Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chaynov mushagi

Inson anatomiyasida **chaynov mushagi (musculus masseter)** chaynash mushaklaridan biridir. Faqat sutemizuvchilarda uchraydi, ayniqsa oʻtxoʻr hayvonlarda oʻsimlik moddalarini chaynashini osonlashtiradi. Chaynashning eng aniq mushaklari chaynov mushagidir, chunki u eng yuzaki va eng kuchlilaridan biridir.

## Tuzilishi

Chaynov mushagi qalin, biroz toʻrtburchak mushak boʻlib, ikki boshdan iborat, yuzaki va chuqur.

### Yuzaki bosh

Yuzaki bosh, qanchalik katta boʻlsa, yonoq suyagining chakka oʻsigʻidan vayonoq ravogʻining pastki chegarasining oldingi uchdan ikki qismidan qalin,pay aponevrozdan kelib chiqadi. Uning tolalari pastki va orqa tomondan oʻtib, pastki jagʻning burchagiga va pastki jagʻ suyagining tashqi yuzasining pastki yarmiga kiritiladi.

### Chuqur bosh

Eng chuqur boshi ancha kichikroq va tuzilishida mushaklari koʻproq. Pastki chegaraning orqa uchdan bir qismidan va yonoq ravogʻining butun medial yuzasidan kelib chiqadi. Uning tolalari pastga va oldinga oʻtib, pastki jagʻning tojsimon oʻsigʻi kabi yuqori shoxning yuqori yarmiga kiritiladi. Mushakning chuqur boshi qisman, old tomondan, yuzaki qism bilan yashiringan. Orqa tomonda quloqoldi soʻlak bezi bilan qoplangan.

## Funksiya

Butun mushakning ikki tomonlama qisqarishi paytida mushakning harakati pastki jagni koʻtarib, pastki jagʻni koʻtarishdan iborat. Psstki jagʻning koʻtarilishi jagʻlarning yopilishi paytida sodir boʻladi. Chaynov mushagi medial qanotsimon mushak bilan parallel, lekin u kuchliroq.

## Qoʻshimcha rasmlar

* Bosh va bo'yin muskullari.
* O'ng tarafdagi so'lak bezlarini ko'rsatadigan parchalanish (markazda masseter ko'rinadi)
* Chap temporal suyak, tashqi yuzasi
* Chap temporal suyak, pastki yuzasi
* Chap zigomatik suyak, temporal sirt
* Mandibula, tashqi yuzasi, yon ko'rinishi
* Yuz va bosh terisi arteriyalari.
* Bosh va bo'yin tomirlari.
* Uch fasial nervning mandibulyar bo'linishi.
* Masseter mushak. Chuqur dissektsiya. Mumiyalash jarayoni.

## Yana qarang

* Yonoq-chaynov tizimi

## Manba

Manba xatosi: `<ref>` tags exist for a group named "help", but no corresponding `<references group="help"/>` tag was found
# Suv aygʻirlari

| Suv aygʻirlari |
| --- |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonlar  |

 |

**Suv aygʻirlari**, begemotlar (Hippopotamidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub kavsh qaytarmaydigan sut emizuvchilar. Terisi qalin, siyrak yung bilan qoplangan; oyoqlari kalta; tushmugʻining uchki qismi kengaygan; oshqozoni 3 boʻlmali, pastki kurak va qoziq tishlari doim oʻsib turadi. Afrikaning tinch oqadigan va botqoklashgan suv havzalarida yashaydi; oʻsimlik bilan oziqlanadi. Bitta bola tugʻadi. 2 urugʻining bittadan turi bor. Odsiy suv aygʻiri, yaʼni gippopotam (yun. hippopotamos — daryo oti) gavdasining uzunligi 4,0—4,5 m, dumi 35—50 sm. vazni 1,3—3,2 (baʼzan 4,5) t. Boshi katta, koʻzlari boʻrtib chiqib turadi. Tana tuzilishi va hayoti suvda yashashga moslashgan. Koʻzi, qulogʻi va burnini suvdan chiqarib, uzoq vaqt suvda turishi mumkin. Kechasi suvdan chiqib oziqlanadi. Poda boʻlib yuradi; 40— 50 yil yashaydi. Pakana Suv aygʻirlari uz. 170— 175 sm, dumi 15—17 sm, vazni 250– 275 kg; tanasi bochkasimon, past boʻyli, boshi nisbatan kichik va kalta; yakka yoki juft boʻlib yuradi. 35 yilga yaqin yashaydi; soni kamayib ketgan. Suv aygʻirlarini ov qilish man etilgan. Pakana Suv aygʻirlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Nutriya

Nutriya
**Nutriya**, suv bobri (*Myocastor coypus*) — kemiruvchilar turkumi, nutriyasimonlar oilasiga mansub hayvon. Oilaning yagona turi. Tanasining uz. 60 sm gacha, dumi 45 sm gacha, ogʻirligi 8 kg gacha. Orqa oyoqlarining deyarli barcha barmoqlarida suzgich parda boʻladi, quloqteshigi suvda bekilishi mumkin. Jan. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida tarqalgan. Jan.-gʻarbiy Yevropa, Zakavkazye va Oʻrta Osiyo mamlakatlari, jumladan, Oʻzbekiston jan.da akklimitizatsiya qilingan. Suvda va suv boʻyida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngiydi. Kechasi va oqshomlari faol. Botqoq oʻsimliklari poyasidan in quradi, in qazishi ham mumkin. Bir yilda 2 marta 2-8 ta (odatda, 5 ta) koʻzi ochiq, yungli bola tugʻadi. Qimmatli moʻynasi va goʻshti uchun ovlanadi. Moʻynachilik fermalarida boqiladi. Har xil rangli moʻyna beruvchi zotlari chiqarilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Jinsiy dimorfizm

Mandarin oʻrdaklari oʻrtasidagi jinsiy dimorfizm (chapda-erkak; oʻngda-urgʻochi)
**Jinsiy dimorfizm** - bu bir xil turdagi organizmlarning erkak va urgʻochi jinslari orasidagi koʻpayishda bevosita ishtirok etmaydigan (yaʼni jinsiy aʼzolardan tashqari) farqlari yigʻindisi. Jinsiy dimorfizm hayvonlardan tashqari va ba'zi o'simliklarda ham uchraydi. Farqlar ikkilamchi jinsiy xususiyatlar, oʻlcham, vazn, rang, belgilar yoki xatti-harakatlar yoki kognitiv xususiyatlarni oʻz ichiga olishi mumkin. Bu farqlar oddiy yoki murakkab boʻlishi mumkin hamda tabiiy tanlanish natijasida yuzaga keladi. Dimorfizmning qarama-qarshi jarayon monomorfizmdir, ya'ni har ikkala biologik jins fenotipik jihatdan bir-biridan farq qilmaydi.

## Ranglar dimorfizmi

Dimorfizmning keng tarqalgan va oson aniqlanadigan turi ranglar dimorfizmi hisoblanadi. Ma'lum bir tur ichidagi jinslarning rangidagi farq **jinsiy dikromatizm** deb ataladi, bu odatda qushlar va sudralib yuruvchilarning koʻp turlarida kuzatiladi. Jinsiy tanlash, asosan, juft tanlash uchun raqobatda ishlatiladigan murakkab **dimorf** belgilarga olib keladi. Tovuslarda jinsiy dimorfizmning yorqin tasvirini koʻrish mumkin. Tovuslarning zeb-ziynatli patlari erkaklarini oʻziga jalb qiladi. Bir qarashda urgʻochi tovuslar va erkak tovuslarni butunlay boshqa turlar deb adashtirib qoʻyish mumkin.  Tovusning patlari yirtqichlarga nisbatan zaifligini oshiradi, chunki u parvozga toʻsqinlik qiladi va umuman olganda, qushni koʻzga tashlanadigan qiladi.  Shunga oʻxshash misollar juda koʻp boʻlib, ularga jannat qushlari va argus qirgʻovullarini misol keltirish mumkin. Jinsiy dixromatizmning yana bir misoli - "blue tit" qushlarida koʻrish mumkin. Erkaklar xromatik jihatdan urgʻochilarga qaraganda koʻproq sariq rangga ega. Bu koʻp miqdorda karotinoidlar **lutein** va **zeaksantin**ni oʻz ichiga olgan yashil **Lepidopteran** lichinkalarini yeyish orqali deb taxmin qilinadi. Qurbaqalar dimorfizmning yana bir yorqin misolidir. Baqa turlari uchun ikki xil dikromatizm mavjud: ontogenetik va dinamik.

## Manbalar
# Jinsiy tanlanish

**Jinsiy tanlanish** — bir qancha xayvonlarda tabiiy tanlanish shakllaridan biri. J. t. bir xil (odatda, erkak) jinsga mansub individlarning (maye, erkaklar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan) boshqa jins bilan qoʻshilish imkoniga ega boʻlishdagi oʻzaro munosabatlardan iborat. Ikkilamchi jinsiy belgilari (maye, pati, rangi, yirtqich tishlari va shoxlari) kuchli rivojlangan erkak hayvonlar boshqalariga nisbatan qarama-qarshi jinsni koʻproq jalb qiladi, binobarin koʻproq koʻpayish imkoniyatiga ega boʻladi. J. t. tushunchasini ilk bor Ch. Darvin taklif etgan. J. t. orqali tur uchun mutlaqo foydasiz, hatto zararli belgilar (maye, bugʻular erkagining yirik shoxi, baʼzi nari qushlarda juda uzun dum) ning paydo boʻlishini tushuntirib beradi. J. t. yashash, yaʼni hayot uchun zarur sharoit (oziq-ovqat, joy va b.)ga ega boʻlish uchun kurashdan iborat boʻlmaydi. J. t.da magʻlub individ yashab qoladi, hatto gʻolibdan ham uzoqroq umr koʻrishi, kelgusi mavsumda gʻolib boʻlishi ham mumkin. Koʻpchilik hayvonlar va barcha oʻsimliklarda J. t. boʻlmaydi. J. t. filogenetik rivojlanish omili sifatida eng yuksak rivojlangan hayvonlar, asosan qushlar va sut emizuvchilarda namoyon boʻladi.

## Manbalar
# Qoʻshoyoqlar

**Qoʻshoyoqlar**, qoʻshoyoqsimonlar — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 14 urugʻi, 30 turi maʼlum. Yevrosiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5—26 sm; dumi tanasidan uzun, uchida bir tutam tuki bor. Orqa oyoqlari oldin-gisiga nisbatan 3—4 marta uzun, 1-va 5-barmoqlari qisqargan yoki butunlay yoʻq. Keyingi 2 oyogʻida sakrab harakat qiladi. 3 m gacha uzunlikka sakraydi. Iliq va issiq mintaqalardagi dasht, choʻl va chala choʻllarda, togʻlardagi ochiq landshaftlarda yashaydi. Yidda 2 martda 1—8 tadan bolalaydi. Hamma Q. qishki uyquga kiradi. Tunda yoki oqshomda faol. Oʻsimlikning yer ostki qismi, urugʻlari, baʼzan hasharot va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda mitti Q., katta Q., seversov qoʻshoyogʻi, yemuranchik qoʻshoyoq, jun-oyoqli Q., turkman qoʻshoyogʻi, taroq-barmoqli Q. va boshqa tarqalgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Koʻrichak

**Koʻrichak** — odam va sut emizuvchi xayvonlarda (ayrim hasharotxoʻrlar, ayiqlar, gippopotamlar, oztishlilar va kitsimonlardan tashqari) yoʻgʻon ichakning boshlanish qismi; oʻz. oʻrtacha 6—8 sm, kengligi 4—7 sm. Oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan boʻlib, uning yonbosh ichakka qoʻshilish joyida qanatning yarimoysimon burmalari — qopqogʻi bor. K. qisqarganda qopqoq yopilib, yoʻgʻon ichakdagi massa ingichka ichakka qaytib chiqmaydi. K.dan yoʻgʻon ichak (koʻtariluvchi chambar ichak) boshlanadi.Koʻrichak (caecum) yoʻgʻon ichakning boshlang’ich kengaygan qismi boʻlib, oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan. U yonbosh ichakning yoʻg’on ichakka tushish joyidan pastda bo’lib uzunligi 6—8 sm. kengligi 7—7,5 sm. Uning orqa yuzasi yonbosh va katta bel mushaklariga, oldingi yuzasi qorinning oldingi devoriga tegib turadi. Qorinparda bilan har tomondan oʻralgan boʻlsada ichak tutqichi yoʻq. Katta yoshdagi odamda koʻrichakning joylashish turlicha boʻladi. U yonbosh suyagi oldingi yuqorigi oʻsimtasidan tepada yoki kichik chanoq boʻshligʻida joylashishi mumkin. Ko'richakning orqa medial yuzasida mushak tasmalari oʻzaro birikkan joydanchuvalchangsimon oʻsimta (appendix vermi formis) boshlanadi. Uning uzunligi 2—20 sm, kengligi 0,5—1 sm. U qorin parda bilan hamma tomondan o'ralib tutqich (mesoappendex) hosil qiladi. Bu o'simtaning joylashishi koʻrichakning holati va uzunligiga bog’liq. Asosan u oʻng yonbosh chuqurchasida, ba’zan yuqori, pastroqda yoki koʻrichakning orqasida bo’lishi mumkin. Uning shilliq pardasida juda koʻp limfoid fo’llikullalar to'plami (folliculi lymphatici aggregati appendices vermiformis) joylashgan. Yonbosh ichakni koʻrichakka oʻtish joyida yaxshi taraqqiy etgan burma shaklidagi qopqoq (valva ileocaecalis) bor. U quyg'ich shaklida boʻlib, tor qismi koʻrichak boʻshligʻiga qaragani uchun ovqat massasini bir tomonga qarab oʻtkazadi. Chuvalchangsimon o’simta tirqishi atrofida shilliq parda burmasi shaklidagi qopqoq bor.

## Yana q.

* Appendiks

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Ichak

**Ichak** – odam va hayvonlarda ovqat hazm qilish sistemasining bir boʻlimi; hazm yoʻli boʻlimlarga ajralgan organizmlarda (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, barcha umurtqalilarda, jumladan, odam ham) hazm yoʻlining meʼdadan keyin keladigan qismi. Asosan, sut emizuvchilar ichagi murakkab tuzilgan. Odam ichagi 4,5–9 m ga yetadi. U asosan, qorin boʻshligʻi va qisman kichik chanokda joylashgan.

Ichakda ovqat uzluksiz harakatlanib hazm boʻladi, oziq moddalar qonga soʻriladi, hazm boʻlmagan ovqat qoldiqlari najasga aylanadi. Ichak devori, asosan, 3 qavat. Ichki qavat – shilliq parda, undagi hazm bezlaridan hazm shirasi va shilimshiq chiqadi; shu parda orqali oziq moddalar qonga soʻriladi; bu parda kasallik mikroblariga halokatli taʼsir eta oladi. Ichak devoridagi ayrim limfa tugunlari va ularning toʻplamlari ham mikroblardan himoya qilish vazifasini oʻtaydi. Oʻrta qavat – halqa shaklida (ichki) va uzunasiga (tashqi) yotgan silliq muskullardan iborat, ular toʻlqin shaklida halqasimon qisqarib, ovqatning aralashishiga, hazm shirasini soʻrib olishiga va orqa chiqaruv teshigiga tomon surilishiga yordam beradi. Ichak bezlaridan shira ajralishini va peristaltikani Ichak devoridagi nerv apparati tartibga soladi; ovqatning normal kimyoviy tarkibi oʻzgarganda va ayniqsa, ichakka zararli moddalar tushganda ichak sekretsiyasi va peristaltikasi oʻzgarib, zararli moddalarning suyulishiga va tezroq ajralishiga yordam beradi. Tashqi seroz qavat – qorin pardasi ichak qovuzloqlarining sirgʻanishini osonlashtiradi. Qorin pardasidan hosil boʻlgan ichak tutqich yordamida ichak qorinning orqa devoriga yopishib turadi.

Odamda ichak ancha uzun boʻlib, 2 qism: ingichka ichak va yoʻgʻon ichakdan iborat. Odam ichagi qorin boʻshligʻi va kichik chanoqni toʻldirib turadi, jigar va meʼdadan pastda yotadi. Oldingi tomondan ichakni katta charvi berkitib turadi. Ichak devorlari qon va limfa tomirlari, limfa elementlari, bezchalar hamda nervlarga boy. Ichak faoliyati nerv va gumoral mexanizmlar orqali boshqariladi. Odam va koʻpgina hayvonlar ichakda turli mikroorganizmlar (ichak florasi) boʻladi. Ichak kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit, enterit, enterokolit, ichak buralishi va ichak oʻsmasi koʻproq uchraydi.

## Manbalar
# Sugʻurlar

Sugʻurlar
Sugʻurlar
**Sugʻurlar** (*Marmota*) — tiyinlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. 15 turi bor. Tanasining uzunligi 60 sm gacha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 2,5–9 kg. Boʻyni kalta, koʻzi katta, quloq suprasi kichik. Junlari kalin va uzun. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun dumli (qizil) sugʻurlar va koʻk sugʻurlar uchraydi. Togʻ hamda pasttekisliklardagi oʻtloklarda yashaydi. 1 — 6 ta kirishchikish teshikli murakkab uyalar (3 m cha chukurlikda, 8 m cha uzunlikda) qaziydi. Qishda uyquga kiradi. Oila boʻlib hayot kechiradi. Koloniya xreil qiladi. May oyida bolalaydi. Bolalari iyun—iyul oylarida uyasidan chiqadi. 2 yidda jinsiy voyaga yetadi. Har xil oʻtlar (asosan, boshokli), baʼzan chuvalchang, mollyuska va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yogʻi va moʻynasi uchun ovlanadi.Koʻk sugʻurlar tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Nepotizm

**Nepotizm** (lotincha: *nepos*, jins. n. nepotis "nabira; jiyan", shuningdek, qarindosh-urugʻchilik) — qarindoshlarga yoki doʻstlarga kasbiy koʻnikma va qobiliyatlaridan qat’i nazar (masalan, ishga qabul qilishda) imtiyozlar berishdan iborat boʻlgan favoritizm turi.

Bu atama Oʻrta asrlarda paydo boʻlgan va dastlab papalar tomonidan foydali mavqelarni, yuqori cherkov martabalarini yoki yerlarni yaqin qarindoshlariga oʻz kuchini mustahkamlash uchun taqsimlanishini bildirgan. Nepotizmning gullagan davri XV—XVI asrlarga toʻgʻri keladi

## Tarixi

### Katolik cherkovida

Oʻrta asrlarda papalar oʻz kuchlarini mustahkamlash borasida qaygʻurib, eng yuqori cherkov lavozimlarini, birinchi navbatda, kardinal qalpoqlarini qarindoshlariga tarqata boshladilar. Birinchi navbatda ular orasida jiyanlar boʻlgan, "nepotizm" atamasi ham aynan shundan kelib chiqqan. Keyinchalik, ayniqsa XV—XVI asrlarda ularning oʻrnini noqonuniy tugʻilgan farzandlar egallay boshladi. Misol uchun, Aleksandr VI oʻz oʻgʻli Chezarni kardinal etib tayinladi, Rim papasi Pavel III nevaralariga shunday maqom berdi. Nepotizm Uygʻonish davrida, Rim papalari italyan knyazlariga aylanib, oʻzlarining koʻplab avlodlari uchun knyazlik va knyazliklarga ega boʻlishga intilishganda oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Butun "papa" sulolalari paydo boʻldi. Masalan, Orsini, Konti, della Rovere, Medici, Borjia, Pikkolomini, Savelli oilalari. Keyinchalik "qora zodagonlar" atamasi ham shakllanib, ular orasidan nepotlarning avlodlari hisoblangan, keyinchalik knyaz va gersoglik familiyalariga aylangan Bonkompagni, Borgeze, Barberini, Pamfili, Chigi, Odeskalchi, Ludovisi, Albani, Ruspoli, Ruffo va boshqalar oʻrin oldilar.

Nepotizm XVIII asrga kelib, surib chiqarila boshlandi. Papa Innokentiy XII farmoni bilan Kardinallar kollegiyasida faqat bitta nepot boʻlishi mumkinligi belgilab qoʻyildi. XIX asrga kelib, cherkov ierarxiyasidagi qarindosh-urugʻchilik asta-sekin yoʻqolib bordi.

## Zamonaviy siyosatda

Bugungi dunyoda mutaxassislar u yoki bu shaklda koʻpchilik mamlakatlarga xos boʻlgan qarindosh-urugʻchilikning mavjudligini ham qayd etishmoqda. Qonunlarga muvofiq, yuqori amaldorlar oʻz vakolatlarini bevosita farzandlariga oʻtkaza olmaydilar; biroq ular lavozim imkoniyatlaridan va norasmiy shaxsiy aloqalardan oʻzlarining yaqin qarindoshlarini, masalan, yirik biznes tuzilmalarida boshqaruv lavozimlari bilan taʼminlash uchun foydalanadilar. Nepotizmning zarari shundaki, maʼlum bir nomzod yangi lavozimga kasbiy saralashdan oʻtmasdan tayinlanadi va koʻpincha yaxshi mutaxassis boʻlmaydi. BMTning tegishli konvensiyasida qarindosh-urugʻchilik korrupsiyaning bir turi hisoblanadi.

## Manbalar
# Feromon

**Feromon** (grekcha: „phero“ — eltaman, olib boraman; grekcha: „hormao“ — harakatga keltiraman, qoʻzgʻataman) yoki **hasharotlar feromonlari** — hasharotlar atrof muhitga chiqaradigan biologik faol moddalar, jinsiy attraktantlar. Hasharotlar jinsiy feromon chiqarish bilan turli jinslarning bir-birini oʻzaro „topishishi“ni, jinsiy maylni, jalb qilish feromoni bilan cheklangan maydonda juda koʻp hasharotlar toʻplanishini taʼminlaydi, „xavfxatar“ feromoni qochish, berkinish, hujumkorlik harakatlariga sabab boʻladi. Hozirgigacha turli hasharotlarning 300 dan ortiq feromoni oʻrganilgan. Ular asosida juda koʻp sintetik feromonlar yaratilgan.

Feromon hasharotlar harakatini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ulardan ekinlarning zararkunandalariga qarshi kurashda feromon tutqichlar tarzida foydalaniladi. Sintetik feromon zararkunanda hasharotlar sonini hisobga olish va prognozlashda, zararkunandalarni jalb etib, soʻngra ularni yoʻqotishda qoʻllanadi.

## Adabiyot

* Minaylo V. A., Pyatnova Yu. B., Feromoni nasekomix, M., 1984.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |