# Hayvonlar tajribasi

**Hayvonlar sinovi**, shuningdek, **hayvonlar tajribasi**, **hayvonlarni tadqiq** qilish va in vivo* sinov** sifatida ham tanilgan, oʻrganilayotgan xatti-harakatlar yoki biologik tizimga taʼsir

qiluvchi oʻzgaruvchilarni nazorat qilishga intiladigan tajribalardahayvonlardan foydalanishdir. Ushbu yondashuv hayvonlarning tabiiy muhitda yoki yashash joylarida kuzatilgan dala tadqiqotlariga qarama-qarshi boʻlishi mumkin. Hayvonlar bilan eksperimental tadqiqotlar odatda universitetlarda, tibbiyot maktablarida, farmatsevtika kompaniyalarida, mudofaa muassasalarida va sanoatga hayvonlarni sinash xizmatlarini koʻrsatadigan savdo obyektlarida oʻtkaziladi. Hayvonlarni tekshirishning diqqat markazida sof tadqiqotdan tortib, organizm toʻgʻrisidagi fundamental bilimlarni rivojlantirishga, katta amaliy ahamiyatga ega boʻlgan baʼzi savollarga javob berishga, masalan, kasallikka davo topishga qaratilgan saʼy harakatlar turadi. Amaliy tadqiqotlarga misollar qatoriga kasalliklarni davolash usullarini sinovdan oʻtkazish, naslchilik, mudofaa tadqiqotlari va toksikologiya, shu jumladan kosmetika sinovlari kiradi. Taʼlimda hayvonlarni tekshirish biologiya yoki psixologiya kurslarining tarkibiy qismi hisoblanadi. Amaliyot turli mamlakatlarda turli darajada tartibga solinadi.

2010-yilgi hisob-kitoblarga koʻra, tajribalarda umurtqali hayvonlarning yillik foydalanilishi (zebra baliqlaridan tortib to primatlargacha) oʻnlab milliondan 100 milliongacha. Yevropa Ittifoqida umurtqali hayvonlar turlari tadqiqotda foydalanilgan hayvonlarning 93 % ni tashkil qiladi va 2011-yilda u yerda 11,5 million hayvonlar ishlatilgan. Birgina hisob-kitobga koʻra, faqat Qoʻshma Shtatlarda 2001-yilda tajribalarda ishlatilgan sichqon va kalamushlar soni 80 millionni tashkil etgan. 2013-yilda sutemizuvchilar (sichqonlar va kalamushlar), baliqlar, amfibiyalar va sudraluvchilar birgalikda tadqiqot hayvonlarining 85 % dan ortigʻini tashkil etgani xabar qilindi..

## Taʼriflar

Enos, 1961-yilda Mercury-Atlas 5 kapsulasiga kiritilishidan oldin Yerni aylanib chiqqan uchinchi primat.*Hayvonlarni sinovdan oʻtkazish, hayvonlarda tajriba oʻtkazish, hayvonlarni tadqiq qilish*, *in vivo* sinov va viviseksiya atamalari oʻxshash maʼnoga ega, ammo turli xil maʼnolarda qoʻllanadi. Soʻzma-soʻz tarjimada „viviseksiya“ hayvonning „jonli boʻlinishi“ degan maʼnoni anglatadi va tarixan faqat tirik hayvonlarni parchalash bilan bogʻliq tajribalarga ishora qiladi. Bu atama vaqti-vaqti bilan tirik hayvonlardan foydalangan holda har qanday tajribaga nisbatan xoʻrlash uchun ishlatiladi. Masalan, *Britannica entsiklopediyasi* „viviseksiya“ degan tushunchaga shunday taʼrif beradi: „Tirik hayvonga shifo berishdan ko‘ra eksperimental o‘tkazish; kengroq aytganda, tirik hayvonlar ustida o‘tkazilgan barcha tajribalar“.Lug‘atlarda taʼkidlanishicha, „faqat bunday ishga qarshi boʻlgan odamlar tomonidan qoʻllanadi“. Bu soʻz salbiy maʼnoga ega boʻlib, qiynoq, azob va oʻlimni anglatadi. Ushbu tadqiqotga qarshi boʻlganlar „viviseksiya“ soʻzini afzal koʻrishadi, olimlar esa odatda „hayvon tajribasi“ atamasini ishlatishadi.

## Tarix

*Havo nasosidagi qush ustida tajriba,* 1768-yil, Jozef Rayt
Hayvonlarni sinovdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar miloddan avvalgi II-IV asrlarda yunonlar yozuvlarida uchraydi. Aristotel va Erasistrat birinchilardan boʻlib tirik hayvonlar ustida tajriba oʻtkazdilar. II asrda yashagan Rim shifokori Galen choʻchqa va echkilarni *oʻlimdan keyingi qismlarga* ajratdi. Avenzoar, XII asrda yashagan arab shifokori, Ispaniyaning Moorish shahridagi jarrohlik muolajalarini bemor insonlarga qoʻllashdan oldin sinovdan oʻtkazishning eksperimental usulini joriy qildi.

Hayvonlar biotibbiyot tadqiqotlari tarixi davomida bir necha bor ishlatilgan.1831-yilda Dublin hayvonot bogʻining asoschilari hayvonlarni tirikligida ham, oʻlganida ham oʻrganishga qiziqqan tibbiy kasb vakillari edi. 1880-yillarda Lui Paster qo‘ylarda kuydirgini qo‘zg‘atish orqali tibbiyotning mikrob nazariyasini ishonchli tarzda ko‘rsatib berdi. 1890-yillarda Ivan Pavlov klassik konditsionerlikni tasvirlash uchun itlardan foydalangan. Birinchi jahon urushida nemis agentlari Rossiyaga joʻnatilgan qoʻylarga kuydirgi kasalligini yuqtirgan, fransuz otliqlarining xachirlari va otlariga ot bezlari kasalligini yuqtirgan. Insulin birinchi marta 1922-yilda itlardan ajratilgan va keyinchalik diabetni davolashda inqilob qilgan. 1957-yilning 3-noyabrida sovet iti Laika koʻplab hayvonlardan birinchi boʻlib yerni aylanib chiqdi. 1970-yillarda armadillolar yordamida antibiotiklar va moxovga qarshi emlashlar ishlab chiqildi, keyin odamlarga berildi. Odamlarning hayvonlarning genetikasini oʻzgartirish qobiliyati 1974-yilda Rudolf Yaenish simianlardan DNKni sichqonlar genomiga integratsiyalash orqali birinchi transgen sutemizuvchilarni ishlab chiqarganida fanda ulkan yangilik yaratdi. Ushbu genetik tadqiqot tez sur’atlar bilan rivojlandi va 1996-yilda kattalar hujayrasidan klonlangan birinchi sutemizuvchi qoʻy Dolli tugʻildi.

Toksikologiyani tekshirish XX asrda muhim ahamiyat kasb etdi. XIX asrda giyohvand moddalarni tartibga soluvchi qonunlar yanada yumshoqroq edi. Misol uchun, AQShda hukumat faqat mijozlarga zarar yetkazgan mahsulotlarni sotgan kompaniyani jinoiy javobgarlikka tortganidan keyin dorini taqiqlashi mumkin edi. Biroq, 1937-yildagi Elixir Sulfanilamid falokatiga javoban, bunday nomli dori 100 dan ortiq foydalanuvchining oʻlimiga sabab boʻlgan, AQSh Kongressi giyohvand moddalarni sotishdan oldin hayvonlarda xavfsizligini tekshirishni talab qiluvchi qonunlarni qabul qildi. Boshqa davlatlar ham shunga oʻxshash qonunlarni qabul qildilar. 1960-yillarda, Talidomid fojiasiga javoban, dori sotishdan oldin homilador hayvonlarda xavfsizlikni tekshirishni talab qiluvchi boshqa qonunlar qabul qilindi.

### Tarixiy munozara

 „Vivisektorlar shahzodasi“ deb hisoblangan Klod Bernard hayvonlar ustida oʻtkazilgan tajribalar „insonning toksikologiyasi va gigienasi uchun toʻliq yakuniy“ ekanligini taʼkidladi.
Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalar, ayniqsa, jonlantirish amaliyoti kuchaygani sari tanqid va bahs-munozaralar ham kuchayib bordi. 1655-yilda Galen fiziologiyasining himoyachisi Edmund OʻMeara „viviseksiyaning ayanchli qiynoqlari tanani gʻayritabiiy holatga keltiradi“, dedi. OʻMeara va boshqalar viviseksiya paytida ogʻriq hayvonlarning fiziologiyasiga taʼsir qilishi va natijalarni ishonchsiz qilishi mumkinligini taʼkidladilar. Axloqiy nuqtai nazardan eʼtirozlar ham bor edi, ular odamlarga foyda, hayvonlarga zararni oqlamaydi. Hayvonlarni sinovdan oʻtkazishga nisbatan dastlabki eʼtirozlar boshqa tomondan ham paydo boʻlgan — koʻp odamlar hayvonlar odamlardan pastroq va hayvonlardan olingan natijalarni odamlarga qoʻllash mumkin boʻlmagan darajada boshqacha ekanligiga ishonishgan.

Munozaraning boshqa tomonida hayvonlarni sinab koʻrish tarafdorlari hayvonlar ustida tajribalar tibbiy va biologik bilimlarni rivojlantirish uchun zarur deb hisoblaydilar. Klod Bernard „vivisektorlar shahzodasi“ va fiziologiyaning otasi sifatida tanilgan va uning rafiqasi Mari Fransuaza Martin 1883-yilda Fransiyada birinchi antivivizion jamiyatni tashkil qilgan. Uning 1865-yilda yozilgan mashhur gapi: „Hayot ilmi  ajoyib va koʻzni qamashtiradigan darajada yoritilgan zaldir, unga faqat uzoq va dahshatli oshxonadan oʻtish orqali erishish mumkin“. „Hayvonlar ustida tajribalar insonning toksikologiyasi va gigienasi uchun butunlay yakuniydir. Bu moddalarning taʼsiri hayvonlarga taʼsiri bir xil boʻladi, faqat darajadagi farqlar bundan mustasno“. Bernard standart ilmiy uslubning bir qismi sifatida hayvonlar ustida tajriba oʻtkazdi.

1896-yilda fiziolog va shifokor doktor Valter B. Kannon shunday dedi: "Antibivizionistlar Teodor Ruzvelt taʼriflagan ikki turning ikkinchisidir: „Vijdonsiz sogʻlom aql jinoyatga olib kelishi mumkin, ammo aqlsiz vijdon ahmoqlikka olib kelishi mumkin, bu jinoyatning choʻrisi.“ Hayvonlarni qoʻllab-quvvatlovchi va antihayvonlarni sinovdan oʻtkazuvchi guruhlar oʻrtasidagi bu boʻlinishlar birinchi marta 1900-yillarning boshlarida, yuzlab tibbiyot talabalari jonli itga yodgorlik oʻrnatish uchun anti-vivizeksiyachilar va politsiya bilan toʻqnashganda, jigarrang it ishi paytida jamoatchilik eʼtiboriga tushgan.

Pavlovning tumshugʻiga jarrohlik yoʻli bilan soʻlak ushlaydigan idish va naycha oʻrnatilgan itlaridan biri, Pavlov muzeyi, 2005-yil
1822-yilda Buyuk Britaniya parlamentida „Hayvonlarni himoya qilish toʻgʻrisida“gi birinchi qonun, soʻngra „Hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik toʻgʻrisida“gi qonun (1876-yil) qabul qilindi, birinchi qonun hayvonlarni sinovdan oʻtkazishni tartibga solishga qaratilgan. Qonunchilikni 1871-yil mart oyida Charlz Darvin targʻib qildi: „Siz mening viviseksiya haqidagi fikrimni soʻrayapsiz. Men buni fiziologiya boʻyicha toʻgʻri tekshirish uchun asosli ekanligiga qoʻshilaman; lekin shunchaki laʼnatli va jirkanch qiziqish uchun emas. Bu meni dahshatga soladigan mavzu, shuning uchun men bu haqda boshqa soʻz aytmayman, aks holda bu kecha uxlamayman“. Anti-vivizeksionistlarning lobbisiga javoban, Buyuk Britaniyada hayvonlar boʻyicha tadqiqotlarni himoya qilish uchun bir nechta tashkilotlar tuzildi: Fiziologiya jamiyati 1876-yilda fiziologlarga „oʻzaro manfaat va himoya“ berish uchun, Tibbiyotni rivojlantirish assotsiatsiyasi.

Tibbiy tadqiqotlarda hayvonlardan foydalanishga qarshilik birinchi marta Qoʻshma Shtatlarda 1860-yillarda, Genri Berg Amerika hayvonlarga nisbatan shafqatsizlikning oldini olish jamiyatini (ASPCA) asos solganida paydo boʻldi.Bu jamiyat 1883-yilda tashkil etilgan Amerikaning birinchi maxsus antivivizion tashkiloti Amerika antivivizion jamiyati edi(AAVS). Oʻsha davrning antivivizionistlari, odatda, „rahm-shafqatning tarqalishi sivilizatsiyaning buyuk sababi va viviseksiya shafqatsizlikdir“ deb hisoblashgan. Biroq AQShda antivivizionistlarning saʼy-harakatlari har bir qonun chiqaruvchi organda barbod boʻldi. Umuman olganda, bu harakat 1966-yilda „Laboratoriya hayvonlarini himoya qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilingunga qadar qonunchilikda juda oz muvaffaqiyatga erishdi.

## Hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish

### Qoidalar va qonunlar

* k
* m
* t

**Hayvonlarda kosmetik sinovlar oʻtkazish boʻyicha butun jahon qonunlari**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|    |  Butun mamlakat boʻylab hayvonlar ustida barcha kosmetik sinovlar taqiqlangan
  |    |  Hayvonlarda kosmetik sinovlar oʻtkazish qisman taqiqlangan 1 |
|    |  Hayvonlarda sinovdan oʻtgan kosmetika mahsulotlarini sotish taqiqlangan
 |    |  Hayvonlar ustida kosmetik sinovlar taqiqlanmagan
 |
|    |  Nomaʼlum
  |  |  |

1testning baʼzi usullari taqiqdan chiqarib tashlanadi yoki qonunlar mamlakat ichida farq qiladi

Laboratoriyalarda hayvonlarga nisbatan qoʻllanadigan qoidalar turlarga qarab farq qiladi. AQShda, Milliy fanlar akademiyasi tomonidan chop etilgan Hayvonlarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun va *Laboratoriya hayvonlarini parvarish qilish va ulardan foydalanish boʻyicha* qoʻllanma (*qoʻllanma*) ga binoan, hayvonga har qanday muolajani amalga oshirish mumkin, agar u hayvon ekanligini isbotlash mumkin. ilmiy asoslangan. Tadqiqotchilar muassasaning veterinariya shifokori va hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish institutsional qoʻmitasi (IACUC) bilan maslahatlashishlari kerak, bu har bir tadqiqot muassasasi saqlab turishi shart. IACUC muqobil variantlar, jumladan, hayvonlarga tegishli boʻlmagan alternativalar koʻrib chiqilganligini, tajribalar keraksiz takrorlanmasligini va agar tadqiqotga xalaqit bermasa, ogʻriqni yoʻqotishni taʼminlashi kerak. IACUCs barcha umurtqali hayvonlarni AQShda federal mablagʻ oladigan muassasalarda sinovdan oʻtkazishni tartibga soladi. Hayvonlar farovonligi toʻgʻrisidagi qonun maqsadli ravishda etishtirilgan kemiruvchilar va qushlarni oʻz ichiga olmasa-da, bu turlar IACUCsni boshqaradigan Davlat sogʻliqni saqlash xizmati siyosati ostida teng ravishda tartibga solinadi. Davlat sogʻliqni saqlash xizmati siyosati Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) va Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlarini (CDC) nazorat qiladi.CDC noinsoniy primatlar, quyonlar, sichqonlar va boshqa hayvonlarda yuqumli kasalliklar boʻyicha tadqiqotlar olib boradi, FDA talablari esa hayvonlardan farmatsevtika tadqiqotlarida foydalanishni oʻz ichiga oladi. Hayvonlarning farovonligi toʻgʻrisidagi qonun (AWA) qoidalari USDA tomonidan amalga oshiriladi, sogʻliqni saqlash xizmati qoidalari esa OLAW va koʻp hollarda AAALAC tomonidan amalga oshiriladi.

2014-yilgi AQSh Qishloq xoʻjaligi departamenti Bosh inspektor idorasi (OIG) hisobotiga koʻra — uch yillik davrda hayvonlardan foydalanish ustidan nazoratni koʻrib chiqdi — „baʼzi institutsional hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish qoʻmitalari … yetarli darajada maʼqullamadi, nazorat qilmadi., yoki hayvonlar ustida eksperimental protseduralar haqida hisobot“. OIG „natijada hayvonlar har doim ham asosiy insoniy parvarish va davolanishni olmaydilar va baʼzi hollarda eksperimental protseduralar paytida va undan keyin ogʻriq va qaygʻu minimallashtirilmaydi“. Hisobotga koʻra, uch yillik davr ichida turlar tartibga solinadigan barcha Amerika laboratoriyalarining deyarli yarmi IACUC tomonidan notoʻgʻri nazorat qilish bilan bogʻliq AWA qoidabuzarliklari uchun javobgarlikka tortilgan. USDA OIGning 2000-yilgi hisobotida shunga oʻxshash xulosalar chiqardi. Qoʻshma Shtatlar Qishloq xoʻjaligi Departamenti faqat 120 nafar inspektorning keng soniga ega (USDA) hayvonlarni tadqiq qilish, koʻrgazma qilish, koʻpaytirish yoki sotish bilan shugʻullanadigan 12 000 dan ortiq ob’ektlarni nazorat qiladi. Boshqalar esa, IACUCs tarkibini tanqid qilib, qoʻmitalar asosan hayvonlarni oʻrganish boʻyicha tadqiqotchilar va universitet vakillaridan iborat boʻlib, ular hayvonlar farovonligi muammolariga qarshi boʻlishi mumkin.

Laboratoriya hayvonlar veterinariya shifokori Larri Karbonning yozishicha, " IACUCs oʻz ishiga qanday turdagi turlaridan qatʼi nazar, juda jiddiy yondashadi, garchi odam boʻlmagan primatlardan foydalanish har doim „alohida tashvishli qizil bayroq“ deb ataydigan narsani koʻtaradigan boʻlsa ham". 2001-yil iyul oyida " *Science* " jurnalida chop etilgan tadqiqot IACUC hayvonlar tajribalarining past ishonchliligini tasdiqladi. Milliy Fan Jamgʻarmasi tomonidan moliyalashtirilgan uch yillik tadqiqot shuni koʻrsatdiki, universitet va xodimlarning oʻziga xos xususiyatlarini bilmagan hayvonlardan foydalanish qoʻmitalari universitetni biladigan hayvonlardan foydalanish qoʻmitalari tomonidan qabul qilingan qarorlar bilan bir xil qaror qabul qilmaydi. xodimlar. xususan, qoʻmitalar koʻpincha tadqiqotlarni tasdiqlash oʻrniga koʻproq maʼlumot soʻrashadi.Hindistonlik olimlar universitetlar va laboratoriyalarda tirik hayvonlardan foydalanishni taqiqlash bo‘yicha Universitet grantlar komissiyasi tomonidan yaqinda chiqarilgan yo‘riqnomaga norozilik bildirishmoqda.

### Raqamlar

 Keio universitetida sinovda ishlatiladigan hayvonlar uchun yodgorlik
Hayvonlarni sinash uchun aniq global raqamlarni olish qiyin; har yili dunyo boʻylab 100 million umurtqali hayvonlar ustida tajriba oʻtkazilayotgani taxmin qilingan , ularning 10-11 millioni Yevropa Ittifoqida. Nuffild bioetika kengashining maʼlum qilishicha, global yillik hisob-kitoblar 50 dan 100 milliongacha hayvonlarni tashkil qiladi. Raqamlarning hech biri qisqichbaqalar va meva chivinlari kabi umurtqasiz hayvonlarni oʻz ichiga olmaydi.

The USDA/APHISjurnali 2016-yilda hayvonlarni oʻrganish statistikasini eʼlon qildi. Umuman olganda, AQShda tadqiqotda foydalanilgan hayvonlar soni (Hayvonlarning farovonligi toʻgʻrisidagi qonun bilan qamrab olingan) 6,9 % oʻsdi(767 622 (2015) dan 820 812 (2016) gacha 2016-yilda AQShda 12 millionga yaqin umurtqali hayvonlardan foydalanilgan. *Journal of Medical Ethics jurnalida* 2015-yilda chop etilgan maqolada so‘nggi yillarda AQShda hayvonlardan foydalanish keskin oshgani taʼkidlangan. Tadqiqotchilar bu oʻsish asosan hayvonlarni oʻrganishda genetik jihatdan oʻzgartirilgan sichqonlarga boʻlgan ishonchning ortishi natijasi ekanligini aniqladilar.

1995-yilda Tufts universiteti Hayvonlar va jamoat siyosati markazi tadqiqotchilari 1992-yilda Amerika laboratoriyalarida 14-21 million hayvonlar ishlatilganligini, bu 1970-yildagi 50 milliondan kamayganini hisobladi. 1986-yilda AQSh Kongressining Texnologiyalarni baholash byurosi maʼlum qildiki, AQShda har yili 10 milliondan 100 milliongacha foydalaniladigan hayvonlarning hisob-kitoblari va ularning eng yaxshi bahosi kamida 17 milliondan 22 milliongacha boʻlgan. 2016-yilda Qishloq xoʻjaligi departamenti roʻyxatiga 60 979 it, 18 898 mushuk, 71 188 noinsoniy primatlar, 183 237 gvineya choʻchqasi, 102 633 hamster, 139 391 quyon, 83,091 ta quyon, 83,091 ta qishloq hayvonlari va 83,028 mm, boshqa barcha hayvonlar kiradi.. AQShda tadqiqotda it va mushuklardan foydalanish 197- yildan 2016-yilgacha mos ravishda 195 157 dan 60 979 gacha va 66 165 dan 18 898 gacha kamaydi.

Buyuk Britaniyada Ichki ishlar vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilda 3,79 million protsedura amalga oshirilgan. 2960 ta protsedurada noinsoniy primatlar ishlatilgan, bu 1988-yildan beri 50 % dan koʻproq kamaydi. „Protsedura“ bu yerda daqiqalar, bir necha oylar yoki yillar davom etishi mumkin boʻlgan tajribaga ishora qiladi. Koʻpgina hayvonlar faqat bitta protsedurada qoʻllanadi: hayvonlar tajribadan keyin tez-tez evtanizatsiya qilinadi; ammo oʻlim baʼzi protseduralarning yakuniy nuqtasidir. 2017- yilda Buyuk Britaniyada hayvonlarga nisbatan oʻtkazilgan protseduralar quyidagilarga boʻlingan:

* 43 % (1,61 million) pastki chegara sifatida baholandi
* 4 % (0,14 million) tiklanmagan deb baholandi
* 36 % (1,35 million) yengil deb baholandi
* 15 % (0,55 million) oʻrtacha deb baholandi
* 4 % (0,14 million) ogʻir deb baholandi.

„Ogʻir“ protsedura, masalan, oʻlim yakuniy nuqta boʻlgan yoki oʻlim kutilayotgan har qanday sinov boʻladi, „yengil“ protsedura esa qon testi yoki MRI tekshiruvi kabi boʻladi.

### Uch Rs

Uch Rs (3R) hayvonlardan sinovda koʻproq axloqiy foydalanish uchun asosiy tamoyillardir. Bular birinchi marta 1959 -yilda WMS Russell va RL Burch tomonidan tushuntirilgan. 3Rda quyidagilar aytiladi:

1. Oʻzgartirish, bu umumiy maqsadga erishish uchun hayvon boʻlmagan jonzodlardan foydalanishga aytiladi. Bu usullarga kompyuter modellashtirish kiradi.
2. Qisqartirish tadqiqotchilarga kamroq hayvonlardan taqqoslanadigan darajadagi maʼlumotlarni olish yoki bir xil miqdordagi hayvonlardan koʻproq maʼlumot olish imkonini beradigan usullarni nazarda tutadi.
3. Mumkin boʻlgan ogʻriqni, azob-uqubatlarni yoki qaygʻularni yengillashtiradigan yoki kamaytiradigan hamda ishlatiladigan hayvonlar uchun hayvonlarning farovonligini oshiradigan usullarni nazarda tutuvchi tajriba. Ushbu usullar invaziv boʻlmagan usullarni oʻz ichiga oladi.

3R hayvonlarni sinab koʻrishga muqobil variantlarni ragʻbatlantirishdan koʻra kengroq qamrovga ega, ammo hayvonlarning farovonligi va ilmiy sifatini yaxshilashga qaratilgan, bu yerda hayvonlardan foydalanishdan qochib boʻlmaydi. Ushbu 3R hozirda butun dunyo boʻylab koʻplab sinov muassasalarida qoʻllanadi va turli qonun hujjatlari va meʼyoriy hujjatlar tomonidan qabul qilingan.

3R ning koʻplab davlatlarda qabul qilinishiga qaramay, Kanada, Avstraliya, Isroil, Janubiy Koreya va Germaniyani oʻz ichiga olgan koʻplab mamlakatlar soʻnggi yillarda hayvonlardan eksperimental foydalanish koʻpayganligi, sichqonlardan va baʼzi hollarda baliqlardan foydalanishning koʻpayishi haqida xabar berishdi. Mushuklar, itlar, primatlar, quyonlar, gvineya choʻchqalari va hamsterlardan foydalanish. Boshqa mamlakatlar qatori Xitoy ham GM hayvonlaridan foydalanishni kuchaytirdi, buning natijasida hayvonlardan umumiy foydalanish koʻpaydi.

### Umurtqasizlar

 Meva chivinlari hayvonlarni sinashda keng qoʻllanadigan umurtqasiz hayvondir.
Hayvonlarni tekshirishda umurtqali hayvonlarga qaraganda koʻproq umurtqasiz hayvonlardan foydalanilgan boʻlsa-da, bu tadqiqotlar asosan qonun bilan tartibga solinmaydi. Eng koʻp ishlatiladigan umurtqasizlar turlari *Drosophila melanogaster*, meva pashshasi va *Caenorhabditis elegans*, nematoda qurtidir. *C. elegans* holatida qurtning tanasi butunlay shaffof va barcha organizm hujayralarining aniq nasl-nasabi maʼlum, pashsha *D. melanogasterda* olib borilgan tadqiqotlar ajoyib genetik vositalardan foydalanishi mumkin. Ushbu umurtqasizlar hayvonlarni sinashda umurtqali hayvonlarga nisbatan baʼzi afzalliklarga ega, jumladan, ularning qisqa hayot aylanishi va koʻp sonlarni joylashtirish va oʻrganish qulayligi. Biroq, adaptiv immuntet tizimining va ularning oddiy organlarining yoʻqligi qurtlarni vaktsina ishlab chiqish kabi tibbiy tadqiqotlarning bir qancha jihatlarida qoʻllanilishiga toʻsqinlik qiladi. Xuddi shunday, meva pashshalarining immun tizimi odamlarnikidan juda farq qiladi va hasharotlardagi kasalliklar umurtqali hayvonlardagi kasalliklardan farq qilishi mumkin; ammo, meva chivinlari va mum qurtlari yangi viruslilik omillarini yoki farmakologik faol birikmalarni aniqlash boʻyicha tadqiqotlarda foydali boʻlishi mumkin.

Bir nechta umurtqasiz tizimlar erta bosqichdagi kashfiyotlar ekranlarida umurtqali hayvonlarga maqbul alternativ hisoblanadi. Hasharotlar va sutemizuvchilarning tugʻma immunitet tizimi oʻrtasidagi oʻxshashlik tufayli, hasharotlar baʼzi turdagi tadqiqotlarda sutemizuvchilarni almashtirishi mumkin. *Drosophila melanogaster* va *Galleria mellonella* mum qurti sutemizuvchilar patogenlarining virulentlik xususiyatlarini tahlil qilish uchun ayniqsa muhimdir. Mum qurtlari va boshqa hasharotlar ham qulay bioavailability bilan farmatsevtik birikmalarni aniqlash uchun qimmatli ekanligini isbotladi. Bunday modellarni qabul qilish toʻgʻrisidagi qaror, odatda, eksperimental oʻtkazuvchanlikda sezilarli yutuqlarga erishish uchun sutemizuvchilar bilan past darajadagi biologik oʻxshashlikni qabul qilishni oʻz ichiga oladi.

## Manbalar