Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Morfin

**Morfin** — afyun (opiy)ning asosiy alkaloidi. Afyundan kimyoviy yoʻl bilan ajratib olinadi. Ogʻriq qoldiruvchi kuchli narkotik moddalar turkumiga kiradi. Tibbiyotda morfinning gidroxlorid tuzi ishlatiladi. Morfin, asosan, markaziy nerv sistemasiga taʼsir etadi: ogʻriq sezgisini kamaytiradi, nafas, yoʻtal va qusish markazlarini susaytiradi, adashgan hamda koʻzni harakatlantiruvchi nervlar markazini qoʻzgʻatadi. Uni bir necha bor qabul qilinganda kishi oʻrganib qolishi (morfinizm) mumkin.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Miqqiy

**Miqqiy** (Falco tinnunculus) — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Gavdasining uzunligi 31—38 sm, vazni 180—240 g. Qanoti kambarsimon, uchki qismi ingichkalashgan, uz. 23—27 sm. Osiyo, Yevropa, Afrikada tarqalgan. Osiyo va Afrikaning tropik va subtropik hududlarida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda oʻtroq yashaydi. Do-imiy juft hosil qiladi. Jarlar va qoyalardagi kovaklarga hamda daraxtlarga uya quradi. 4—5 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbatlashib bosib yotadi. Tuxumlarini 25 kundan soʻng ochib chiqadi. M. mayda kemiruvchilar, hasharotlar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Zararkunanda va kasal tarqatuvchi kemiruvchilar va hasharotlarni qirib qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ovulyatsiya

**Ovulyasiya** (lot. orum — tuxum) — tuxum hujayralarining tuxumdondan tana boʻshligʻiga chiqishi. Urgʻochi sut emizuvchi hayvonlarda va ayollarda O. vaqtida yetuk tuxum hujayrasi boʻlgan Graaf pufakchasi yoriladi va O. davri kechadi. O.ni, asosan, gipofiz gormonlari boshqaradi. Homiladorlik boshlanishi bilan O. toʻxtaydi (yana qarang Hayz). OVXONA — Samarqand viloyati Pastdargʻom tumanidagi soy. Zirabuloq — Ziyovuddin togʻlarining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 30 km, havzasining maydoni 24,3 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,28 m³/sek., oqim moduli 11,5 l/sek, km². Suvining asosiy qismi qishning 2-yarmida va erta bahorda oʻtadi. Soydan 4—5 yilda kuchli sel keladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Primatlar

**Primatlar** (Primates) — yuksak sut emizuvchilar turkumi. P. ajdodlari qadimgi hasharotxoʻrlar. 200 dan ortiq turi bor, 2 ta kenja turkum: chala maymunlar, haqiqiy maymunlarga boʻlinadi. Uzunligi 13—15 sm dan (sichkrnsimon lemur, 1,75 m gacha va undan uzunroq (gorilla). Vazni 60 g dan 180 kg va undan ortiqroq. P.ning tuzilishi ular aj-dodlarining daraxtda yashaganligidan dalolat beradi. Ular, asosan, 5 barmoqli; bosh barmogʻi boshqasiga qaramaqarshi qoʻyilgan; oldingi oyoklari juda harakatchan. Koʻpchilik P.ning tirnoqlari yassi; kaft va tovoni terisida har bir hayvonning oʻziga xos chiziqlar boʻladi. Badani har xil rangli yung bilan qoplangan. Koʻpchilik turlarining dumi bor. Bosh miyasi, eshitish va koʻrish organlari yaxshi, hid bilish organi kucheiz rivojlangan. Katta yarim sharlar sirtida egatchalar va pushtachalar bor; bosh miya yarim sharlari poʻstloq qismining ensa (koʻrish boʻlagi), peshona va chakka (muskul harakati va ovoz apparatini boshqaradigan markazlar) hamda tepa va oldingi assotsiativ zo-nalar ayniqsa, yaxshi rivojlangan. Miya hajmining yiriklashuvi va oldingi oyoklar funksiyasining murakkablashuvi jagʻlarning qisqarib, bosh qismining yuzga nisbatan kichrayishiga olib kelgan. Asosan, tropik va subtropik oʻrmonlarda tarqalgan. Gala yoki oila boʻlib hayot kechiradi. P. ancha mu-rakkab xatti-harakatlar, imo-ishora va ovozlar yordamida oʻzaro muloqot qiladi. Asosan, kunduzi hayot kechiradi. Aralash, koʻproq oʻsimlik bilan oziqlanadi. Yil davomida koʻpayadi, 1—3 tadan bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 4—10 oy. Sut bezlari 1 juft, 20—30 yil umr koʻradi. Yashash sharoitining oʻzgarishi tu-fayli soni tez kamayib bormoqda. 62 turi va kenja turlari Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Arslon

| Arslon |
| --- |
|  |
| Ilmiy tasniflash |
| Olam: |
Hayvonlar |
| Tip: |
Xordalilar |
| Sinf: |
Sut emizuvchilar |
| Turkum: |
Yirtqichlar |
| Oila: |
Mushuksimonlar |
| Turlari: | P. leo |
| Binar nomi |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758-yil) |
|  |

Phinda qo'riqxonasidagi sher va uning bolalari videosi
**Arslon** yoki **sher** (lotincha: *Panthera leo*) mushuksimonlar oilasiga mansub turdir. Uzunligi 240 sm gacha (urgʻochisi kichikroq), ogʻirligi 280 kg gacha boʻladi. Yuz qismi choʻziq, dumining uchida uzun qora qildan iborat popugi bor. Tanasi kalta jun bilan qoplangan, erkaklari tanasining oldingi qismi (boʻyni, koʻkragi va yuzi)dagi uzun yunglari yolni hosil qiladi. Rangi sargʻish, yoli qoramtir tusda. Qadimgi areali Afrika (gʻarbidan tashqari), Yevropa (Bolqon yarim oroli, Zakavkaze — Armaniston) hamda Osiyoni (Arabiston yarim oroli, Kichik, Old va Janubiy Osiyo — Sharqda Hindistongacha) oʻz ichiga olgan. Individlar soni va areali keskin kamayib ketgan, hozirgi areali asosan Markaziy Afrikaning qoʻriqlanadigan hududlari va qisman Janubiy Osiyodan iborat.

Arslon choʻl, savanna va daryo yaqinidagi oʻrmonlarda istiqomat qiladi. Poligam, oilaviy guruh hosil qiladi. Har 2 yilda bir marta 3—4 tadan bolalaydi. Homiladorlik davri 4—5 oy, 6—7 yoshida voyaga yetadi, erkagidan 3 yoshda yol chiqadi. Arslon kechasi guruh boʻlib ov qiladi, yirik tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Qari va yarador arslon odamga ham hujum qilishi mumkin. 70 yilgacha yashaydi. Arslon hamma joyda muhofaza qilinadi; hind kenja turi (*P. L. persica*) tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilot Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar

* *IUCN/SSC Cat Specialist Group.* „Arslon – *Panthera leo*“. 2019-yil 27-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 31-avgust.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |