Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tannai

**Tannai** yoki **tanai** (ibroniycha: תַּנָּאִים, tanna‎
 — „takrorlash“, „oʻrganish“, „oʻrgatish“) — I-II asrlarda (Gillel davridan Mishnaning tugash davrigacha) Isroil yerida yahudiylikda dini faqihlariga berilgan unvon. Talmudda mazkur soʻz ushbu davr donishmandlarini ulardan oldingi ustozlari hamda ulardan keyin kelgan amooraimlardan ajratish uchun qoʻllangan. Talmudda jami 276 ta tannailar zikr etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D.*. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat*. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480-bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.
# Paleotsen boʻlimi

**Paleotsen boʻlimi** (epoxasi), paleotsen — paleogen sistemasi (davri)nmt quyi boʻlimi. 1874-yil Dezor tomonidan yuqori boʻr davri kiritilgan. Daniya yarusi keyingi tadqiqotlar natijasida (Hardenbol va Bergren, 1978) P. boʻlimining eng quyi qismiga oʻtkaziladi. P. koʻpgina mintaqalarda 2 (yuqori va quyi) boʻlimga ajratiladi. Oʻzbekiston hududida umumiy qabul qilingan yaruslar yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilgan. Fargʻona botigʻida buxoro qatlami, Surxondaryoda —oqjar va buxoro qatlamlari ajratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Eotsen

**Eotsen** (yun. — erta tong va — yangi) — paleogen sistemasi (davri)ning oʻrta boʻlimi. 1833-yilda ingliz geologi Ch. Layel tomonidan nomlangan. Eotsendan yuqori boʻlim 1855-yil oligotsen boʻlimi (epoxa) deb ajratilgan, quyi boʻlim esa 1874-yil paleotsen boʻlimini hosil qilgan. Eotsen quyi, oʻrta va yuqori — 3 ta kichik boʻlimga boʻlinadi. Eotsen davridagi tropik dengizlarda kichik boʻlim va zonalarni ajratishda foydalaniladigan nummulitidlar — yirik foraminiferalar rivojlangan. Eotsen hayvonot dunyosining yangi shakli — sut emizuvchilarning koʻplab vujudga kelishi bilan bogʻliq. Oʻrta Osiyoda, chunonchi Fargʻona vodiysida soʻzoq (quyi Eotsen), olay, turkiston (oʻrta Eotsen), rishton, isfara, xonobod (yuqori Eotsen) qatlari ajratiladi. Eotsenning yaruslarga boʻlinishi mahalliy xarakterga ega. Bu boʻlim yotqiziqlari bilan neft, qoʻngʻir koʻmir, fosforit, diatomit, temir rudalari va boshqalar konlar bogʻliq.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oligotsen

**Oligotsen** (oligo... va kainos — yangi) — paleogen sistemasi (davri)ning yuqori boʻlimi. 1855-yilda nemis geologi G. Beyrix tomonidan ajratilgan. Geologlar O.ni 2 (baʼzi tadqiqotchilar esa 3 ta) qismga boʻladilar. Oʻzbekistonning qamma hududlarida O.ga mansub sumsar qatlamlari ajratilgan. O. yotkiziklaridagi yirik neft konlari Fargʻona botigʻidagi Shoʻrsuv-4, Choʻngʻara-Gʻalcha, Shimoliy Soʻx, Chaur-Yorqoʻton, Xonqiz, Avval, Polvontosh, Andijon, Xoʻjaobod, Boʻston konlari (3-, 4- neft-gazli gorizontlar)da uchraydi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Miotsen boʻlimi

**Miotsen boʻlimi** (epoxasi), miotsen (yun. meion — kam va kainos — yangi) — neogen sistemasi togʻ jinslari qatlamining quyi boʻlimi; Yerning geologik tarixida neogen davrining birinchi, juda qad. yarmiga mos keladi [(qarang Neogen sistemasi (davri)h. Toʻliq kesmada Miotsen boʻlimi qatlamlari pastdan oligotsen bilan, yuqoridan pliotsen bilan chegaralangan. Miotsen boʻlimi 1833-yilda Ch. Lay-yel tomonidan ajratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Pliotsen

**Pliotsen** (yun. pleion — nisbatan koʻp sonli, koʻproq va kainos — yangi) — neogen sistemasi (davri) ning yuqori boʻlimi, Yerning geologik tarixidagi neogen davrining soʻnggi epoxasiga toʻgʻri keladi. P. 2 mln.dan 7 mln. yilgacha boʻlgan vaqgni oʻz ichiga oladi. P.ni 1833-yilda Ch. Layel ajratgan. Fargʻonada baqtriya seriyasi ajratiladi, u, oʻz navbatida, togap va andijon svitalaridan tarkib topgan. Oʻzbekistonning jan.-gʻarbida va Surxondaryo viloyatida gʻuzor svitasi ajratilgan. P. yotqiziqlari gil, qum, qumtosh, alevrolit va hokazo jinslardan iborat. P. yotqizikdarida yirik neft konlari ochilgan: maye. Fargʻonaning janubidagi Boʻston, Andijon, Xoʻjaobod, Polvontosh, shimolida Moylisuv, Izboskan va boshqa konlar.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Pleystotsen

**Pleystotsen** (yunoncha: *pleistos* — eng katta, eng koʻp, *kainos* — yangi)— toʻrtlamchi sistema (davr)nnnt quyi, eng koʻp (1 million yil chamasida) davom etgan boʻlimi. Pleystotsen umumiy geoxronologiyada. yarus yoki zonaga teng boʻlib, koʻpchilik mintaqalarda oʻz navbatida quyi, oʻrta va yuqori boʻlimlarga ajratiladi. Pleystotsenda Yerning iqlimi sovuqlashgan va oʻrta kengliklarda muzliklar vujudga kelgan. Bu davrda qitʼalarning 27% yuzasi muzlik bilan qoplangan. Baʼzi tadqiqotchilar Pleystotsen boshlarini alohida epoxa (zamon) — eopleystotsenga ajratadilar va unga boshqa olimlar neogenga kiritgan yuqori (kechki) pliotsenni ham qoʻshadilar. Pleystotsen mobaynida hayvonot va oʻsimliklar olamida muhim oʻzgarishlar roʻy bergan, eng qad. odamlar (arxantroplar) paydo boʻlgan. „Pleystotsen“ termi-nini ingliz olimi Ch. Layel kiritgan (1832-yil). Oʻzbekistonda P.ning umumiy qabul qilingan yaruslari yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilgan.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Golotsen

**Golotsen** (yunonch holos — hammasi va kainos — yangi) — Vyurm muzligidan keyin, bundan 10—16 ming yil oldin boshlanib hozirgacha davom etayotgan davr. Yerning geologik tarixidagi antropogen (toʻrtlamchi) davrning hozirgacha tugallanmagan oxirgi qismi va shunga mos yotqiziqlar. Golotsen boshlanishi Yevropa materigining shim.da oxirgi muzlanishning tugashiga, paleolit va mezolit orasidagi chegaraga toʻgʻri keladi. Golotsenda turli iqlim bosqichlari birin-ketin almashinib turgan. Yerda iklimning eng yuqori darajasi 7500— 5000-yil avval boʻlgani aniqlangan. Golotsenda quruqlik va dengizlar hozirgi koʻrinishiga ega boʻlgan. Golotsenning 2/3 qismi tarixiy davrga toʻgʻri keladi. Yana q. Toʻrtlamchi sistema (davr)
.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Yoʻldoshlilar

**Yoʻldoshlilar**, yuksak sutemizuvchilar (Euteria, yaʼni Placentalia) — sut emizuvchilar kenja sinfi. Haqiqiy yoʻldoshi bor; xaltasi boʻlmaydi. Embrioni bachadonda rivojlanadi. Birmuncha rivojlangan, yaʼni mustaqil sut ema oladigan bola tugʻadi. Tishlari 2 xil (sut va doimiy tishlar) boʻlib, 2-marta almashinadi. Bosh miya katta yarim sharlari yaxshi rivojlangan, soʻgal tana orqali oʻzaro birlashgan. 18 ta: hasharotxoʻrlar, junqanot-lilar, qulqanotlilar, primatlar, chalatishlilar, pangolinalar, tovush-qonsimonlar, kemiruvchilar, kitsimonlar, yirtqichlar, kurakoyoqlilar, nayburunlilar, hartumlilar, damanlar, sirenlar, soʻgaloyoqlilar (baʼzan juft tuyoklilarga kiritiladi), toqtuyoqlilar, jufttuyoqlilar turkumi bor.

## Manbalar
# Monogamiya

**Monogamiya** (qadimgi yunoncha: μόνος — mono… va γάμος — gamos — qoʻshilishi) (bir nikohlilik)) — nikoh va oilaning tarixiy shakli. Ibtidoiy davrda qoʻsh nikohlik hukm surgan bir davrda monogamiya paydo boʻlgan. Bu oʻsha davr uchun nikohning yangi turi hisoblangan. Monogamiya umrning oxirigacha bir individ bilan bir oila boʻlib yashash demakdir.

## Yana qarang

* Poligamiya

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Poliginiya

**Poliginiya** (poli... va yun. gyne -xotin, koʻp xotinlilik) — asosan, patriarxatga xos boʻlgan nikoh shakli. Ayrim xalqlarda, koʻproq, musulmon xalqlarida saqlanib qolgan (qarang Haram). Baʼzan P. poligamiya (koʻp nikoxlilik) shaklida ham qoʻllanadi. P. aslida guruxli nikohning qoldigʻidir, unda bir urugʻning barcha ayollari boshqa urugʻning barcha erkaklariga umumiy xotin hisoblangan. Keyinchalik davrlar oʻtishi bilan jamiyat ishlab chikaruvchi kuchlari va madaniy hayot yuksalishi tufayli bir nikohlik — monogamiyaga oʻtilgan.

Oʻzbekistonda XX asrning 20-yillaridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar natijasida ayollarning ijtimoiy mehnatga faol tortilishi, erkak va ayollarning amaldagi tengligi vujudga kelishi bilan xotinlarning erlarga iqtisodiy qaramligi yoʻq qilingan. Oʻzbekiston Respublikasida koʻp xotinli boʻlish qonun bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JKning 126-moddasi).

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Kosmopolitlar

**Kosmopolitlar** (biologiyada) — Yer yuzining hayot mavjud boʻlgan katta qismida uchraydigan oʻsimlik va hayvonlar turi yoki boshqa taksonlari. Oʻsimlik va hayvonlarning qatiy kosmopolit turlari uncha koʻp emas. K. ga oʻsimliklardan suv va botqoklikda oʻsadigan turlar (lux, qovgʻa, baqatun, rdesta) yoki yovvoyi oʻsimliklardan katta zubturum, achambiti, bir yillik qoʻngʻirbosh, torongul, hayvonlardan uy pashshasi, shahar chumchugʻi, kulrang kalamush va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Koʻpincha turga nisbatan yuqoriroq taksonlar K. hisoblanadi. Hayvonlar orasida ogʻizaylangichlilar, chuchuk suv qisqichbaqasimonlari, suvaraqlar; oʻsimliklardan gʻallasimonlar, murakkabguldoshlar va boshqa K. boʻladi. K. aksi endemiklaryamr.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |