# Uy sichqoni

| Uy sichqoni |
| --- |
|  |
| Ilmiy tasniflash |
| Olam: |
Hayvonlar |
| Sinf: |
Umurtqalilar |
| Turkum: |
Sut emizuvchilar |
| Oila: |
Sichqonlar |
| Xalqaro ilmiy nomi |
|
Mus musculus Linnaeus, 1758 |
| Uy sichqonlari tarqalish xaritasi |
|  |

|  |
| --- |
| Muhofaza maqomi |
|  Kamayib ketish xavfi ostida
(IUCN) |
| Biologik klassifikatsiya |
|

 |

 Skelet tomogrammasi
**Uy sichqoni** (lotincha: *Mus musculus*) – uy sichqonlari turkumiga kiruvchi kemiruvchilar turidir. Odamlar bilan birga yashash qobiliyati tufayli uy sichqonlari butun dunyo boʻylab tarqalgan va shuning uchun sutemizuvchilarning eng koʻp turlaridan biri hisoblanadi.

Sichqonlar laboratoriya tadqiqotlarida, tajriba uchun namunali organizmlardir. Ular uy hayvonlari sifatida ham saqlanadi.

## Tavsifi

Kichkina uzun dumli kemiruvchi: tana uzunligi 6,5 dan 9,5 sm gacha, quyruq tana uzunligining kamida 60% ni tashkil qiladi, tanasi boʻylab siyrak, kalta tuklar bilan qoplangan. Ogʻirligi – 12-30 g. Quloqlari yumaloq va kichkina. Teri quyuq qora yoki jigarrang-kulrang; qorin – kul-kulrangdan oq ranggacha. Xonakilashtirilgan turlari orasida oq, qora, sariq, kulrang-koʻk turlari bor. Ayollarda 5 juft nipel bor. Jinsiy dimorfizm zaif ifodalangan.

## Tarqalishi va kichik turlari

Ular Uzoq Shimol, Antarktida va baland togʻlardan tashqari hamma joyda yashaydigan, deyarli kosmopolit turdir. Uning tarqalishini cheklovchi omillarga asosan past harorat va yuqori namlikka ega joylar kiradi. Rossiyaning shimoli-sharqiy hududlarida, Sibirning muhim qismida, Taymirda, Yenisey va Lena daryolari orasidagi hududda va togʻ tundralarida uchramaydi. Uy sichqonlarining vatani Shimoliy Hindiston, Shimoliy Afrika va Gʻarbiy Osiyo boʻlib, u yerda qazilma shaklida maʼlum.

Hozirgi vaqtgacha uy sichqonlarining 130ga yaqin kichik turi aniqlangan. Ular 4 ta asosiy kichik turga birlashtirilgan:

* *M. m. musculus* – Sharqiy Yevropa, Polsha, Rossiyaning koʻp qismi.
* *M. m. domesticus* – Yevropa, Amerika, Avstraliya, Afrikaning katta qismi.
* *M. m. bactrianus* – Osiyo (janubiy-sharqdan tashqari).
* *M. m. kastaneus* – Janubi- Sharqiy Osiyo.

Lui Taler boshchiligidagi bir guruh fransuz biologlari tomonidan 1983-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlariga koʻra, ushbu turning kamida beshta biokimyoviy guruhi Yevropada yashaydi:

* *M. m. musculus* – Markaziy va Sharqiy Yevropa
* *M. m. brevirostris* – Oʻrta yer dengizi
* *M. m. domesticus* – Gʻarbiy Yevropa;
* *M. m. spretus* – Pireney, Fransiya janubi;
* *M. m. hortulanus* – Markaziy va Sharqiy Yevropa;
* *M. m. abboti* – Sharqiy Oʻrta yer dengizi.

Jami boʻlib Yevroosiyo va Afrikada 13ta biokimyoviy guruh yashaydi .

Qadimgi Rimda sichqonlarni kalamushlardan farqlashmagan, shuning uchun sichqonlar „Mus Minimus“, kalamushlar esa „Mus Maximus“ deb atalgan.

## Hayot tarzi

 Uy sichqoni
Uy sichqonlari turli xil landshaftlar va biotoplarda, shu jumladan antropogen landshaftlarda yashaydi. Umuman olganda, ularning yashash tarzi odamlar bilan bogʻliq (sinantrop) va koʻpincha turar-joylarda (uy) yashaydi. Yoz va kuzning oxirida hayvonlar ommaviy ravishda: turar-joy binolariga, sabzavot va don saqlash joylariga, omborlarga koʻchib oʻtishni boshlaydilar. Kuzgi migratsiya diapazoni 3-5 km uzoqlikgacha yetishi mumkin.

Tabiatda ular yumshoq, unchalik quruq boʻlmagan tuproqlarga joylashishni afzal koʻradilar. Ular koʻpincha boshqa kemiruvchilarning teshiklarini egallaydilar: sichqonlar, koʻrsichqonlar, qumsichqonlar yoki uy-joy qurish uchun yerdagi tabiiy boʻshliqlar va yoriqlardan foydalanadilar.

Tabiatan uy sichqonlari tungi hayvonlardir. Koʻpgina sichqonsimonlar singari, uy sichqonlari ham harakatlanayotganda maʼlum doimiy marshrutlarga amal qiladilar va siydik bilan birga axlat va chang uyumlari bilan aniq koʻrinadigan yoʻllarni oʻzlari uchun yaratib oladilar.

Uy sichqonlari juda ham faol, chaqqon va tez hayvonlardir; ular yaxshi yugurishadi (12-13 km / soat tezlikda), chirmashadi, sakrashadi va juda yaxshi suzadilar.

 Vayronalar fonida uy sichqoni
Kulrang kalamushlardan farqli oʻlaroq, uy sichqonlari yashirin va judayam qoʻrqoq hayvonlardir, ular xavf-xatarni sezgan zahotiyoq xavfsiz joyga qochib ketishadi.

Ovoz chiqarish sichqonlar oilasiga xos boʻlib, eng xarakterli tovush bu chiyillashdir (masalan, uy sichqonlari teginish va ogʻriqli vaziyatda odamlarga eshitiladigan qisqa va jim xirillashlarni hosil qiladi).

### Koʻpayishi va umr koʻrish davri

Uy sichqonlari juda ham koʻpayuvchan boʻlib, qulay sharoitlarda (isitilgan xonalarda, uyumlar ostida) butun yil davomida koʻpayadi. Tabiatda koʻpayish davri mart-apreldan sentyabr-noyabrgacha davom etadi. Yil davomida ular 5-10 marta (14 martagacha), har birida 3-12 tadan bola tugʻadi. Homiladorlik 19-21 kun davom etadi. Jinsiy yetuklikka hayotning 5-7 xaftasida erishiladi. Tabiatda sichqonchaning umri odatda 12-18 oydan oshmaydi.

### Sezgi organlari

 Sichqonlarning rostral migratsiya yoʻli: yangi neyronlar miyaning olfaktor hududiga kiritiladi
Uy sichqonlari yaxshi rivojlangan sezgi organlariga ega. Faqat ularning koʻrish qobiliyati juda zaifdir; barcha kichik kemiruvchilar kabi, ular uzoqdan yaxshi koʻradi. Shu bilan birga, uy sichqonlari juda oʻtkir eshitish qobiliyatiga ega. Ular qabul qiladigan chastotalar diapazoni juda keng: sichqonlar 100 kHz gacha boʻlgan chastotali tovushlarni yaxshi eshitishlari mumkin (odamlarda eshitish sezgirligining yuqori chegarasi 20 kHz). Kam yorugʻlik sharoitida ular vibrisslari yordamida osongina yoʻl topa oladilar. Sichqonlarning hayotida hid bilish qobiliyatining roli juda katta: oziq-ovqat izlash va yoʻl qidirishdan tortib qarindoshlarini tanib olishgacha.

Qattiq qoʻrqib ketganda, sichqonlarning siydigidan, hidi boshqa sichqonlarning qoʻrquvi va qochishiga sabab boʻladigan modda ishlab chiqariladi. Ushbu hid „hujum signali“ juda barqaror va olti soat davomida obyektlarda saqlanib qoladi va barcha sichqonlarga bu joyning xavfli ekani haqida xabar berib turadi. Sichqonlarning siydigi juda konsentratlangan; shu sababli, sichqonlar joylashgan xonalarda oʻziga xos „sichqon“ hidi paydo boʻladi.

 Sichqon „sichqon qopqoni“ga ilindi
Uy sichqonlarining koʻpayishi mavsumiy boʻlib, koʻpincha 3-5 baravarga yetadi. Oʻsimliklarning vegetatsiya davri boshlanishi bilan sichqonlar koʻpaya boshlaydi va natijada ularning soni asta-sekin oʻsib boraveradi.

### Laboratoriya sichqonlari

 Albinos laboratoriya sichqonlari
Uzoq vaqtdan buyon sichqonlar: uy hayvonlari, laboratoriya hayvonlari, terrarium uy hayvonlari uchun „oziq-ovqat“ sifatida yetishtiriladi. Sichqonlarni qafasda koʻpaytirishning asosiy maqsadlaridan biri ularni tadqiqotlarda eksperimental hayvonlar yoki model organizmlar sifatida ishlatishdir.

### Ommaviy madaniyatda

Sichqon asosan mushuklarga qarama-qarshi mavjudot sifatida taqdim etiladi (mushuklar sichqonlarni ovlashi sabab), xususan, bunday qarama-qarshilik koʻplab multfilmlarda tasvirlangan („Mushuk Leopold“, „Tom va Jerri“, „ Mushuk“ va boshqalar). Bundan tashqari, koʻpincha bolalar asarlarida sichqonlar ijobiy xarakterga ega qilib tasvirlangan, ammo hayotda insonning iqtisodiy faoliyatida koʻproq zararkunanda hayvondir.

Mishkin shahrida sichqonning turli xil tasvirlari: oʻyinchoqlar, idish-tovoqlar, haykallar va boshqalarni oʻz ichiga olgan dunyodagi yagona „Sichqon muzeyi“ ochilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Kotenkova Ye. V., Meshkova N. N., Shutova M. I. O krisax i mishax: nauchno-populyarnoe izdanie (rus.) / Otv. red. Sokolov V. Ye.. – M.: Nauka, 1989. – 176 s. – (Chelovek i okrujayuщaya sreda). – 25 000 ekz. – ISBN 5-02-005233-7.

## Havolalar

* Rossiyaning umurtqali hayvonlari: uy sichqoni (Wayback Machine saytida 2021-04-13 sanasida arxivlangan)
* Dekorativ sichqonlar haqida veb-sayt