Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biologik klassifikatsiya

**Biologik klassifikatsiya** organizmlarni tip yoki tur kabi guruhlarga ajratish usulidir. Bunday guruhlar **takson** deb ataladi. Biologik klassifikatsiya taksonomiyaning bir qismidir.

Zamonaviy biologik klassifikatsiya turlarning fizik xarakteristikalariga koʻra guruhlarga ajratgan Carolus Linnaeus ishlaridan boshlandi. Ushbu guruhlar keyinchalik Charles Darwin aniqlagan umumiy ajdod prinsipiga mos ravishda qayta koʻrib chiqilgan. XX asr oxirlarida kladistika metodi paydo boʻlishi bilan biologiyada organizmlarni faqatgina nasldorlik asosida guruhlovchi filogenetik taksonomiya qoʻllanila boshlandi. Maʼlumot sifatida DNK qatorlarini ishlatuvchi molekulyar filogenetika ham taksonlarni qayta koʻrib chiqishga yordam qildi va shu ishda davom etmoqda.

## Manbalar
# Dunyo (biologiya)

**Dunyo** yoki **olam** — biologiyada organizmlar sistemasining eng yuqori taksonomik turkumi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
# Tip (hayvonlar sistematikasi)

**Tip** (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik kategoriyalardan biri. T. darajasi berilgan muayyan hayvonlar guruhi (taksoni). T. oʻzaro qarindosh boʻlgan sinflarni birlashtiradi; koʻpincha sinfdan yirikroqtaksonlar — T.larga boʻlinadi. Bitta T.ga kiradigan organizmlarning umumiy tuzilish belgilari oʻxshash boʻladi.

Fransuz paleontologi J. Kyuvyenij hayvonlarni 4 shox (umurtqalilar, yumshoqtanlilar, boʻgʻimlilar, nurlilar) ga ajratish toʻgʻrisidagi taklifiga asoslanib, fransuz zoologi va anatomi A. Blenvin (1825) „T.“ tushunchasini fanga kiritadi. J.Kyuvye fikricha, T. oʻzgarmas, biri ikkinchisi bilan bogʻlanmagan. Rus olimlari A. O. Kovalevskiy va I. I. Mechnikovlar koʻp hujayrali organizmlarning barcha T.i embriogenezi umumiyligini aniqladi. Hozir T.ga muayyan guruhga mansub organizmlar kelib chiqishidagi umumiy stvol sifatida qaraladi. Hayvonot olamidagi T.lar soni va nomi toʻgʻrisida yagona fikr yoʻq. Har xil sistemalarga qaraganda hozir hayvonot dunyosida 10 dan 33 tagacha (koʻpincha 18—25) T. mavjud. Mas., J.Kyuvye davridan boshlab ayrim zoologlar halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoqlilarni yagona boʻgimlilar T.iga birlashtirishni yoki yaqingacha T. hisoblangan eng sodda hayvonlarni bir necha T.ga boʻlishni tayutif etishadi. T.lar tarkibiy jihatdan ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, plastinkalilar T.i 2, pogonofalar 150, boʻgʻimoyoklilar bir mln.dan koʻproq turni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, T.ning kenja T.ga boʻlinishida ham munozarali fikrlar mavjud.

Sistematik nomenklaturada T. (typus) — muayyan takson nomining tavsifi bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik yoki hayvon nusxasi (golotip); agar golotip nusxa saqlanmagan boʻlsa, etalon sifatida shu seriyadagi boshqa nusxalar (paratip) yoki tipik material olingan joydan yigʻilgan yangi nusxalar (laktotip), baʼzan T.ning original tavsifi yoki rasmi etalon sifatida qabul qilinadi. Urugʻ T.i — shu urugʻ tavsifi uchun asos boʻlgan tur; T. oilasi — T. urugʻi….TIPIYA (yun. typos — iz; nusxa) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; poligrafiya usulida nashr, chop etish bilan aloqadorlikni bildiradi (mas., fototipiya, avtotipiya).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Xordalilar

Xordali hayvonlar
**Xordalilar** (Chordata) — ikkilamchi ogʻizli hayvonlar tipi. Oʻq skeleti — xorda ichak ustida joylashgan. Koʻpchilik Xordalilar hayoti davomida xorda ustida joylashgan nerv nayi saqlanib qoladi. Keyinchalik nerv nayidan bosh miya va orqa miya hosil boʻladi. Suvda yashovchi xordalilar xalqumi devoridagi juft jabra yoriqlari hayot davomida saqlanadi. Quruqlikda yashovchi oʻpka bilan nafas oladigan xordalilarda jabra yoriqlari ontogenezining boshlangʻich davrlarida boʻladi. Yuragi 2—4 boʻlmali. Faqat tuban xordalilar (lansetniklar)da qorin tomiri kisqarish xususiyatiga ega. Gavdasining oldingi 3 ta boʻgʻimlari boʻylab oʻtadigan segmentlar tuban xordalilar va umurtqalilarning embrional rivojlanishi davrida yaxshi koʻzga tashlanadi. Tuban xordalilar suzgich dumga (tananing anal teshigvdan keyingi qismi) ega.

Xordalilar tipi bosh xordalilar, qrbiqdilar va umurtqalilar kenja tipiga ajratiladi. 40000 ga yaqin turi (jumladan, 38000 umurtqali hayvonlar) maʼlum. Xordalilar hayvonot dunyosi sistemasida oʻziga xos oʻringa ega. Ammo xordalilar jabra apparati ichak bilan nafas oluvchilar va ayrim qazilma ignaterililarga oʻxshash boʻladi; orqa nerv stvoli chalaxordalilar uchun ham xos.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Umurtqalilar

| Umurtqalilar |
| --- |
| Biologik klassifikatsiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Olam: | Hayvonlar  |

 |

**Umurtqalilar**, bosh skeletlilar (Vertebrata yoki Craniata) — xordalilar tipiga mansub hayvonlar kenja tipi. Turlari soni umurtqasizlarga nisbatan kam; shunga qaramay ular hozirgizamon biosferasida muhim oʻrin tutadi. U. yuksak tuzilgan; oʻzgaruvchan yashash xususiyatiga ega. Ular okean suvining turli qatlamlarida, baland togʻlarda, choʻllarda va boshqa joylarda yashaydi. Barcha umurtqalilar evolyutsiyasida ular tuzilishining bitta umumiy reja asosida rivojlanishi kuzatiladi. Bunday rivojlanish morfologik, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlari, xatti-xarakatlari hamda psixik faoliyati jihatidan takomillashgan formalar vujudga kelishiga olib kelgan. U.ning qad. ajdodlari (bosh skeletsizlar), pardalilar) dengizda yashagan. Umurtqalilar dastlab chuchuk suvda paydo boʻlib, evolyutsiyaning dastlabki bosqichini oʻtgan. Ular evolyutsiyasi davomida birlamchi oʻq skelet — xorda oʻrniga dastlab togʻayli, keyinroq suyakli umurtqa pogʻonasi paydo boʻlgan. Natijada suv oqimiga qarshi xarakatlana oladigan kuchli muskulatura uchun pishiq va elastik tayanch skelet vujudga kelgan. Umurtqalilarning suvdan quruqlikda yashashga oʻtishi bilan ular organizmida muhim oʻzgarishlar yuz bergan. Harakat organlarining faol ishlashi uchun ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish, sezgi organlari va markaziy nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Ovqat hazm qilish sistemasi (ogʻiz boʻshligʻi, qiziloʻngach, oshqozon, ichaklar)ning turli qismlaridan fermentlar ajralib, ovqatni uzluksiz parchalash imkoniyati tugʻilgan; jigar organizmda muhim kimyoviy „laboratoriya“ vazifasini bajargan. Umurtqalilar yuragi boʻlmacha va qorinchadan iborat. Qon aylanish sistemasi yopiq. Jabra yoki oʻpka orqali nafas oladi. Qadimgi U.ning chuchuk suvda yashashga oʻtishi bilan suvtuz almashinuvi birlamchi buyrak — mezonefros oʻrniga amniotalarda ikkilamchi buyrak — metanefros paydo boʻlgan. Metabolizmning gormonal boshqarilishi murakkablashgan. U.ning nerv sistemasi va sezgi organlari ishi rivojlangan. Baʼzilarida elektr va magnit sezuvchi organlar ham bor. Umurtqalilar, odatda, ayrim jinsli, biroq, germafroditizm ham uchrab turadi. Tuban Umurtqalilar tuxum qoʻyib, koʻpchiligi tirik bola tugʻib koʻpayadi. Yuksak Umurtqalilar nasliga gʻamxoʻrlik qiladi. Eng qadimgi U. qoldiklari ordovik davri chuchuk suv xavzalari yotqiziqlaridan topilgan. Sudralib yuruvchilar mezozoyda juda keng tarqalgan. Ulardan sut emizuvchilar va qushlar paydo boʻlgan. Hozir Umurtqalilarning 40—45 ming turi mavjud boʻlib, 7 sinf (toʻgarak ogʻizlilar, togʻayli baliqlar, suyakli baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar)ga boʻlinadi.

Umurtqalilar odam hayotida juda katta ahamiyatga ega. Bir qancha U. yuqumli kasalliklar (o'lat, tulyaremiya, quturish, ensefalit va boshqalar) qoʻzgʻatuvchilarini tashuvchi hisoblanadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sinf

**Sinf** (biologiyada) – sistematikada yirik taksonomik kategoriyalardan biri. Sochi oʻzaro qarindosh turkumlar (hayvonlar) yoki tartiblarni (oʻsimliklar) birlashtiradi. Mas, kemiruvchilar, juft tuyoqlilar, toq tuyoqlilar, yirtqichlar, primatlar turkumlari sut emizuvchilar Sochini tashkil etadi. Umumiy tuzilishga ega boʻlgan va bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqan Sochi bir tip (hayvonlar) yoki boʻlimga (oʻsimliklar) kiritiladi, mas, sut emizuvchilar, qushlar, yeudralib yuruvchilar va boshqa Sochi xordalilar tipiga, ikki urugʻpallalilar va bir urugʻpallalilar Sochi i yopiq urugʻlilar boʻlimiga kiradi. Sochi tushunchasini fransuz botanigi Turnifor XVII asr oxirida taklif etgan; keyinchalik K. Linneyning „Tabiat sistemasi“da Sochi eng yuqori sistematik kategoriya sifatida asoslab berilgan. SINF, oʻquv sinfi – 1) oʻquv yili davomida yagona oʻquv dasturi boʻyicha shugʻullanuvchi oʻquvchilar jamoasi; 2) badiiy oʻquv yurtlarida oʻquvchilarning biror oʻquv predmeti boʻyicha ixtisoslashtirilgan guruhi (mas, kompozitsiya Si); 3) maktabda oʻquvchilar shugullanadigan xona.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Turkum

**Turkum** (genus):

* 1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi turkumiga toʻgʻri keladi. Masalan, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar turkumiga birlashtiriladi. Turkumning ilmiy nomi bitta lotincha soʻz bilan yuritiladi. Turkumlar bitta, bir nechta, oʻnlab, hatto yuzlab turlardan tashkil topadi. Har bir turkum(urugʻ) biror oila tarkibiga kiradi.
* 2) zoologiyada hayvonlar sistematikasidagi taksonomik kategoriya, bir necha oilani birlashtiradi. Sistematikada koʻpincha turkum sinflarga bevosita emas, balki oraliq kategoriyalar (ustturkum, infra sinf, kenja sinf) orqali birlashtiriladi.Otaturkning mashhur matni (Vikipediyadagi tarjimada "Meni turk deb aytadigan odam naqadar baxtli" deb tarjima qilinadi) ustunda uning boshi bilan keltirilgan. Bir tomonida uning shaharga tashrif buyurganini ko'rsatuvchi lavha bor.

## Yana qarang

* Urugʻ (zoologiya)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Oila (biologiya)

**Oila** (Familia) — biologiya sistematikasida taksonomik kategoriya. Tuzilishi va kelib chiqishiga koʻra, bir-biriga yaqin boʻlgan urugʻlar . Ayrim O.lar juda koʻp, boshqalari ozroq tur-kumlarni oʻz ichiga oladi. Masalan, qoqidoshlar 1000 ga yaqin, anordoshlar 1 ta turkumdan tashkil topgan. O.ning lotincha nomi tipik urugʻning lotincha nomiga idae (zoologiya va vi-rusologiyada) va aseaye (botanika, mikologiya, bakteriologiyada) qoʻshimchasini qoʻshish orqali hosil qilinadi. Yirik O.lar baʼzan kenja O., tribalar va kenja tribalarga ajratiladi. Kenja O.ning lotincha oti urugʻ otiga inae qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oʻzaro yaqin O.lar zoologiyada turkumlarga yoki botanikada tartiblarga birlashtiriladi.

## Manbalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Sichqonsimonlar

**Sichqonsimonlar** (Muridae) — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 5 sm dan 48,5 sm gacha. Dumi uzun, koʻpchiligida yungsiz. 120 ga yaqin urugʻi, 480 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 urugʻi (sichqonlar, kalamushlar, qumsichqonlar, dala sichqonlari va boshqalar) va 19 turi uchraydi. Jumladan, uy sichqoni, kulrang kalamush va turkiston kalamushi keng tarqalgan. Sichqonlar va kalamushlarning ayrim turlari sinantrop. Barcha Sichqonsimonlar qaziydi, qishki uyquga ketmaydi. Qishi iliq mintaqalarda yil davomida bolalab, bir necha marta 1 tadan 22 tagacha bola tugʻadi. Tabiiy sharoitda 1 — 3 yil yashaydi. Tunda va shomda faol hayot kechiradi. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmonchilik va oziq-ovqat zaxiralariga ziyon keltiradi. Sichqonsimonlar 20 ga yaqin infeksion kasalliklar, jumladan, oʻlat, sichqon isitmasi, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy tashuvchisi. Koʻpchilik turlaridan genetik va etologik tadqiqotlarda foydalaniladi. Sichqonlar va kalamushlarning sof liniyalari — lab. hayvonlari.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Qumsichqonlar

**Qumsichqonlar** - olaxurjunlar oilasiga mansub kemiruvchilar kenja oilasi. Gavdasining uz. 5 sm dan 19 sm gacha, dumi 3 sm dan 24 sm gacha. Koʻrinishi kalamushga oʻxshash, lekin dumining uchida bir tutam uzun junlari boʻlishi bilan undan farq qiladi. 80 ga yaqin turi Osiyoning choʻl va chala choʻllarida, Afrika savannalari va togʻ oldi hududlarida tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida katta Q. va kichik Q. urugʻlariga mansub katta Q., yulgʻun Q.i, qizilqum Q.i, tushki Q. tarqalgan. Koʻpchilik turlari kechqurunlari yoki kechasi faol. Uyada yashaydi. Katta Q. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston choʻllarida keng tarqalgan; yaylovlar, saksovul va choʻldagi butalarga katta ziyon keltiradi. Q. oʻlat, teri leyshmaniozi, kana toshmali terlamasi va boshqa kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarini saqlovchi tabiiy manba hisoblanadi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Urugʻ (zoologiya)

**Urugʻ** yoki **avlod** (lotincha: *genus*) zoologiyada — turdan yuqori taksonomik kategoriya, filogenetik jihatdan oʻzaro qarindosh turlarni birlashtiradi. Mas, boʻrilarning oʻzaro oʻxshash turlari (boʻri, chiyaboʻri, koyot, it va boshqalar) boʻrilar U.iga; tulkilarning oddiy tulki, korsak, afgʻon tulkisi va boshqa turlari tulkshshr U.ga birlashtiriladi. Bitta U.ga bitta yoki bir nechtadan bir necha yuztagacha tur kirishi mumkin. Mas, yenotsimonlar urugʻi, bitta tur yenotsimon it, ayrim hasharotlar urugʻi mingga yaqin turdan iborat. Odatda, koʻp turga ega boʻlgan U. kenja U.ga ajratiladi. Yaqin urugʻlar bitta oilaga (qarang Oila) birlashtiriladi. Lekin U. bilan oila oʻrtasida yana kenja oila (oiladan kichik taksonomik kategoriya) ham boʻlishi mumkin.

Botanikada U. tushunchasiga moye keladigan taksonomik kategoriya turkum deb ataladi.

## Havolalar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
# Tur (biologiya)

*Tur soʻzining boshqa maʼnolari uchun Tur maqolasiga qarang.*

**Tur** biologik sinflantirishdagi asosiy birliklardan biridir. Odatda bir-biri bilan chatisha oladigan va nasldor avlod qoldiradigan organizmlar guruhiga tur, deb aytiladi. Koʻp hollarda bu taʼrif aniq boʻlsa-da, DNK yoki morfologiyaga asoslangan boshqa taʼriflar ham ishlatiladi. Turlar oʻz navbatida ostturlarga boʻlinishi mumkin.

Oʻsimlik va hayvonlarning odatiy ismlari ularning turini bildirishi mumkin: masalan, "arslon", "morj" va "Kofir daraxt" nomlari mos turlarni bildiradi. Biroq bu doim ham shunday emas: masalan, "bugʻu" 34 turdan iborat oilani bildiradi.

## Havolalar

|  |
| --- |
| **Taksonomiya**  |
|
Ustolam —
**Olam** —
Ostolam —
Usttip —
**Tip** —
Osttip —
Ustsinf —
**Sinf** —
Ostsinf —
Infrasinf —
Ustqator —
**Qator** —
Ostqator —
Infraqator —
Ustoila —
**Oila (biologiya)** —
Ostoila —
Ustqabila —
**Qabila** —
Ostqabila —
**Jins** —
Ostjins —
**Tur** —
Osttur —
Ustirq —
**Irq** —
Ostirq |
|  Biologiya |
# 1904

**1904**

|  |  |
| --- | --- |
| Ming yilliklar: | 2-mingyillik |
| Asrlar: | * 18-asr
* **19-asr 20-asr
 |
| Oʻn yilliklar: | * 1880-lar
* 1890-lar
* **1900-lar 1910-lar
* 1920-lar
 |
| Yillar: | * 1897
* 1898
* 1899
* **1900 1901
* 1902
* 1903
 |

## Voqealar

## Tugʻilganlar

Yana qarang: Turkum:1904-yilda tugʻilganlar
## Vafot etgan
# Zaksenxauzen

**Zaksenxauzen** (Sachsenhausen) - nemis fashistlarining Potsdam shahri yaqinidagi konslageri. U 1936-yilda tashkil etilgan. Lagerda 100 mingdan ortiq mahbus oʻldirilgan. 1945-yil aprelida Sovet Armiyasi tomonidan ozod etilgan. 1961-yilda Z.da xalqaro muzey tashkil qilingan.

## Manbalar