Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kirpi

**Kirpi**, Hystricidae va Erethizontidae oilalarini tashkil etuvchi kemiruvchilarning umumiy nomi. Taxminan 60–90 sm, balandligi 5-16 Ularning vazni kg. Ularning dumlari taxminan 20-25 sm. Ular jigarrang, kulrang yoki kamdan-kam oq rangga ega.

O'qlar bilan porcupines kirpi emas, nomi o'xshashligiga qaramay. Kirpi erinaseomorflar oilasiga mansub.

Kirpi so'zining g'arbiy ekvivalentlari o'rta fransuzcha "porc d'épine" (tikanli cho'chqa) so'zidan kelib chiqqan.

Shimoliy Amerikada cho'chqaning tukli umurtqalari, o'qlar deb ataladi *, tubjoy amerikaliklar tomonidan zargarlik buyumlari va kiyim-kechaklarni bezash uchun ishlatiladi va bu san'at kviling deb ataladi* .
# Bobrlar

| Bobrlar |
| --- |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonlar  |

 |
| Binar nomi |
| **Castor** |

**Bobrlar** (Castor), suv qunduzlari — bobrsimonlar oilasining yagona urugʻi. Uzunligi 100 (baʼzan 130) sm, ogʻirligi 30 kg gacha. Suvda yashashga moslashgan. Burun teshigi suvda bekiladi. Oyoqlari kalta, besh barmoqli; barmoqlari orasida parda boʻladi. Orqa oyoqlari kuchli rivojlangan. Keyingi oyoqlari ikkinchi barmogʻining tirnoqlari ikkiga ajralgan boʻlib, yungini tarash uchun xizmat qiladi. Juni uzun, qalin va yumshoq, och qoʻngʻirdan qoramtir qoʻngʻirgacha tusda boʻladi. Momiq junlari yaxshi rivojlangan. Belkurakka oʻxshash dumi yungsiz (uz. 30 sm gacha, kengligi 10—13 sm). 2 turi bor. Kanada B. (S. canadensis) — Shim. Amerikaning Alyaskadan Meksikagacha boʻlgan hududlarida tarqalgan.

Finlandiyada va Rossiyaning turli viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Yevropa, yaʼni dare B. (S. ﬁ ber) — Yevrosiyoning oʻrmon zonasida, suv toshadigan oʻrmon va choʻl mintaqalarida tarqalgan. Rossiyada XX asr boshlarida qimmatbaho terisi uchun koʻplab ovlaiganidan koʻp joylarda qirilib ketgan edi. Ovlash taqiqlanishi va qoʻriqxonalar tashkil qilinishi bilan soni koʻpayib, 60- yillardan boshlab yana ovlana boshlangan. B. kechasi va shomda faol hayot kechiradi, qishda faolligi kamayadi. Suv havzalari qirgʻogʻida in qaziydi yoki shoxshabbalar va tuproqdan uya quradi, kichik soylar va daryolarning suvini shoxshabbalar bilan toʻsib, toʻgʻon quradi. Yiliga bir marta 1 dan 6 tagacha koʻzi ochiq va tanasi yung bilan krplangan bola tugʻadi. Daraxt poʻstlogʻi va keng bargli daraxtlarning shoxshabbalari bilan oziqlanadi. Qishga oziqgʻamlaydi. 35— 40 yil yashaydi. Qimmatbaho moʻynasi uchun ovlanadi, maxsus fermalarda koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Itsichqonlar

**Itsichqonlar**, tiyinsichqonlar, dumsiz sichqonlar (La-gomyidae) — kemiruvchilar toʻrkumi oilasi, 18 tacha turi bor. Markaziy Osiyo, Sharqiy Sibir va Shim. Amerikada tarqalgan. Tyanshan, Pomir, Kopetdogʻ, Oltoy, Hisor-Olay togʻlarida va baʼzi baland tekisliklarda 8, Oʻrta Osiyo togʻlarida 5 turi uchraydi. Dumsiz sichqon choʻllarda yashaydi. I yerga bir nechta teshikli uya qaziydi. Bir yilda 2–3 marta urchiydi, har safar 4–12 bola tugʻadi. Oʻt bilan oziqlanadi. Tanasining uzunligi 15–20 sm, orqa oyoqlari oldingisidan sal uzun, barmoqlari va kaftlari tuk bilan qoplangan.

## Manbalar
# Lavraziya

**Lavraziya** [Lavrentiy (hozirgi Kanada) qalqoni va Osiyo nomidan]—mezozoy erasida (ayrim manbalar boʻyicha paleozoy erasida va mezozoy erasining boshida) Shimoliy yarim shardagi materik va qitʼalar — Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoni birlashtirgan ulkan kontinent. Gondvanadan Tetis bilan ajralgan. Lavraziya Yerning geologik tarixidagi eng yirik qitʼalardan biri boʻlgan. Larlaziya tarkibidagi qitʼa (platforma)lar kaledon va gersin davrlarida kuchli metamorfizmga uchragan boʻlib, murakkab togʻ jinslari (vulkan, granit, granit-gneys va karbonat choʻkindilar)dan iborat boʻlgan. Paleozoy oxiriga kelib bu qita (platforma)lar yagona quruklik-qitʼani tashkil etgan. Mezozoyning oʻrtalarida, hozirgi Atlantika okeanining shim.da, tektonik harakatlar tufayli u joylarda yer yoriqlari paydo boʻlishi natijasida qitʼa katta-kichik boʻlaklarga boʻlinib ketgan. Larlaziya dastavval Yerning ekvatorial mintakasida joylashganligi va oʻzining parchalanishidan keyin mezozoy oxirida shim.ga koʻchganligi taxmin qilinadi. Boshqa fikrlarga koʻra, Lavraziya paleozoyning boshidayoq paydo boʻlgan va toshkoʻmir davrining oxirida boʻlinib ketgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Zoonozlar

**Zoonozlar** (zoo... va yun. nosos — kasallik) — faqat hayvonlar uchun xos boʻlgan, lekin hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkin boʻlgan infeksion va invazion kasalliklar guruhi. Z.ga oʻlat, kuydirgi, quturish, brutsellyoz va b. kiradi. Z.ning qoʻzgʻatuvchilari evolyusiya jarayonida ayrim hayvonlar organizmida tanlab rivojlanish xususiyatiga ega boʻlib, 3. odamlar jamoalarida tarqal-maydi, chunki odam organizmida 3. koʻzgʻatuvchilari oʻz rivojlanish siklini tamomlay olmaydi. Tibbiyot adabiyotlarida baʼzan hayvonlarning odamlarga oʻtadigan yuqumli va invazion kasalliklari ham 3. deb yuritiladi.

## Manbalar
# Dentin

**Dentin** (lotincha dens — tish) — suyaksimon pishiq toʻqima, tishning asosiy qismini tashkil etadi. Tish koronkasida D. emal bilan, boʻyni va ildizida esa sement bilan qoplangan. D. 70—72% mineral tuzlar va taxminan 28% organik moddalardan tarkib topgan. D. asosan kollagen tolalar va ular orasidagi amorf moddalardan iborat; moddalar orasida Tome tolalari deb ataluvchi hujayra oʻsiqchalari joylashgan kanalchalar tarmoklanib ketgan. D.da qon tomirlar boʻlmaydi, u kanalchalar va Tome tolalari orqali diffuziya yoʻli bilan oziqlanadi. Togʻayli baliqlar tangachasida ham D. bor.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Iskana (asbob)

Iskana
**Iskana** — duradgorlikda yogʻochda uya, chuqurcha, oʻyiq hosil qilish va teshik yoʻnish, pax chiqarish uchun ishlatiladigan asbob. Tigʻi poʻlatdan, dastasi qattiq yogʻochdan yasaladi. Oʻyish, oʻya hosil qilishda ishlatiladigan I.ning dastasi yorilib ketmasligi uchun unga halqa kiygiziladi. I. keskichining tigʻi bir tomonlama charxlangan toʻgʻri kesuvchi qirradan iborat. Tuzilishiga koʻra, yassi va yarim doira shaklidagi, kalinligi 11 mm gacha. uz. 200 mm gacha, eni 50 mm gacha boʻlgan I.lar bor. Bajariladigan ish turiga qarab nov, chuv, qingʻir I. va b. turlarga boʻlinadi. Uya oʻyishda reja chiziqqa I. tigʻini qoʻyib, dastasiga metall bolgʻa yoki yogʻoch bolgʻa bilan uriladi. Yoʻnish paytida I. dastasi oʻng qoʻl bilan ushlanib, chap qoʻl bilan I. kurakchasi materialga bosiladi (qarang Duradgorlik asboblari).

## Manbalar