Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# كوستارىكا

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نوپۇسى** |
| **نوپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايونى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېلېفون كود نومۇرى** |

كوستارىكا
دۆلەت بايرىقى
ھۆججەت:Collage Costa Rica.jpg
**كوستارىكا** بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سان خوسې، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سان خوسې. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت رودرىگو چاۋەس. بۇ
دۆلەت 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 27 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 51 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 5 مىليون 44
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر
# ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى

ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى.

**ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى** (ئىسپانچە: Imperio Español) ، تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى. 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ، ئىسپانىيە يېڭى دۇنيادىكى غايەت زور چەتئەل زېمىنىنى ، فىلىپپىننىڭ ئاسىيا تاقىم ئارىلىنى كونترول قىلدى ، ئۇلار «ھىندىستان» (ئىسپانچە: لاس ئىندىئاس) ۋە ياۋروپا ، ئافرىقا ۋە ئوكيانىيەدىكى رايونلارنى كونترول قىلدى. ئۇ 16-ۋە 17-ئەسىردىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى ئىدى. كاستىلې ئامېرىكا قىتئەسى ۋە فىلىپپىندىكى چەتئەل ئىمپېرىيىسىگە بولغان باشقۇرۇش ھوقۇقى سەۋەبىدىن ئىبىرىيەدىكى ھۆكۈمرانلىق پادىشاھلىققا ئايلاندى. ئىمپېرىيەنىڭ قۇرۇلمىسى ئىسپانىيە خابسبۇرگ (1516-1700) دەۋرىدە قۇرۇلغان ، ئىسپانىيە بوربون پادىشاھلىرى دەۋرىدە ئىمپېرىيە تېخىمۇ چوڭ تاج كونتروللۇقىغا ئېلىنغان ۋە ھىندىستاننىڭ كىرىمىنى ئاشۇرغان. ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل كاستىللىق ئىسابېللا بىرىنچى بىلەن ئاراگوندىكى فېردىناند ئىككىنچى ئوتتۇرىسىدىكى كاتولىك پادىشاھلىقى دەپ ئاتالغان ، سىياسىي ، دىنىي ۋە ئىجتىمائىي ئۇيۇشۇشنى تەشەببۇس قىلغان ، ئەمما سىياسىي بىرلىشىش ئەمەس. فىلىپ II (1556–98) دەۋرىدە ئىسپانىيە دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت دەپ بېكىتىلدى. ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى يەرلىك ئىمپېرىيەلەرنى بويسۇندۇرۇپ ، كارىب دېڭىزىدىكى كرىستوفىر كولۇمبۇستىن باشلاپ ، كەڭ يەر تەلەپ قىلغاندىن كېيىن شەكىللەنگەن. 16-ئەسىرنىڭ بېشىدا ، ئازتېك ۋە ئىنكا ئىمپېرىيىسىنى بويسۇندۇردى ۋە بىرلەشتۈردى. ناپالېئوننىڭ ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغا تاجاۋۇز قىلىشى ئىسپانىيە ئامېرىكا مۇستەقىللىق ئۇرۇشىنى (1808-1826) كەلتۈرۈپ چىقاردى ، نەتىجىدە ئۇنىڭ ئەڭ قىممەتلىك مۇستەملىكىلىرى يوقىتىلدى. ئۇنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئىلگىرىكى مۇستەملىكىلىرىدە ئىسپان تىلى ئاساسلىق تىل ، كاتولىك دىنى ئاساسلىق دىن بولۇپ ، ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىغا بەرداشلىق بېرىدۇ.

## مەنبەلەر
# ئېكۋادور

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نوپۇسى** |
| **نوپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايونى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېلېفون كود نومۇرى** |

ئېكۋادور
دۆلەت بايرىقى
**ئېكۋادور** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا كىتو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا گۇئاياكى. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت رافائەل كوررەئا. بۇ
دۆلەت 1822 يىلى 5 ئاينىڭ 24 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 283 مىڭ 561 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 17 مىليون 483
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر
# 1903 - يىلى

|  |  |
| --- | --- |
|  | 19 - ئەسر | **20 - ئەسر** | 21 - ئەسر |
|  | 1900 | 1901 | 1902 | **1903** | 1904 | 1905 | 1906 |

**Script error: No such module "Year in various calendars".1903** (MCMIII) يىلى ئىسە بويىچە سەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
# 1914 - يىلى

|  |  |
| --- | --- |
|  | 19 - ئەسىر | **20 - ئەسىر** | 21 - ئەسىر |
|  | 1911 | 1912 | 1913 | **1914** | 1915 | 1916 | 1917 |

**Script error: No such module "Year in various calendars".1914** - يىلى

## ۋەقەلەر

* مافۇشىڭ ياڭ زېڭشىننىڭ بۇيرۇقىغا ئاساسەن 12 باتالىئون ئەسكىري كۈچىنى باشلاپ قەشقەرگە ئورۇنلاشتى.
* كۇچا ئىنانچىخانى مەمتىمىن خوجا چىنۋاڭلىققا ئۆستۈرۈلدى.
* خوتەن ياردەمچى دۆلەت ئەركانى مۇسا باسقاق دۆلەت ئەركانلىقىغا ئۆستۈرۈلدى.
* 1- دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلىدى.
* سابىت داموللا ئابدۇلباقى بۇخارادىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ ۋەتەنگە قايتتى.

## توغۇلغانلار

* ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ، (ئۆ. 1949)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
# 1979 - يىلى

|  |  |
| --- | --- |
|  | 19 - ئەسىر | **20 - ئەسىر** | 21 - ئەسىر |
|  | 1976 | 1977 | 1978 | **1979** | 1980 | 1981 | 1982 |

**Script error: No such module "Year in various calendars".1979** - يىلى

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
# سان مارىنو

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نۇپۇسى** |
| **نۇپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايۇنى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېېلفۇن كود نۇمۇرى** |

Monako
Dölet bayriqi
**San Marino** bolsa Yawropa jaylaxkan bir
dulat. Uning paytahti bolsa San Marino shehiri, ang qong xahri bolsa Dogana. Dulat tili bolsa Italyan tili. Azirki Zungtung Ernesto Benedettini. Azirki bash wezir Assunta Meloni. Bu dulat 301 yili 9 ayning 3 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 61.2 kuwadirat kilometir, nopusi 29 ming, bularning assaslik dini Katolik dini.

## مەنبەلەر
# سۈينامە

«سۈينامە» (隋书)

«سۈينامە» تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن ۋېي چىڭ قاتارلىقلار تەرىپىدىن تەزكىرە- يىلنامە شەكىلدە يېزىلغان، سۈي سۇلالىسى (581-618- يىللار ) دەۋرىنىڭ تارىخىي نوقتىلىق بايان قىلنغان 85 جىلدلىق تارىخىي ئەسەر .

«سۈينامە » نىڭ 84- جىلد « شىمالىي دىلار تەزكىرىسى »دە مەخسۇس «تۈركلەر تەزكىرىسى» (突厥传) ۋە «تېلىلار تەزكىرىسى » (铁勒传) بېرىلگەن. «تۈركلەر تەزكىرىسى »دە تۈركىللەرنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىقىپ تۈرۈك خاندالىقىنى قۇرۇشى ،تۈركىلەرنىڭ جۇرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈركىلەرنىڭ شەرق، غەرب ئىككىگە بۆلۈنىشى ، تۈرۈك خاندالىقنىڭ سىياسى ، ئىقتىسادى ، دۆلەت تەشكىلىي ، ئۆرۈپ ئادىتى تۈركىلەرنىڭ سۈي سۇلالىسى ۋە غەربىي رايۇندىكى بەگلىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بىر قەدەر تەپسىلى بايان قىلىنغان .

«تېلىلار تەزكىرىسى » دە تېلىلارنىڭ غەربىي دېڭىز (西海) نىڭ شەرقىدىن تاڭى شەرىقتىكى ھەر قايسى جايلارغىچە تاغ- قىر بويلاپ ، دېڭىز- دەريا ۋادىلىرنى ياقلاپ ئورۇنلاشقان 40 نەچچە قەبىلە- ئۇرۇقنىڭ نامى، ئۇلارنىڭ جايلاشقان ئورۇنلىرى، تۈرك خانلىقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان .

ئۇنىڭدىن باشقا «سۈينامە » نىڭ 15- جىلد «مۇزىكا تەزكىرىسى» دە غەربىي رايۇندىكى قۇچۇ، كۈسەن، قەشقەر، ئۇدۇن قاتارلىق ئەللەرنىڭ مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقىلىپ كىرگەنلىكىگە دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن . [28].

## مەنبەلەر
# قوچۇ

قاراغوجا

**قوچۇ** (高昌) ياكى **قوچۇ بەگلىكى** (高昌国) شىمالىي كەڭلىك 89°31، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 42°51. بۈگۈنكى تۇرپان ۋىلايىتى دائىرىسىگە توغرا كېلىدىغان قەدىمىي يۇرت، قۇرىغاردىكى ئىنتايىن مۇھىم قاتناش تۈگۈنلىرىدىن بىرى.

قوچۇ دىيارى ناھايىتى ئەسكى ئولتۇراق يۇرتلاردىن بىرى بولۇپ، قۇس خانلىقى (م.ب 108 — م.ﻛ 450)، ھون شىمالىي لياڭ خانلىقى (高昌北凉؛ 442—460)، كەلگۈندى كام (阚氏高昌؛ 460—488)، جاڭ (张氏高昌؛ 488—496)، ما (马氏高昌؛ 496 — 501) ۋە كۈي\چۈ (麹氏高昌؛ 501—640) ھاكىمىيەتلىرى دەۋر سۈرگەندىن كېيىن تاڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان ۋە غەربىي ئايماق، ئەنشى تۇتۇق مەھكىمەسىنى تەسىس قىلغان.

840 - يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن كۈنپېتىشقا كۆچكەن پانتېكىن باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇرلار باشتا بەشبالىققا، كېيىن قوچۇغا كېلىپ ئورۇنلاشتى ۋە قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتىنى قۇردى. 1124 - يىلى ئۇيغۇر ئىدىقۇتى بىلىك قاغان قىتان يوللىغ تاشىنغا بەيئەت قىلدى. 1209 - يىلى ئىدىقۇت بارچۇق ئارت تېكىن چىڭگىزخانغا بەيئەت قىلدى، 14 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا چاغاتاي خانلىرى تەرىپىدىن تامامەن فەتىھ قىلىنىدى.

موڭغۇل دەۋرى پۈتۈكلىرىدە ئۇيغۇرچە قاراقوچۇ (合拉火者 ۋە باشقىلار) دەپ، مىڭ سۇلالىسى مەنبەلىرىدە قاراقوچۇ (哈拉和卓) ياكى قوچۇ (霍州) شەكلىدە كۆرۈلىدۇ.

## گېئولوگىيە

## كىلىمات

## ئۆسۈملۈكلەر

## تارىخ

## قارالسۇن

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# شاڭ سۇلالىسى

| **شاڭ سۇلالىسى-商朝م.ب. 17-ئەسىر-م.ب. 11-ئەسىر** |
|  |
| **شاڭ سۇلالىسىنىڭ تەخمىنى ئورنى** |
| **پايتەخت** | خاۋ، يىن |
| **پادىشاھ** | قۇرغان پادىشاھ: شاڭ تاڭ ئاخىرقى پادىشاھ: دىشىن |
| **قۇرۇلغان** | م.ب. 17-ئەسىر |
| **غولىغان** | م.ب. 11-ئەسىر |
| **ئۆتمۈش** |
| **ئالدىدا** | **كەينىدە**  |
| شيا سۇلالىسى | جۇ سۇلالىسى |

**شاڭ سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shang Sulalisi**) بولسا خىتاي تارىخىدىكى شاڭلىقلار قۇرۇپ چىققان دۆلەت. قۇرۇلغان ۋاقتى بەك ئېنىق ئەمەس.

## تارىخ

**شاڭ سۇلالىسى** : شاڭ تاڭ شىيا سۇلالىسىنى يوقاتقاندىن كېيىن ، ئۇنىڭ ئاتا –بوۋىلىرى ئىلگىرى ھازىرقى خېنەننىڭ شاڭ چىيۇ دېگەن يېرىدە تۈرغان بولغاچقا، دۆلەت نامىنى شاڭ دەپ ئاتىغان.

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

|  |
| --- |
| **خىتاي تارىخى** |
|

| قۇرۇلغان ۋاقىت | مەۋجۇت بولغان دۆلەتلەر |
| --- | --- |
| **مىلادتىن بۇرۇن**: | شيا سۇلالىسى|شاڭ سۇلالىسى|جۇ سۇلالىسى|چىن سۇلالىسى|غەربىي خەن سۇلالىسى |
| **م. 0-499**: | شىن سۇلالىسى|شەرقىي خەن سۇلالىسى|ئۈچ پادىشاھلىق|جىن سۇلالىسى|ۋېي سۇلالىسى |
| **م. 500-999**: | سۈي سۇلالىسى | تاڭ سۇلالىسى|شىمالىي سوڭ سۇلالىسى |
| **م. 1000-1499**: |  ئالتۇن سۇلالىسى|تاڭغۇت سۇلالىسى | جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسى |
|  | موڭغۇل ئىمپېرىيىسى |يۈەن سۇلالىسى| مىڭ سۇلالىسى |
| **م. 1500-1999**: | چىڭ سۇلالىسى|جۇڭخۇا مىنگو |
| **باشقىلار**: | چىڭگىزخان-تارىخى فىلم |
|

---

 |

 |
# سۇجۇ شەھىرى

سۇجۇ شەھىرى
سۇجۇ شەھىرى
سۇجۇ شەھىرى
سۇجۇ شەھىرى
سۇجۇ شەھىرى

**سۇجۇ شەھىرى** بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، سۇجۇنىڭ 6،073،000 نوپۇسىبار، 715.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 120°36، پوقتانومۇرى 215000 رايۇننومۇرى 512.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# ئامۇ دەرياسى

| **ئامۇ دەريا** |
| --- |
|  |
| ئامۇ دەريانىڭ تۈركمەنىستاندىن بىر كۆرۈنىشى |
|

---

|  |  |
| --- | --- |
| ئۆتىدىغان ئەللەر

---

 | ئاڧغانىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان، ئۆزبېكىستان

---

 |
| ئورنى

---

 | مەركەزى ئاسىيا

---

 |
| قوللار
-ئوڭدا
-سولدا

---

 |
پەنج دەرياسى
قىزىلسۇ دەرياسى
سۇرخان دەرياسى
زەرەڧشان دەرياسى

---

 |
| ئۇزۇنلۇقى | 2,400 كلومېتر (1,491 مىل) |
| ھاۋزاسى | 534,739 كم2sup>2 |
| ئېقىمى (ئوتتۇرىچە) | 2,525 مېتر3/سىكونت |

---

 |
|  |

ئامۇ دەرياسى

**ئامۇ دەريا** (تۈركمەنچە: *Ceyhun*, *Amıderya*، ئۆزبېكچە: *Amudaryo*، ڧارسچە: **آمودریا**; *Âmudaryâ*)، تاجىكچە: Амударё، پەشتۇنچە: د آمو سيند‎؛ *də Āmú Sínd*) ، مەركەزىي ئاسىيانىڭ ئەڭ ئۇزۇن دەرياسى بولۇپ، **جەيھۇن** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تارىختا لاتىنلەرچە ئوكسۇس (**Oxus**) دەپ ئاتالغان دەريادۇر. شەرقتە ۋاخان دەرياسى ۋە پەنجاب دەرياسىدىن ئوزۇقلىنىپ، غەربىي شىمالغا قاراپ ئاقىدۇ ۋە ئاڧغانىستان، تۈركمەنىستان، ئۆزبېكىستان ھۇدۇدلىرىدىن كېچىپ ئاخىرىدا ئارال دېڭىزىغا قويىلىدۇ. قەدىمدە ئىران ۋە تۇران ئاراسىدىكى بۈيۈك چېگرا دەپ قارالغان.

## شەكىللىنىشى

ئاڧغانىستاندا جەنۇبىي پامىردىن پامىر ۋە پەنج دەريالىرى نامى بىلەن باشلىنىدۇ. تېخىمۇ شىمالدا قىرغىزىستاندىن باشلانغان قىزىلسۇ دەرياسى تارمىقىنىڭ قوشىلىشىدىن كېيىن جەيھۇن دەپ ئاتىلىدۇ. تاجىكىستان بىلەن شەرقىي شىمالىي ئاڧغانسىتاننىڭ چىگراسى شەكىللەندۈرگەندىن سوڭرە كەڭ بىر دېلتا بىلەن ئارال كۆلىگە قويىلىدۇ. پەنج ۋە پامىر تارماقلىرىدىن ھېسابلانغاندا 1415 كلومېتر، لېكىن شەرقىي پامىردىن توغۇلغان ئەڭ ئۇزۇن قولى بولغان دەيايى ۋاھجىرنىڭ مەنبەسىدىن ھېساپلانغاندا ئۇزۇنلۇقى 2540 كىلومېترغا ئۇلىشىدۇ.

## قاراڭ

* سىر دەريا
* ماۋەرائۇننەھر
* دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن دەيالار

## مەنبەلەر
# تېننو

نۆۋەتتىكى ياپونيە تېننوىس نارۇخىتو
ياپونيە تېننوسىنىڭ تەخىتكە ئولتۇرۇش مۇراسىمىدىن بىر كۆرۈنۈش
ياپونيەنى يېڭىلققا كۆچۈرگەن تېننو -مېيجى
تېننو (ياپونچە: 天皇؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ياپونيە پادىشاھى، ياپونيە تەڭرىقۇتتى، ساماۋى شاھ) ياپونيە دۆلىتىنىڭ خاقانىدۇر.

## مەنبەلەر
# چەكلەنگەن شەھەر

**چەكلەنگەن شەھەر** جۇڭگودىكى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئوردا تىپىدىكى بىنا.

*
*
*
*

## مەنبەلەر

| جۇڭگو دۇنيا مىراسلىرىv • d • e |
| --- |
|  | **مەدەنىيەت مىراسلىرى**: 長城 - چەكلەنگەن شەھەر – 莫高窟 – چىن شى خۇاڭ مەقبەرىسى – 周口店北京人遺址 – چېڭدې تېغى ئارامگاھى – كۇفۇ كۇڭزى بۇتخانىسى ، كۇڭزى ئورمىنى ، كۇڭزى سارىيى – ۋۇداڭ تېغى قەدىمكى ئىمارەتلىرى – پوتالا سارىيى – لۇشەن دۆلەتلىك باغچىسى - يازلىق ئوردا - يىن خارابىلىك
**تەبىئىي مىراس**: تەڭرىتاغ‎
**باشقىلار**: خۇاڭشەن |
# كۇڭزى

**كۇڭزى** (خەنزۇچە:孔夫子,pinyin: Kǒng Fūzǐ,ئنگلىزچە:Confucius) جۇڭگولۇق ئۇلۇغ پەيلاسوپ كۇڭفۇزى - كۇڭزى تەلىماتىنىڭ ياراتقۇچىسى؛ كۇڭزى تەلىماتى جۇڭگو خەلقىنىڭ ئاساسىي ئىدىيىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا. كۇڭزىنىڭ پەلسەپە ئىدىيىسى شەخسىي ئەخلاق ۋە ئاۋام ئۈچۈن خىزمەت قىلىش، يۈكسەك ئەخلاق يېتەكچىلىكىدىكى ھۆكۈمەت ئاساسىغا قۇرۇلغان. ئىككى مىڭ يىلدىن بۇيان، بۇ خىل پەلسەپىۋى ئىدىيە جۇڭگولۇقلارنىڭ تۇرمۇش، مەدەنىيەت ساھەسىگە سىڭىپ كىردى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا خەلقىنىڭ زور بىر قىسمىغىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسەتتى.

كۇڭزى مىلادىدىن 551 يىل ئىلگىرى، ھازىرقى جۇڭگونىڭ شەرقىي قىسمىدىكى شەندۇڭ ئۆلكىسىدە قۇرۇلغان بىر بەگلىك - لۇ بەگلىكىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ بالىلىق دەۋرىدىلا دادىسى تۈگەپ كېتىپ، ئاپىسى بىلەن غۇربەتچىلىكتە تۇرمۇش كەچۈرگەن. ياش - قۇرامىغا يەتكەندىن كېيىن، لۇ بەگلىكىدە كىچىك ئەمەلدار بولغان. ئۇزۇن ئۆتمەي ئەمىلىدىن ئىستىپا بېرىپ، ئۆز تەلىماتىنى تەرغىپ قىلىشقا كىرىشىپ، 16 يىل مۇشۇ ئىش بىلەن شۇغۇللانغان. بۇ جەرياندا ئەتراپىغا نۇرغۇن شاگىرت توپلىغان، ئۇ 50 يېشىدا لۇ بەگلىكىدە زىندان بېگى بولغان، تۆت يېرىم يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە ئوردىدىكى رەقىبلىرى بىرلىشىپ ئۇنىڭغا سۈيىقەست ئىشلىتىدۇ. نەتىجىدە ئۇ ئەمىلىدىن ئېلىپ تاشلىنىدۇ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، بەگلىكلەر ئارا 13 يىل ۋائىزلىق قىلىدۇ، ھاياتىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى بەش يىلىدا لۇ بەگلىكىگە قايتىپ كېلىدۇ. ئۇ مىلادىدىن 479 يىل ئىلگىرى ۋاپات بولىدۇ.

كۇڭزى بىرخىل دىننىڭ ياراتقۇچىسى دەپ قارىلىدۇ. بىراق بۇنداق قاراشنى پۈتەنلەي توغرا دېيىشكە بولمايدۇ، چۈنكى ئۇ ئىلاھنى تىلغا ناھايىتى ئاز ئالاتتى، ئۇ دۇنيا توغرىسىدا سۆز قىلمايتتى، بارلىق مېتافىزىكىلىق ئىدىيىدىن ساقلىناتتى، شۇڭلاشقا ئۇنى شەخس بىلەن سىياسىي ئەخلاق ۋە قىلمىشقا ئېتىۋار بېرىدىغان بىر رېئال پەيلاسوپ دەپ قاراش كېرەك.

كۇڭزى <رەھىمدىللىك> ۋە <ئەدەب - قائىدە> نى ئىككى ئەڭ ئالىي ئەخلاق مىزانى دەپ قارايدۇ. ئالىيجاناب بىر ئادەم چوقۇم بۇ ئىككى مىزان بويىچە تۇرمۇش كەچۈرۈشى كېرەك. <رەھىمدىللىك> نى ئەڭ ياخشىسى ئىنسانىيەتكە كۆڭۈل بۆلۈش دەپ چۈشەنگەن تۈزۈك؛ <ئەدەب - ئەخلاق> بولسا ئەخلاق - پەزىلەت، قائىدە - يوسۇن، ئەنئەنە، قائىدە - يوسۇن ۋە نۇقتىئىنەزەرلەرنىڭ يىغىندىسى.

كۇڭزى تەلىماتى ئائىلىنىڭ ئىناق ئۆتۈشى، ئاتا - ئانىغا ۋاپادار بولۇش، ئەر - خوتۇن ئۆزئارا بىر - بىرىنى ھۆرمەت قىلىش، ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەت، ئاتا بىلەن بالىلارنىڭ ھەممىسى ئۆز نام - ئەمالى بويىچە ئىش كۆرۈشى، ئۆز نام - ئەمالىدىن ھالقىپ كەتمەسلىكى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ نەزەرىيىسى ناھايىتى مۇتەئەسسىپ نەزەرىيە بولۇپ، ئۇ ئالتۇن دەۋر ئۆتۈپ كەتتى دەپ قارايدۇ. ئۇ ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەتنى كونا ئەخلاق ئۆلچىمىگە قايتىشقا ئۈندەيدۇ. جۇڭگونىڭ خەن سۇلالىسىدە، جۇڭگونىڭ پادىشاھلىرى ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى ئېلىش ئارقىلىق ئەمەلدارلارنى تاللايتتى. بۇ خىل ئىمتىھان ئۇسۇلى، خېلى چوڭ دەرىجىدە ئوقۇغۇچى كۇڭزىنىڭ ئەدەپ - قائىدە تەربىيىسىگە بولغان چۈشەنچىسىگە باغلىق بولاتتى. بىراق، ھازىرقى زاماندا كۇڭزىنىڭ ئورنى چۈشۈپ كەتتى. چۈنكى جۇڭگو بىر مەھەل كۇڭزىنى ۋە ئۇنىڭ تەلىماتىنى تەنقىد قىلدى. كۇڭزى تەلىماتىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، يىلتىزى چوڭقۇر بولسىمۇ، ۋەھالەنكى كۇڭزىدىن ئىبارەت بۇ چولپاننىڭ ئۆچۈشكە باشلىغانلىقى ئېھتىمالغا يېقىن. شۈبھىسىزكى، يەنە 50 يىل ياكى 100 يىلدىن كېيىن، يېڭىدىن بىر جۇڭگولۇق پەيلاسوپ مەيدانغا كېلىپ، كۇڭزى بىلەن ماۋزېدۇڭنىڭ تەلىماتىنى بىرلەشتۈرۈىدۇ.

**پايدىلانغان ماتېرياللار**:

1.«دۇنيادىكى 100 مەشھۇر شەخىس» ناملىق كىتاپتىن

## مەنبەلەر
# پۇتۇڭخۇا

| **پۇتۇڭخۇا普通话** |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پۇتۇڭخۇا ئىشلىتىدىغان جاي

|  |
| --- |
| **ھالەت** |
| ئانا تىل جايى |  جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى |
| تىل فاكۇلتېتى | ・خەنزۇچە 　・پۇتۇڭخۇا |
| ئەمەلدار تىلى | يوق |

 |

 |

**پۇتۇڭخۇا** (خەنزۇچە: **普通话**) ، «بېيجىڭ تاۋۇشىنى ئۆلچەم قىلىپ ، شىمال شېۋىسىنى ئاساس قىلىپ ، ئۈلگىلىك ھازىرقى زامان خەنزۇچە ئەسەرلىرىنى گىرامماتىكا قېلىپلاشتۇرۇشنىڭ ھازىرقى زامان خەنزۇ مىللىتى ئورتاق تىلى قىلىش» دەپ تەبىر بېرىلدى ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قانۇندا بەلگىلەنگەن «دۆلەت ئورتاق تىلى»｡ بۇنىڭ ئىچىدىكى «پۇتۇڭ» (普通) ئىككى خەنزۇچە خەت ئومۇميۈزلۈك (**普**遍) ، ئورتاق (共**通**) دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ｡

1923-يىلى جۇڭخۇا مىنگو مائارىپ مىنىستىرلىقى جۇڭگونىڭ شىمالىدىكى خەنزۇچە گرامماتىكىسى ۋە بېيجىڭ تىلى تاۋۇشىنى ئۆلچەملەشتۈرۈپ ، جۇڭخۇا خەلق دۆلەت تىلى دەپ ئاتاشنى قارار قىلدى｡ 1932-يىلى جۇڭخۇا مىنگو مائارىپ مىنىستىرلىقى ئېلان قىلغان «دۆلەت ئاھالىسى دائىم ئىشلىتىلىدىغان خەتلەر» ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، جۇڭگونىڭ ھۆكۈمەت تىلى قىلىپ قوبۇل قىلىنغان｡

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ، جۇڭخۇا مىنگو ھۆكۈمىتى ئېيتقان «دۆلەت تىلى» نى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ، 1955-يىلىدىكى مەملىكەتلىك يېزىق ئىسلاھات يىغىنىدا «دۆلەت تىلى» نى «پۇتۇڭخۇا» دەپ ئۆزگەرتتى｡ 9- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى ماقۇللىغان «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىق قانۇنى» دا پۇتۇڭخۇا دۆلەتنىڭ ئورتاق تىلى قىلىپ بەلگىلەنگەن｡

نۆۋەتتە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قانۇنىدا ئەمەلدار تىلى ۋە دۆلەت تىلى بەلگىلەنمىگەن بولۇپ ، پەقەت پۇتۇڭخۇا «دۆلەت ئورتاق تىل» دەپ بەلگىلەنگەن｡ ھەمدە ھۆكۈمەت ھۆكۈمەت تەرەپ «دۆلەت ئورتاق تىل» بىلەن «دۆلەت تىلى» نىڭ پەرقىنى تەكىتلەپ ، پۇتۇڭخۇا «ئەمەلدار تىلى» دەپ قاراشنى قوللىمايدۇ｡ شۇنىڭ بىلەن بىللە يەنە بەزى تور ئەھلى ۋە ئالىملار خەنزۇچە ياكى پۇتۇڭخۇا ى «جۇڭگوچە» (中文) دەپ ئاتاش ياكى «دۆلەت تىلى» (国语) دەپ ئاتاش خەنزۇ مىللىتى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەر (ئۇيغۇرلار ئۆز ئىچىگە ئالغان) كەمسىتىش ۋە ھۆرمەتسىزلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى｡ شۇنداق بولسىمۇ ، شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى ھۆكۈمىتى ۋە ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى ھۆكۈمىتى خەنزۇچە نى «جۇڭگوچە» دەپ ئاتىدى ھەمدە ھۆكۈمەت ھۆكۈمەت تور بېكىتىگە بەلگە سېلىپ قويدى｡

## قارالسۇن

* خەنزۇچە

## مەنبەلەر
# يۈەن سۇلالىسى

قۇبلايخان**يۈەن سۇلالىسى** (خەنچە:大元؛ ئوتتۇرا موڭغۇلچە: ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ؛ ھازىرقى موڭغۇلچە: ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ؛

1260 - ياكى 1271 - يىلىدىن — 1368 - يىل 9 - ئاينىڭ 14 - كۈنى )، **بۈيۈك يۈەن** دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

1260 - يىلى چىنگىزخان ئوغلى تولۇيخان ئوغلى قۇبىلايخان ئ‍ۆزىنى بۈيۈك قاغان ئېلان قىلىپ، خىتايچە جوڭتوڭ سەلتەنەت نامى قوللىنىشقا باشلىدى. 1271 - يىلى (جىيۈەن 8 - يىلى) قۇبىلاي ليۇ بىڭجوڭنىڭ مەسلىھەتى بىلەن، «پالنامە» (易经) دىكى «دازەيچىيەنيۇەن»( 大哉乾元 ) دېگەن سۆزدىكى يۈەن دېگەن سۆزنى دۆلەتنىڭ خىتايچە نامى قىلىپ بېكىتىپ، دۆلەتنىڭ موڭغۇلچە نامى بولمىش «بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى» نى «بۈيۈك يۈەن بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى» گە ئۆزگەرتتى، ھەمدە پايتەخت خانبالىق (ھازىرقى بېيجىڭ) نى قۇردى، شۇنىڭدىن باشلاپ، موڭغۇل قاغانلىرىمۇ جۇڭگو ئىمپېراتورى سۈپىتىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان. جىيۈەن ھۆكۈمرانلىق قىلغان 16-يىلى (1279) ، يۈەن ئارمىيىسى جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسىنىڭ قالغان قىسىملىرىنى تارمار قىلىپ، بۈيۈك بىرلىكنى تاماملىدى. خاندانلىق 11 ئىمپېراتور تەختتە ئولتۇرۇپ، 97 يىل داۋاملاشقان.

يۈەن سۇلالىسىنىڭ ئاساسى موبېينىڭ شىمالىدىكى قەبىلىلەرنى بىرلىككە كەلتۈرگەندىن كېيىن، چىيەن قەبىلىسىنىڭ رەھبىرى تېمۇجىن قۇرغان بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى. دەسلەپكى يىللاردا، موڭغۇلىيەنىڭ شىمالىدىكى ھەر قايسى قەبىلىلەر جىن سۇلالىسىگە ئېھتىرام بىلدۈردى.  قانداقلا بولمىسۇن، جىن سۇلالىسى ۋە غەربىي شىيا سۇلالىسى تۆۋەنلىدى ، تېمۇجىن 1206-يىلى ھەرقايسى قەبىلىلەر تەرىپىدىن «چىڭگىزخان» شەرىپىگە ئېرىشتى. چىڭگىزخان غەربىي شيا ۋە جىن سۇلالىسىگە ئارقا-ئارقىدىن ھۇجۇم قىلىپ ، يۈەن تەيزۇنىڭ 22-يىلى (1227-يىلى) 7-ئايدا غەربىي شىيانى بويسۇندۇرۇپ ، يۈەن تەيزوڭنىڭ ئالتىنچى يىلىنىڭ بىرىنچى ئاينىڭ 10-كۈنى (1234-يىلى 9-فېۋرال) جىن سۇلالىسىنى بويسۇندۇرۇپ ، شىمالىي جۇڭگو ۋە لوس ئېگىزلىكىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، موڭغۇل ئىمپېرىيىسى داۋاملىق غەربكە كېڭىيىپ ، غەربكە ئۈچ چوڭ كۆلەملىك ئېكىسپېدىتسىيە قوزغىدى  ياۋرو  ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدا  قىلىدىغان دۆلەتنى شەكىللەندۈردى ، ئادەتتە موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ.

## مەنبەلەر
# دېڭ شياۋپىڭ

| **دېڭ شياۋپىڭ邓小平** |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

**دېڭ شياۋپىڭ** (خەنزۇچە: **邓小平**) (1904-يىلى 8-ئاينىڭ 22-كۈنىدىن 1997-يىلى 2-ئاينىڭ 19-كۈنىگىچە) جۇڭگو ئىنقىلابى رەھبىرى ، ھەربىي قوماندان ۋە دۆلەت ئەربابى بولۇپ ، 1978-يىلى 12-ئايدىن 1989-يىلى 11-ئايغىچە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاساسلىق رەھبىرى بولغان｡ دېڭ شياۋپىڭ جۇڭگونى يېتەكلەپ ، بىر قاتار يىراق بازار-ئىقتىساد ئىسلاھاتى ئارقىلىق ئۇنى «زامانىۋى جۇڭگونىڭ قۇرغۇچىسى» شەرىپىگە ئېرىشتۈردى. ئۇ جۇڭگونىڭ 2010-يىلى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى نامزاتى بىلەن دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلىنىشىغا تۆھپە قوشتى｡

## مەنبەلەر
# جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى  |  |

 |
|  |
| ئۇچۇر |
| دۆلەت |
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى  |
| ئورنى |
بېيجىڭ شەھىرى  |
| توربېكەت |
   |
|
ئورنى جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى
 |
| ئۇنىۋېرسىتېتى |
|  |

**جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى** جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش

## مەنبەلەر
# گۇيلىن شەھىرى

گۇيلىن شەھىرى
گۇيلىن شەھىرى
گۇيلىن شەھىرى
گۇيلىن شەھىرى
گۇيلىن شەھىرى
گۇيلىن شەھىرى
**گۇيلىن شەھىرى** بولسا جۇڭگو گۇاڭشى جۇاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، گۇئىلىننىڭ 1،340،000 نوپۇسىبار، 27،809 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.16°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 110°17، پوقتانومۇرى 541000 رايۇننومۇرى 0773.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# چاڭجياڭ دەرياسى

چاڭجياڭ دەرياسى

**چاڭجياڭ دەرياسى** بولسا جۇڭگو، خىمالىكاڭ لىك 33.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 91°11.

## گېئولوگىيە

## كىلىمات

## ئۆسۈملۈكلەر

## تارىخ

## قارالسۇن

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# ئالى چىقىمدانى

ئالى چىقىمدانى جوڭگودىكى ئەڭ چوڭ كۆچمە ئۈسكۈنە ۋە تور ئارقىلىق پۇل تۈلەش، يۆتكەش، ۋە چىقىم قىلىش سېستىمىسى.

ئالى چىقىمدانى Alipay| ئالى چىقىمدانى باش شىتابى |
| خەنچە ئاتىلىشى | 支付宝 |
| پىنيىنچە | Zhīfùbǎo |
| كارخانا تىپى | پۇل-مۇئامىلە
چىقىم بىر تەرەپ قىلىش |
| قۇرۇلغان | February 2004; 15 years ago in Hangzhou, Zhejiang, China
2004يىل فېۋىرال، جېجىياڭ ، خاڭجوۋ |
| قۇرۇغۇچى | مايۈن |
| باش شتىابى | شاڭخەي، پۇدوڭ رايونى |
| مۇلازىمەت رايونى | يەرشارى |
| مۇھىم شەخىسلەر | مايۈن |
| مەھسۇلاتى | ئىلىكترونلۇق پۇل چىقىم قىلىش
بانكىچىلىق
كۆچمە ئۈسكىندە چىقىم قىلىش |
| ئانا شىركەت | چۈمۈلە پۇل مۇئامىلەسى |
| ئورگان توربېتى | www.alipay.com |

## مەنبەلەر
# خەتتاتلىق

خەتتاتلىق ياكى خەت سەنئىتى ۋە يا كالىگراڧى (يۇنانچە: κάλλος - كاللوس - "گۈزەللىك" + γραφή - گراڧىي "خەت")، يېزىق سېستىمسى ۋە يېزىق قۇراللىرىنى قوللىنىغان، كۆپىنچە گۈزەل كۆرۈنۈش مەقسەدلىك قوللىنىلغان، بىر كۆرۈنۈش سەنئەت تۈرىدۇر. بۇ سەنئەت بىلەن مەشغۇل بولغۇچىلارغا خەتتات ياكى كالىگراڧ دېيىلىدۇ.

خەتتاتلىق خەتنى چرايلىق يېزىش ھۆنىرى دېمەكتۇر. مەئلۇم بىر يېزىش ئۇسلۇبىغا يېزىق تىپى، خەت نۇسخىسى، قول ياكى ئەلىڧبە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئوخشىمىغان يېزىقلاردا ئوخشىمىغان شەكىللەردە، ئوخشىمغان جۇغراپىيىلىك رايونلاردا ئوتتۇرىغا چىققان كالىگراڧى، بولۇپمۇ مەتبەئەدىن بۇرۇن ئىنتايىن مۇھىم ئىدى. بۇگۈنكى تىپوگراڧى سەنئىتى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ ۋە دائىما يېزىق سېستىمىسىغا ياكى ئوخشىمىغان خەت مەدەنىيىتىگە كۆرە سىنىپلاندۇرۇلىدۇ: ئىسلام خەت سەنئىتى (ئىسلامىي كالىگراڧى)، ئەرەب خەت سەنئىتى (ئەرەب كالىگراڧىسى)، پارس خەت سەنئىتى (پارس كالىگراڧىسى)، ياپون خەت سەنئىتى (ياپون كالىگراڧىسى)، جۇڭگو خەت سەنئىتى (جۇڭگو كالىگراڧىسى) ۋە غەرب خەت سەنئىتى (غەرب كالىگراڧىسى) قاتارلىقلار.

## ئەرەب - ئىسلام خەت سەنئىتى

ئىسلام دىنىنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ئەرەب خەتتاتلىقىمۇ جايلار مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، خىلمۇخىل ئۇسلۇبتىكى خەت نۇسخىلىرى مەيدانغا كەلدى. ئادەتتە كۆپ ئىشلىتىلىدىغانلىرىدىن: كۇفى خەت نۇسخىسى، نەسخ خەت نۇسخىسى، سۇلۇس خەت نۇسخىسى، پارس (تەئلىق) خەت نۇسخىسى، دىۋانى خەت نۇسخىسى ۋە رۇقئى خەت نۇسخىسى قاتارلىق ئالتە خىل خەت نۇسخىسى بار. بۇنىڭدىن باشقا يەنە جەللى دىۋانى خەت نۇسخىسى، مۆھۈر خەت نۇسخىسى، تەۋقى خەت نۇسخىسى، ئىجازەت خەت نۇسخىسى، تاج خەت نۇسخىسى، مەغرىب خەت نۇسخىسى ۋە رەيھانى خەت نۇسخىسى قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر