirilgan. Bir muddat davimida senzuralangan va senzuralanmagan versiyalar bir vaqtda mavjud edi, lekin 1973-yilda Ballantine faqat senzuralangan versiyani chop etishni boshladi. Bu 1979-yilgacha davom etdi, shunda bu holat Bredberining eʼtiboriga tushdi.

> 1979-yilda Bredberining doʻstlaridan biri unga kitobning qisqartirilgan nusxasini koʻrsatdi. Bredberi Ballantine Books’dan ushbu versiyani chiqarib tashlashni va uni asl nusxa bilan almashtirishni talab qildi, va 1980-yilda asl nusxa yana mavjud boʻldi. Ushbu qayta tiklangan asarda, Muallifning soʻngsoʻzida, Bredberi oʻquvchiga nashriyotning muallifning asarini qisqartirish odati gʻayrioddiy emasligini aytadi, lekin u qoʻlyozmaning „buzilishiga“ hech qachon chiday olmasligini taʼkidlaydi.
>
>

„Bal-Hi“ nashrlari endi nashriyot tomonidan „Revised Bal-Hi“ (Qayta koʻrib chiqilgan Bal-Hi) nashrlari deb ataladi.

### Audo kitob holida nashr qilinishi

1976-yilda Bredberining oʻzi tomonidan oʻqilgan audiokitob versiyasi chiqarildi va „Spoken Word Grammy“ mukofotiga nomzod boʻldi. 2005-yilda Kristofer Xurt tomonidan oʻqilgan yana bir audiokitob chiqarildi. Elektron kitob versiyasi esa 2011-yilning dekabr oyida nashr etildi.

## Qabul qilinishi

1954-yilda „*Galaxy Science Fiction*“ sharhlovchisi Groff Konklin roman haqida „oxirgi oʻn yil yoki undan koʻproq vaqt ichida ingliz tilida yozilgan buyuk xayoliy asarlar qatoridan joy olgan“ deb baholagan. „Chicago Sunday Tribune“dan Avgust Derlet kitobni „ehtimoliy kelajakdagi hayotning yovuz va shok qiladigan bashoratli tasviri“ deb taʼriflab, uni „diqqatni tortuvchi“ va Bredberining „aql bovar qilmaydigan tasavvuri“ uchun maqtaydi. Yarim asrdan koʻproq vaqt oʻtgach, Sem Veller yozadi: „Nashr etilgan paytda, **Fahrenheit 451** ijtimoiy tanqid qilishning bashorat qilingan asari sifatida qabul qilingan.“ Bugungi kunda ham „*Fahrenheit 451*“ moslashuvchanlik va hukumat senzurasining yovuzliklari haqida muhim ogohlantiruvchi asar sifatida qaraladi.

Roman birinchi marta nashr etilganda, bu hikoyadan naf topmaganlar ham boʻlgan. Entoni Bouche va J. Frensis MakKomas kitobni „baʼzan hayratlanarli tarzda aqlli, … koʻpincha soʻzlarning porloq oqimlari bilan, lekin juda tez-tez faqat soʻzlar bilan toʻldirilgan" deb ayblashgan. „*Astounding Science Fiction*“ uchun kitobni sharhlagan P. Shuyler Miller ushbu asarni „Bredberining achchiq, deyarli shaxsiy qoralovlari“ deb taʼriflab, uning „emotsional harakati va chizgilari“ni maqtaydi. Xuddi shunday, „*The New York Times*“ ham romandan hayratlanishmagan va Bredberini „hozirgi davr madaniyatining koʻplab jihatlariga, yaʼni radio, televizor, aksariyat filmlar, havaskor va professional sport, avtomobillar kabi gʻalati narsalarga, va boshqalar kabi nuqsonlarga nisbatan qattiq nafratni yoyishda“ ayblagan.

„Fahrenheit 451“ Nyu-York jamoat kutubxonasining „Har doim eng koʻp tekshirilganlar“ roʻyxatida yettinchi oʻrinni egallagan.

### Senzura va taqiqlanishi

Nashr etilganidan beri, *Fahrenheit 451* baʼzi maktablarda ota-onalar yoki oʻqituvchilar tomonidan bunday senzura holatining oʻziga xos ironiysini anglamaydigan yoki befarq boʻlgan holda taqiqlangan, senzura qilingan yoki tahrirlangan. Muhim voqealar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* Apartheid davrida Janubiy Afrikada kitob 1950-1970-yillarda minglab taqiqlangan nashrlar bilan birga yoqilgan.
* 1987 yilda, *Fahrenheit 451* Bay County Maktab Kengashi tomonidan Panama Siti, Floridada Leonard Hall tomonidan joriy etilgan yangi uch darajali tasniflash tizimi ostida „uchinchi daraja“ maqomiga ega boʻldi. Uchinchi daraja „koʻp vulgarizm“ uchun darsliklardan olib tashlashni nazarda tutdi. Bir fuqarolik daʼvosidan keyin, ommaviy axborot vositalarining shov-shuvlari va talabalar noroziligi natijasida maktab kengashi oʻz darajali senzura tizimidan voz kechdi va hozirda foydalanilayotgan barcha kitoblarni tasdiqladi.
* 1992 yilda, Irvine, Kaliforniya shtatidagi Venado o'rta maktabi talabalariga *Fahrenheit 451* ning barcha „nojoʻya“ soʻzlari qora rang bilan yashirilgan nusxalarini berdi. Ota-onalar mahalliy ommaviy axborot vositalari bilan bogʻlanib, senzura qilinmagan nusxalarni qayta tiklashga muvaffaq boʻldilar.
* 2006 yilda, Texas shtatidagi Montgomery okrugida 10-sinf oʻquvchisi boʻlgan ota-onalar kitobni qizlarining ingliz tili darslari roʻyxatidan chiqarishni talab qildilar. Ularning qizi Banned Books Week (Taqiqlangan Kitoblar Haftaligi) davomida kitobni oʻqishga tayinlangan edi, lekin Bibliyaning yoqilishi va haqoratli tilni oʻylab koʻrib, bir necha sahifalardan keyin oʻqishni toʻxtatdi. Bundan tashqari, ota-onalar romanidagi zoʻravonlik, xristianlar tasviri va yongʻinchilar tasviriga norozilik bildirdilar.

## Mavzulari

*Fahrenheit 451* haqida munozaralar koʻpincha hikoyaning davlat asosidagi senzuraga qarshi ogohlantirish sifatida koʻrsatilishi haqida boʻladi. Haqiqatan ham, Bradbury romanini McCarthy davrida yozganida, u AQShdagi senzura haqida xavotirda edi. 1956 yilda radio intervyusida Bradbury shunday degan:

> Men bu kitobni toʻrt yil oldin mamlakatda qanday qilib voqealar yuz berayotganidan xavotirda boʻlganimda yozganman. Koʻp odamlar oʻz soyasidan qoʻrqishardi; kitoblarni yoqish tahdidi mabjud edi. Oʻsha vaqtda koʻplab kitoblar javonlardan olinayotgan edi. Albatta, toʻrt yil ichida narsalar ancha-muncha oʻzgardi. Hozirda hamma narsa juda sogʻlom yoʻnalishga qaytmoqda. Ammo oʻsha paytda men bunday hikoyani yozmoqchi edim, unda biz oʻzimizni juda uzoqqa olib borsak nima boʻlishi haqida hikoya qilishim mumkin edi, bu holatda barcha fikrlar toʻxtaydi, ajdarho oʻz dumini yutadi va biz qandaydir limbogacha yoʻqolib ketamiz va bunday harakatlar bilan oʻzimizni yoʻq qilamiz.
>
>

Vaqt oʻtishi bilan, Bradbury senzurani hikoyani yozish uchun asosiy motiv sifatida qabul qilishni boshladi. Buning oʻrniga, u *Fahrenheit 451* ning asl xabarlari jamiyatning savodsizlikga uchrash xavflari va ommaviy axborot vositalari bilan oshiq boʻlishi va kitoblarga qarshi ozchilik va maxsus manfaatlar guruhlarining tahdidi haqida ekanligini taʼkidladi. 1950-yillarning oxirida Bradbury shunday deb eslatdi:

> Fahrenheit 451 qisqa romanini yozishda, men toʻrt yoki besh oʻn yillikda rivojlanishi mumkin boʻlgan tahminiy dunyoni tasvirlayotganimni oʻylardim. Ammo faqat bir necha hafta oldin, Beverly Hillsda bir kechada, bir er-xotin itlarini sayr qilib oʻtayotgandilar, men ularga hayratlanib qarab qoldim. Ayol qoʻlida kichik sigaret qadoq oʻlchamidagi radio ushlab turardi, uning antennasi titrardi. Shu radio orqali kichik mis simlar chiqib, uning oʻng qulogʻiga oʻrnatilgan nozik konusga ulanardi. U inson va itga befarq boʻlib, uzoq shamollar va shivirlashlar, opera qichqiriqlarini tinglayotgan edi, erining yordamida yoʻlaklarndan oʻtib, u bilan yurardi. Bu oʻylab topilgan hikoya emas edi.
>
>

Ushbu hikoya Mildredning „Seashell ear-thimbles“ (yaʼni, quloqqa taqiladigan naushniklar) obrazini eslatadi, ular uning va Montag oʻrtasida emotsional toʻsiq sifatida xizmat qiladi. 2007-yildagi intervyuda Bradbury kitobini notoʻgʻri talqin qilishganini va *Fahrenheit 451* asosan televizion mass-media qanday qilib adabiyotni marginalizatsiya qilish haqida ekanligini taʼkidladi. Baʼzi odamlarga nisbatan u 1979 yilda yozgan Codasida shunday deb yozadi:

> Kitobni yoqishning bir nechta yoʻli mavjud. Va dunyo yongan chiroq bilan yugurayotgan odamlar bilan toʻla. Har bir ozchilik, Baptistik/Unitar, Irlandiyalik/Italiyalik/Oʻn sakkiz yoshli/Zen Buddist, Sionist/Yetti kunlik Adventist, Ayollarni ozod qilish/Republikachi, Mattachine/Four Square Gospel oʻzini kerosin toʻkib, fitilni yoqish huquqiga ega, deb his qiladi. […] Romanimda, Fahrenheit 451, kitoblarni birinchi boʻlib kam odamlar yoqishadi, har biri bu kitobdan bir sahifa yoki bir paragrafni yirtib olib, nihoyat kitoblar boʻsh boʻlib, fikrlash cheklandi va kutubxonalar abadiy yopildi. […] Toʻliq olti hafta oldin, Ballantine Booksdagi baʼzi tahrirchilar yoshlarni zararlashidan qoʻrqib, romaning yetmish besh alohida qismini tahrir qilishganini bilib qoldim. Kitobni oʻqigan talabalar keyinchalik senzura va kitoblarni yoqish haqida menga xabar berdilar. Judy-Lynn del Rey, yangi Ballantine tahrirchilaridan biri, bu kitobni butunlay qayta nashr etish va yozuvchi barcha 'jin ursinʼ va 'rasvogarchilik’larni qaytarib qoʻyishni rejalashtirmoqda.
>
>

Bradbury kitoblarni yoqish senzurasini ushbu ikki asosiy omilning yon taʼsiri sifatida koʻrsatadi; bu Captain Beattyning Montagga yongʻinga oid tarix haqida soʻzlagan nutqiga mos keladi. Bradburyga koʻra, *Fahrenheit 451*da aybdor davlat emas, balki odamlar. Fahrenheit senzurasining natijasi avtokratiya dasturining emas, balki oʻz qiyinchiliklarini qondirishga intilayotgan, koʻngilocharlik va texnologiya kuchini ishlatadigan parchalanmagan jamiyat natijasidir. Captain Beatty tushuntiradi (sahifa 55):

> …Bozoringiz qanchalik kattaroq boʻlsa, Montag, bahslarni kamroq koʻrishingiz kerak, shuni yodda tuting! Barcha kichik ozchiliklar oʻz qorinlarini toza saqlashadi." […] "Bu Hukumatdan kelmagan. Hech qanday buyruq, eʼlon, senzura yoʻq edi, yoʻq! Texnologiya, katta ekspluatatsiya va ozchiliklar bosimi ishni amalga oshirdi, shukr.
>
>

Romanda boshqa turli mavzular ham taklif qilingan. Ikki asosiy mavzu konformizmga qarshi turish va texnologiya va ommaviy axborot vositalari orqali shaxslarni nazorat qilishdir. Bradberi hukumat ommaviy axborot vositalari orqali jamiyatni qanday boshqarishini va shaxslarni kitoblarni yoqish orqali qanday bostirganini oʻrganadi. Beatty va Faber qahramonlari amerikaliklarning aybdor ekanligini taʼkidlaydilar. Ularning doimiy soddalashtirilgan, ijobiy tasvirga boʻlgan istagi tufayli kitoblar yoʻqotilishi kerak. Beatty ozchilik guruhlarini, ular oʻzlarini yomon tasvirlagan nashr etilgan asarlarni qoʻzgʻashadi, deb ayblaydi. Faber hukumat kitoblarni taqiqlashdan koʻra, amerikaliklarning oʻzlari oʻqishni toʻxtatib qoʻyganini aytadi. U kitoblarni yoqish oʻzi umumiy ommaga koʻngilocharlikni keltirib chiqarganini taʼkidlaydi.

1994-yildagi intervyuda Bradberi *Fahrenheit 451* bugungi kunda boshqa vaqtlardan koʻra koʻproq dolzarbligini taʼkidladi, "hozirgi paytda bu yanada yaxshi ishlaydi, chunki bizda siyosiy toʻgʻri fikr bor. Siyosiy toʻgʻri fikr hozirgi kunning haqiqiy dushmanidir. Qora guruhlar bizning fikrimizni nazorat qilishni xohlaydi va siz baʼzi narsalarni ayta olmaysiz. Gʻayriqonuniy fikrni nazorat qilish va soʻz erkinligini nazorat qilishdir.

## Kelajak uchun bashoratlari

*Fahrenheit 451* aniq bir shahar va vaqtni belgilamaydi, garchi u uzoq kelajakda joylashgan deb yozilgan boʻlsa ham. Eng dastlabki nashrlar 2022-yildan oldin sodir boʻlmaydi deb belgilaydi, chunki oʻsha yilda atom urushi boʻlishi haqida havola mavjud.

Bradberi oʻzini „kelajaklarni oldini oluvchi, emas, balki ularni bashorat qiluvchi“ deb taʼriflagan. U kitoblarni yoqish kelajakning ajralmas qismi ekanligiga ishonmasdi; u bunday rivojlanishdan ogohlantirmoqchi edi. Keyingi intervyuda, agar u *Fahrenheit 451* ni maktablarda oʻqitish uning totalitar kelajak tasavvurini oldini oladimi, degan savolga, Bradberi rad javobini berdi. Aksincha, u taʼlimni bogʻcha va birinchi sinf darajasida boʻlishi kerakligini taʼkidladi. Agar talabalar oʻsha paytda oʻqiy olmasa, ular Fahrenheit 451 ni anglay olmaydilar.

Texnologiya haqida, Sam Weller Bradberi „tekis-panel televizorlar, quloqqa oʻrnatiladigan naushniklar va yigirma toʻrt soatlik bankomatlardan tortib, hamma narsani bashorat qilgan“ deb taʼkidlaydi.

## Moslashuvlari

### Televidenyeda

*Playhouse 90* 1957-yilda CBSda „A Sound of Different Drummers“ Robert Alan Aurthur tomonidan yozilgan spektaklini translyatsiya qiladi. Bu pyesa *Fahrenheit 451* va *Nineteen Eighty-Four* asarlaridan syujet gʻoyalarini birlashtirgan. Bradberi sudga murojaat qildi va oxir-oqibat apellyatsiya orqali gʻalaba qozondi.

### Filmi

François Truffaut tomonidan yozilgan va rejissyorlik qilingan, Oskar Werner va Julie Christie ishtirokidagi film adaptatsiyasi 1966-yilda chiqarilgan.

Ramin Bahrani tomonidan rejissyorlik qilingan va Michael B. Jordan, Michael Shannon, Sofia Boutella, va Lilly Singh ishtirokidagi film adaptatsiyasi 2018-yilda HBO uchun chiqarilgan.

### Teatrda sahnalashtirilishi

1970-yillarning oxirida Bradberi kitobini pyesaga aylantirdi. Uning bir qismi 1979-yilda Los-Anjelesdagi Colony Theatreʼda namoyish etilgan, ammo u chop etilmagan va rasmiy jahon premyerasi faqat 1988-yilning noyabrida Fort Wayne, Indiana shahridagi Civic Theatreʼda boʻlib oʻtdi. Sahna adaptatsiyasi kitobdan sezilarli darajada farq qiladi va Truffautning filmining taʼsirida boʻlishi mumkin. Masalan, oʻt oʻchiruvchilar boshligʻi Beattyning obrazi yanada toʻldirilgan va pyesadagi eng koʻp gapiruvchi rol hisoblanadi. Filmda boʻlgani kabi, Klarissa oddiygina yoʻqolib ketmaydi, balki yakunda Montag bilan kitob personaji sifatida uchrashadi (u Robert Louis Stevenson, u esa Edgar Allan Poe sifatida).

Bradberining sahna adaptatsiyasining Britaniya premyerasi faqat 2003-yilda Nottinghamda boʻlib oʻtdi, va Godlight Theatre Company 2006-yilda New Yorkdagi 59E59 Theaters’da uning premyerasini amalga oshirgunga qadar vaqt ketdi. New Yorkdagi namoyish tugagandan soʻng, spektakl Edinburg Festivaliga koʻchirildi va 2006-yilda Edinburgh Festival *Pick of the Fringe* sifatida taqdirlandi.

Off-Broadway teatri The American Place Theatre *Fahrenheit 451* ning bir odamga moʻljallangan adaptatsiyasini 2008–2009-yilgi Literature to Life mavsumi doirasida namoyish etdi.

*Fahrenheit 451* Birmingham Repertory Theatre tomonidan *Time Has Fallen Asleep in the Afternoon Sunshine* spektaklini ilhomlantirdi, bu spektakl 2012-yil aprelida Birmingham Central Libraryda namoyish etildi.

### Radio

1982-yilda Gregory Evansning roman asosidagi radio dramatizatsiyasi BBC Radio 4 da namoyish etildi, unda Michael Pennington Montag rolida oʻynadi. Ushbu dramatizatsiya BBC Radio 4 Extra da sakkiz marta, 2010, 2012, 2013, va 2015-yillarda har biri ikki marta efirga uzatildi.

David Calcutt tomonidan yozilgan BBC Radio ning ikkinchi dramatizatsiyasi 2003-yilda BBC Radio 4 da namoyish etildi, unda Stephen Tomlin xuddi bosh rolni oʻynadi.

### Qoʻshigʻi

1984-yilda *Scortilla* yangi toʻlqin guruhi R. Bradberining kitobi va F. Truffautning filmidan ilhomlanib „*Fahrenheit 451*“ qoʻshigʻini chiqardi.

### Kompyuter oʻyini

1984-yilda, roman Trillium dasturiy taʼminot kompaniyasi tomonidan xuddi shu nomdagi kompyuter sarguzasht oʻyiniga moslashtirildi, u roman voqealarining davomi sifatida xizmat qildi va Len Neufeld hamda Bradberining oʻzi ham mualliflik qildi.

### Komiklar

2009-yil iyun oyida kitobning grafik roman nashri chop etildi. *"Ray Bradbury’s Fahrenheit 451: The Authorized Adaptation"* nomi bilan nashr etilgan ushbu yumshoq muqovali grafik adaptatsiya Tim Hamilton tomonidan tasvirlangan. Roman kirish soʻzi Bradbering oʻzi tomonidan yozilgan.

## Madaniy manbalar

Rossiyada „Bhagavad Gita“ sudiga qarshi namoyishchi romandan iqtibos koʻrsatmoqda: „– Siz hech qachon yoqadigan kitoblarni oʻqib chiqasizmi? – Bu qonunga zid.“
Michael Moorening 2004-yilda chiqqan *"Fahrenheit 9/11"* hujjatli filmi Bradberining romaniga va 11-sentabr hujumlariga ishora qiladi, va filmning „Erkinlik yonadigan harorat“ shiori bilan taʼkidlangan. Film George W. Bush prezidentligi, terrorizmga qarshi urush va uning ommaviy axborot vositalaridagi yoritilishi haqida tanqidiy qarash bildiradi va barcha davrlarning eng koʻp daromad keltirgan hujjatli filmi boʻldi. Bradberi filmning nomini oʻziga tegishli deb hisoblab xafa boʻladi, va uning nomi oʻzgartirilishini xohlagan. Moor 2018-yilda Donald Trampning saylanishi haqida *"Fahrenheit 11/9"* deb nomlangan keyingi hujjatli filmni suratga oldi.

2015-yilda Internet Engineering Steering Group „Huquqiy chegaralarni bildiruvchi *HTTP Status Code*“ nomli, endi *RFC 7725* deb ataladigan hujjatni nashr etishni tasdiqladi, unda qonuniy sabablarga koʻra resurslarni bloklashga majbur boʻlgan veb-saytlar foydalanuvchilar bu resurslarni soʻraganda 451 status kodini qaytarishi kerakligini belgilaydi.Andoza:RFC

Gauy Montag (Gui Montag sifatida) 1998-yilda chiqarilgan real vaqtda oʻynaladigan strategiya oʻyini *StarCraftda* terran firebat qahramoni sifatida ishlatilgan.

## Manbalar

Jerrin, Neil Beeto, and G. Bhuvaneswari. „Distortion of 'Self-Imageʼ: Effects of Mental Delirium in Fahrenheit 451 by Ray Bradbury.“ Theory & Practice in Language Studies, vol. 12, no. 8, Aug. 2022, pp. 1634–40. EBSCOhost,

## Adabiyotlar

* McGiveron, R. O. (1996). „What 'Carried the Trick'? Mass Exploitation and the Decline of Thought in Ray Bradbury's *Fahrenheit 451*“. *Extrapolation*. 37-jild, № 3. Liverpool University Press. 245–256-bet. doi:10.3828/extr.1996.37.3.245. ISSN 0014-5483.
* McGiveron, R. O. (1996). „Bradbury's *Fahrenheit 451*“. *Explicator*. 54-jild, № 3. 177–180-bet. doi:10.1080/00144940.1996.9934107. ISSN 0014-4940.
* Smolla, Rodney A. (April 2009). „The Life of the Mind and a Life of Meaning: Reflections on *Fahrenheit 451*“ (PDF). *Michigan Law Review*. 107-jild, № 6. 895–912-bet. ISSN 0026-2234.

## Havolalar

* Vikiiqtibosda „Fahrenheit 451“ mavzusi boʻyicha iqtiboslar bor.
* Vikiomborda „Fahrenheit 451“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

Manba xatosi: `<ref>` tags exist for a group named "note", but no corresponding `<references group="note"/>` tag was found.