Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yangi gvineya

Yangi gvineya|  |
| Geografiya |
| Maydoni | 785 753 km2 |
| Dengiz sathidan balandligi | 164 m. |
| Eng baland nuqtasi | Puncak Jaya |
| Ma'muriyat |
| Davlat | Indoneziya va Papua Yangi Gvineya |
| Mintaqa | Papua, Papua Barat va Indoneziya |
| Demografiya |
| Aholisi | 11 300 000 |
| Qo'shimcha ma'lumot |

**Yangi Gvineya** (indonezcha: *Pulau Irian*; inglizcha: *New Guinea*) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi orol. Kattaligi boʻyicha dunyo. da 2-oʻrinda (Grenlandiyadan keyin). Maydoni 829 ming km²(baʼzi maʼlumotlarga koʻra 771,9 ming km²). Uzunligi 2000 km dan ziyod, eni 700 km gacha. Gʻarbiy qismi Indoneshya, sharqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.

Orolning qirgʻoqlari egri-bugri, quruqlik ichkarisiga ancha oʻyib kirgan qoʻltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, shimoliy baland. Yangi Gvinieyaning markaziy qismidan gʻarbdan sharqqa choʻzilgan togʻ tizmalari kesib oʻtadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya. G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz choʻkindilari bilan qoplangan. Iqlimi shimolida ekvatorial, janubida subekvatorial, togʻ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik oʻrtacha yogʻin tekisliklarda 1000 mm dan, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Tez-tez dovul boʻlib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik oʻrmonlar flora va fauna turlariga boy. Janubida savannalar uchraydi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Makkajoʻxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauchuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab XVI asrning 1-yarmida portugal dengizchilari borgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tundra

Tundra
  Choʻl   Tundra
**Tundra** (fin: *tunturi* — oʻrmonsiz, yalang qir) — Shimoliy yarim sharning yuqori kengliklaridagi yoʻsin va zamburugʻ, koʻp yillik oʻt hamda butalar oʻsadigan yerlar. Janubida oʻrmonlar, shim. dan Arktika muz saxrolari zonasi bilan chegaralangan. Tundra doim toʻngib yotgan sovuq iqlimli va sovuq tuprokli oʻlka. Skandinaviya, Ural, Sibir, Alyaska, Kanada shim.dati togʻlarda togʻli Tundra tarqalgan. Tundrada koʻp yillik oʻsimliklar, yoʻsinlar, lishayniklar, har xil oʻtlar, barg toʻkuvchi va doim yashil butalar, pakana kayin va mitti qoraqaragʻay koʻp oʻsadi, bugʻu boqiladi, ovchilik qilinadi. Tundra zonasining katta qismini subarktika, Tundra va chekka shimolda arktika Tundrasi tashkil etadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Edifikatorlar

**Edifikatorlar** (lotincha — quruvchi) — fitotsenozlaryaa koʻp uchraydigan, muhit hosil qilish xususiyatiga ega boʻlgan oʻsimliklar. Edifikatorlar fitotsenozlarning asosiy xususiyatlari: tarkibi, sutrukturasi, fitomuhiti va mahsuldorligini belgilaydi. Masalan, janubiy choʻllarda betaga, chalov; pastqam botqoqliklarda — iloq; oʻrmonlarda — qora qaragʻay, eman edifikatorlar hisoblanadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Buyuk tekisliklar

**Buyuk tekisliklar** — togʻ oldi platosi, Shimoliy Amerikaning Sharqiy Kordilyera togʻlariga tutashib ketgan, AQSH va Kanada hududida. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga 29° shahrik. dan 62° shahrik. gacha 3600 km uzunlikka choʻzilgan, kengligi 550–800 km. Geologik jihatdan Shimoliy Amerika (Kanada) platformasining chekka kismi. Kristall jinslar, ohaktosh, qumtosh va lyosslar bilan qoplangan. Balandligi sharqda 500 m dan gʻarbda 1700 m gacha. Janubida karst rivojlangan. Jarliklar Buyuk tekisliklarni alohida qismlarga ajratib yuborgan: Eduarde platosi, LyanoEstakado, Buyuk tekisliklar va Missuri. Buyuk tekisliklar neft, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmirga, tabiiy gaz va osh tuziga boy. Iqlimi kontinental, shimolida moʼtadil, janubida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —28°, jan.da 12°, iyulniki shimolida 13°, janubida 28°. Yillik yogʼin 250–600 mm. Daryolari kamsuv, tez oqadi. Yirik daryolari — Missuri, Platt, Arkanzas, Kolorado, Pekos; sugʻorishda keng foydalaniladi. Tuprogʻi kashtan, qoʻngʻir-oʻrmon qora tuproq. Tabiiy oʻsimligi asosan dasht va oʻrmon-dasht oʻsimliklari, janubida alohida savannalar uchraydi. Buyuk tekisliklar da asosan yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʼoriladigan yerlarda paxta, qand lavlagi, kartoshka kabi ekinlar yetishtiriladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |

## Havolalar

* Markaziy tekisliklar
# Kommensalizm

**Kommensalizm** (lotincha: com - birga, birga; mensa — oziqlanish) — simbioz turi. Ikki organizm oʻrtasidagi munosabat. Bunda organizmlardan biri (kommensal) tashqi muhit bilan munosabatlarini boshqarishni ikkinchi organizm (xoʻjayin) zimmasiga yuklaydi, lekin u bilan mustahkam bogʻlanmaydi. Bu sistemada 2 organizm oʻzaro metabolistik yoki antagonistik mu-nosabatga kirishmaydi. Umumiy maydon, substrat, birga harakatlanish yoki koʻpincha oziq kommensal munosabatlarning asosini tashkil etishi mumkin. Xoʻjayininingtuzilishi va hayot kechirishining oʻziga xos xususiyatlari orqali kommensal bu munosabatlardan bir yoqlama foydalanadi. Odatda, kommensalning boʻlishi yoki boʻlmasligi xoʻjayin uchun befarq boʻladi. K. tabiatda parazitizmga nisbatan kam uchraydi. Dengiz bod-ringlarining tana boʻshligʻida karapus baligining yashashi K.ga misol boʻla oladi. Baliq dengiz bodringidan faqat pana joy sifatida foydalanadi. K.ning sinoykiya (kvartirantlik), paroykiya, epioykiya, entoykiya va boshqa xillari boʻladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Dengiz choʻchqachalari

| Dengiz choʻchqachalari |
| --- |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonlar  |

 |

**Dengiz choʻchqachalari** (Cavia) — choʻchqachalar oilasining bir urugʻi. Tanasining uzunligi 35 sm gacha, dumi kalta, tashqi tomondan koʻrinmaydi. Orqa oyoq panjasi 3 barmoqli. 5–6 turi bor. Janubiy Amerikada yalangliklarda uchraydi. In kovlaydi yoki boshqa hayvonlar joyini egallaydi. Kechasi va shomda oziqlanishga chiqadi. Yil davomida koʻpayadi, 1–4 bola tugʻadi. 8 yilga yaqin yashaydi. Dengiz cho'chqachalani xonakilashtirishgan zotlari iste'mol qilinadi. Yevropaga dengiz ortidan keltirilganligi tufayli dengiz cho'chqachalari deb atala boshlagan. Laboratoriya hayvonlari. Katta-kichikligi, yungining rangi va tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladigan bir qancha zotlari bor.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Jayralar

**Jayralar** (*Hystricidae*) — kemiruvchi sut emizuvchilar turkumining bir oilasi. Tanasining uzunligi 90 sm gacha, ogʻirligi 15 kg. Usti va yonlari uzunligi 40 sm gacha boʻlgan uzun, qattiq jun, qorin tomoni qattiq qillar bilan qoplangan. 10 ga yaqin turni oʻz ichiga olgan 4 urugʻdan iborat. Afrika, janubiy Yevropa, Janubiy va Gʻarbiy Osiyoda uchraydi. *Hystrix hirsutirostris* Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda yashaydi. Janubiy togʻ va togʻ etaklarida, tekisliklardagi soy va jarliklarda, aholi punktlariga yaqin joylarda chuqur uya qazib yashaydi. Bahorda uchraydi, 2–4 ta bola tugʻadi. Qishda oʻsimliklarning piyozi, ildizpoyasi va urugʻi, koʻklamda oʻt, yozda makkajoʻxori, tarvuz, qovun, uzum, toʻkilgan mevalar bilan oziqlanadi. Janubiy ekinlar zararkunandasi hisoblanadi.

## Manbalar
# Olmaxon

**Olmaxon** (Gliridae) — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasining bir turi. Gavdasining uzunligi 40 sm gacha (dumi bilan). Janubiy Osiyo, Afrika va Yevropada tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda yashaydi, koʻzi va eshitish organi yaxshi rivojlangan. Tunda faol, daraxt kovaklarida yoki oʻt-oʻlanlarga to'la inlarda yashaydi. Meva, urugʻ, hasharot va boshqa bilan oziqlanadi. Sichqonsimon bogʻ oʻrmon , yongʻoqzor va polchoq uchraydi. Ayrimlarining terisidan kiyim tikiladi. Oʻrmon olmaxoning moʻynasi sargʻish-kulrang. Qishda uyquga kiradi. Yilda 1 marta may oyida 3—6 ta bola tug'adi. Olmaxonlarning ayrimlari bog'dorchilik va tog'lardagi mevachilikka zarar keltiradi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Olmaxonsimonlar

**Olmaxonsimonlar** (Sciuridae) — kemiruvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 6—60 sm. 25 ga yaqin urugʻi, jumladan, olmaxonlar, burunduqlar, sugʻurlar, ingichka barmokli yumronqoziqlar va boshqa mavjud. 230 ga yaqin turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikaning shimol qismida moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalardagi oʻrmonlar, ochiq tekisliklar, tundra va baland togʻlarda (3800 m balandlikkacha) tarqalgan. Daraxtlarda (olmaxonlar, burunduklar), yerda (sugʻurlar, yumronqoziqlar) hayot kechiradi. Koʻpchilik turlari qishda uyquga ketadi. Asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi, ayrim turlari qishga oziq gʻamlaydi. Yilda 1—3 marta bolalaydi. 6 turi Xalqaro Qizil kitobga, koʻk sugʻur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sichqonlar

**Sichqonlar** (Mus) — sichqonsimonlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 12 sm gacha, dumi deyarli gavdasining uzunligiga teng. Yer yuzida juda keng tarqalgan, 25 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda uy sichqoni koʻp uchraydi; uz. 7—11 sm, dumi 4—10 sm. Tanasining orqa tomonida yungi kulrang, mallarang yoki qum rangida; korni ochiqroq tusda. S.ning dastlabki areali Yevrosiyoning jan. va shim. hududlari; hozirgi Yer yuzining barcha qismida uchraydi. Uy Si xonadonlar, bogʻ, poliz, dala va boshqa joylarda tarqal h gan, 30—40 sm chuqurlikda uya qazib yashaydi. Oʻsimlik va hayvon mahsulotlari, xususan, odam isteʼmol qiladigan mahsulotlar, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari donlari va boshqa bilan oziqlanadi. Uy Si 2 oyda voyaga yetadi, boʻgʻozlik davri 18—24 kun, 1 yilda 4—7 marta 5—8 tadan bolalaydi. 1,5—3 yil yashaydi. S. odam va hayvonlarning bir qancha xavfli kasalliklari (oʻlat, tulyaremiya va boshqalar)ni tarkatadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kalamushlar

Vincent van Gogh (1884)

**Kalamushlar** (*Rattus*) — kemiruvchilar turkumining bir urugʻi. Sichqonsimonlar oilasiga mansub. Tanasi choʻziq, dumi uzun va tangachalar bilan qoplangan. Kalta oyogʻida siyrak jun bor. Qulogʻi katta, juni siyrak (ayrim turlariniki junsiz). 60 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ombor, yaʼni kulrang kalamush va turkiston kalamushi, Turkmanistonda qora kalamush tarqalgan. Ombor kalamushlarining boʻyi 25 smgacha, dumi nisbatan kaltaroq, kam jun, koʻpincha tangachalar bilan qoplangan, malla yoki jigarrang aralash qoʻngʻir tusli, qorni xira oq. Yer yuzida keng tarqalgan. Vatani – Sharqiy Xitoy. Oʻzbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida paydo boʻlgan. Urushdan keyingi yillarda Toshkentda ariq boʻyi, molxona, omborlarda kulrang kalamushlar keng tarqalib, turkiston kalamushlarini siqib chiqardi. Ombor kalamushlar juda serpusht. Urgʻochisi yilda 3 marta, har gal 1–15 tadan bolalaydi. Bolasi 3–4 oyda voyaga yetadi. Kalamushlar hayvonlar murdasi, oʻsimliklar va ularning qoldiqlari bilan oziqlanadi. Oziq-ovqat, donlarga, baʼzan moʻyna, gazmollarga zarar yetkazadi. Albinos formasi (oq kalamushlar) labaratoriya hayvoni hisoblanadi. Turkiston kalamushining boʻyi 12–23 sm, dumi boʻyiga teng . Rangi ombor kalamushlarga oʻxshaydi, ammo qorni ancha oq. Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo togʻlarida yashab, koʻpincha yongʻoqzorlarda daraxt ildizlari ostida va turli kovaklarda uya yasaydi. Juda serpusht. Bir yilda 4–5 marta 2–13 tadan bolalaydi. Har xil oʻsimlik va mayda jonivorlar bilan oziqlanadi. Togʻda mevalarga zarar yetkazadi. Kalamushlar oʻlat kabi yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Qora kalamushlar gavdasining uzunligi 13–19 sm, dumi 13,5–23 sm vatani – Hindiston. Bu yerdan hamma qitʼalarga oʻtgan. Oʻrta Osiyoda faqat Turkmanistonda uchraydi. Yilda 3–5 martadan 4–13 tagacha bolalaydi. Kalamushlarga qarshi kurashish uchun mexanik, kimyoviy va biologik vositalardan foydalaniladi.

## Manbalar
# Konvergent evolutsiya

**Konvergent evolutsiya** (lotincha *convergere* - yaqinlashmoq) - bir-biriga qarindosh bo‘lmagan yoki uzoq qarindosh turlarida o‘xshash belgi va xususiyatlarning mustaqil ravishda rivojlanish jarayoni. Bu jarayon natijasida shakli yoki vazifasi jihatidan o‘xshash, ammo ularning umumiy ajdodida mavjud bo‘lmagan **analog organlar** paydo bo‘ladi. Kladistikada bu hodisa **gomoplaziya** deb ataladi.

Turli oilalarga mansub ikki sukkulent o‘simlik: *Euphorbia* va *Astrophytum*. Ular bir-biriga yaqin qarindosh bo‘lmasa-da, yashash muhitiga moslashish jarayonida o‘xshash tashqi ko‘rinishga ega bo‘lgan.
Konvergent evolyutsiyaning klassik misoli sifatida uchish qobiliyatining takroriy rivojlanishini keltirish mumkin. Hasharotlar, qushlar, pterozavrlar va ko‘rshapalaklar bir-biridan mustaqil ravishda parvoz qilish qobiliyatini rivojlantirganlar.

### Analog va gomolog organlar

Konvergent evolyutsiya natijasida shakllangan o‘xshash xususiyatlar **analog** hisoblanadi. Ulardan farqli o‘laroq, **gomolog** organlar umumiy ajdoddan meros bo‘lib qolgan, lekin vaqt o‘tishi bilan turli vazifalarni bajarishga moslashgan tuzilmalardir.

Masalan, qush, ko‘rshapalak va pterozavr qanotlari analog organlardir — ular uchish vazifasini bajaradi, ammo kelib chiqishi turlicha. Biroq, ularning oldingi oyoqlari gomologik hisoblanadi, chunki ular funksiyasi turlicha bo‘lishiga qaramay, bir xil ajdodiy tuzilish asosida rivojlangan.

### Boshqa evolyutsion jarayonlar bilan bog‘liqlik

Konvergent evolyutsiyaning aksi **divergent evolyutsiya**dir. Divergent evolyutsiyada yaqin qarindosh turlar turli muhit sharoitlariga moslashib, turlicha belgilar rivojlantiradi.

Shuningdek, konvergent evolyutsiya **parallel evolyutsiya** bilan ham o‘xshashdir. Parallel evolyutsiyada ikki yaqin turlar bir xil yo‘nalishda evolyutsiya qilib, mustaqil ravishda o‘xshash xususiyatlarni egallaydi. Masalan, daraxt qurbaqalarining bir necha turi bir-biridan mustaqil ravishda uchish (rejali sakrash) qobiliyatini rivojlantirgan.

### O‘simliklar olamida

O‘simliklar dunyosida konvergent evolyutsiya juda ko‘p uchraydi. Bunga quyidagi misollar kiradi:

* **C4 fotosintezi:** Fotosintezning bu turi turli o‘simlik guruhlarida takroran rivojlangan.
* **Mevalar orqali urug‘ tarqalishi:** Turli o‘simliklar hayvonlar iste’mol qilishi uchun moslashgan go‘shtdor mevalarni mustaqil ravishda shakllantirgan.
* **Yirtqichlik:** Hasharotxo‘r o‘simliklarning turli oilalari ozuqa tanqis tuproqlarda yashash uchun hasharotlarni tutish va hazm qilish mexanizmlarini mustaqil tarzda ishlab chiqqan.

Konvergent evolyutsiya tabiatning hayotiy qiyinchiliklarga javob berishda cheklangan optimal yechimlardan qayta-qayta foydalanishini ko‘rsatadi. Bu jarayon turlarning o‘z muhitida samaraliroq yashab qolish imkoniyatini oshiradi.
# Antikoagulyantlar

**Antikoagulyantlar** (anti… va lotincha coagulatio — ivitmoq) — qon ivishini susaytiruvchi dorilar, ular qon ivishining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlgan kasallik holatlarining (trombozlar, tromboemboliyalar, tromboflebitlar) oldini olish va davolash maqsadida ishlatiladi. Antikoagulyantlarning 2 xili farq qilinadi. Bevosita taʼsir etuvchi Antikoagulyant (geparin va geparinoidlar) organizmda ham, organizmdan tashqarida ham qon ivishiga toʻsqinlik qiladi, venaga yuborilganda darrov taʼsir koʻrsatadi. Bilvosita taʼsir etuvchi Antikoagulyantlar (dikumarin, neodikumarin, shuningdek, fenilin, omefin va boshqalar) faqat organizmda qon ivishiga toʻsqinlik qiladi. Bular ichiladi, eritmalari toʻgʻri ichakka va venaga yuboriladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Inklar imperiyasi

|  |
| --- |
| **Inklar imperiyasiTawantinsuyu**  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1438 — 1533

  |  →    →    → |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  | Gerb |  |

 |
|  1525-yil Inklar imperiyasi eng katta hududlarga ega bo'lishgan. |
| **Poytaxti** | Kusko (1438-1433) |
| **Til(lar)i** | Aymara, puquina, jaqi, muchik |
| **Dini** | Mahalliy inka dini |
| **Maydoni** | 2,000,000 km **1527-yil** |
| **Aholisi** | 10,000,000 **1527-yil** |
| **Boshqaruv shakli** | kompazitsion monarxiya |
| **Tarix** |
|  - 1438 | Pachakuti Tawantinsuyuga asos soldi. |
|  - 1529-1532 | Xuaskar va Atahualpa o'rtasidagi fuqarolar urushi |
|  - 1533 | Fransisko Pizarro boshchiligidagi Ispaniya istilosi |
|  |
# Navaxo

**Navaxo** (oʻzlarini dene deb atashadi) — AQShdagi atapasklar guruhiga mansub hindu xalqi. Jami aholisi 170 ming kishini tashkil etadi (1987). Aholini — xristianlar; sinkretik (aralash) kult izdoshlari tashkil etadi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kusko

**Kusko** — Peruning janubiy qismidagi shahar, Puva yassitogʻligida, 3400 m balandlikda. Kusko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 291 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi. Kusko rayonining savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Kusko kechua indeyslarining muhim madaniy markazi. Milliy universitet (1692), Musiqa maktabi, Vafis sanʼat maktabi, kutubxona, muzeylar, jumladan, Milliy universitetning Arxeologiya instituti va muzeyi bor. Qadimgi inklar davlatining poytaxti (XII-XIII asrlarda asos solingan) boʻlgan. Saroy va soborlar, monastirlar, cherkovlarning qoldiqlari saqlangan. Turizm markazi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Rivojlanish biologiyasi

**Rivojlanish biologiyasi** - biologiyaning hayvonlar va oʻsimliklarning individual rivojlanish (ontogenez) va harakatlantiruvchi kuchlari mexanizmlarini oʻrganadigan boʻlimi. Rivojlanish biologiyasi XX asr oʻrtalarida embriologiya asosida, bu fanning sitologiya, genetika, fiziologiya va molekulyar biologiya bilan chegarasida vujudga keldi. Bu fanlar sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar individual rivojlanishda genetik axborotning amalga oshirilishi: suyaklar, toʻqimalar va organlar ixtisoslashuvining molekulyargenetik asoslari; hujayralarning oʻzaro taʼsiri va rivojlanayotgan organizmning bir butunligini taʼminlaydigan jarayo’nlarning boshqarilish mexanizmlari, normal va oʻsmali oʻsishning molekulyar mexanizmlari va boshqa fundamental muammolarni yechishda turli xil yondashishlar va usullarni birlashtirish imkonini berdi.

## Adabiyot

* Zussman M., Biologiya razvitiya, per. s angl. M., 1997.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |