# 20 - ئەسىر

|  |
| --- |
|
ئەسرلەر
19 - ئەسر | **20 - ئەسر** | 21 - ئەسر
1901 1902 1903 1904 1905 1906 1907 1908 1909 1910
1911 1912 1913 1914 1915 1916 1917 1918 1919 1920
1921 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930
1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940
1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 1950
1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960
1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970
1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980
1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000
 |

**20 - ئەسر**، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 1901 - يىلى 1 - يانۋاردىن 2000 - يىلى 31 - دېكابرغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

## ۋەقەلەر

### 1900 - يىللار

قېلىپ:ئاساسىي ماددا

* 1900 - يىلى - دۇنيادىكى تۇنجى مېترو پارىژدا ئىشقا كىرىشتى.
* 1901 - يىلى - تۇنجى قىتئە ئاتلىغان رادىئو تارقىتىش باشلىدى.
* 1901 - يىلى -ئابدۇخالىق ئۇيغۇر تۇغۇلدى.
* 1903 - يىلى -ئاكا - ئۇكا رايتلار ئايروپلاننى ئىجاد قىلدى.
* 1904 - يىلى -رۇسىيە - ياپونىيە ئۇرۇشى پارتىلىدى. بۇ ئۇرۇشتا چاررۇسىيە يېڭىلدى.
* 1905 - يىلى -ئالبېرت ئېينىشتېيىن نىسپىيلىك نەزەرىيىسىنى ئېلان قىلدى.
* 1906 - يىلى -دۇنيادا تۇنجى كۆپ مىنۇتلۇق فىلم «*The Story of the Kelly Gang*» قويۇلدى.
* 1908 - يىلى -چىڭ سۇلالسى تەختىگە 2 ياشلىق پۇيى ئولتۇردى.

### 1910 - يىللار

* 1911 - يىلى - تۆمۈر خەلىپە يېغىلىقى.
* 1912 - يىلى - ياڭ زېڭشىن شەرقىي تۈركىستانغا كەلدى.
* 1912 - يىلى - جۇڭخۇا مىنگو ئېلان قىلىندى.
* 1918 - يىلى - 1 - دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلىدى.
* 19150 - يىلى - چاناققەلە ئۇرۇشى باشلىدى.
* 1916 - يىلى - تانكا تۇنجى قېتىم 1 - دۇنيا ئۇرۇشىدا ئىشلىتىلدى.
* 1917 - يىلى -ئۆكتەبر ئىنقىلابى غەلبە قىلدى.
* 1918 - يىلى -[[1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشىتى. ئانتانتا دۆلەتلىرى غەلبە قىلىپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئېغىر مەغلۇب بولدى.
* 1919 - يىلى -تۈرك ئازادلىق ئىنقىلابى باشلىدى.

### 1920 - يىللار

* 1920 - يىلى - يېنىك تىپتىكى ئاپتۇمات ئىجاد قىلىندى.
* 1921 - يىلى - ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئويغان ناملىق شىئېرىنى يازدى.
* 1922 - يىلى -
* 1923 - يىلى -
* 1924 - يىلى -
* 1925 - يىلى -
* 1926 - يىلى -
* 1927 - يىلى - ياڭ زېڭشىن ئۆلتۈرۈلدى.
* 1928 - يىلى - ئالكساندېر فلامېنك پېنسىلىننى كەشپ قىلدى.
* 1929 - يىلى - بۈيۈك ئىقتىسادىي بۆھران پارتىلىدى.

### 1930 - يىللار

* 1930 - يىلى - گاندى ھىندىستاندا پاسسىپ تىركىشىش ھەركىتىنى باشلاتتى.
* 1931 - يىلى - خوجانىياز ھاجى يېغىلىقى پارتىلىدى.
* 1932 - يىلى - تۇرپاندا ئىنقىلاب پارتىلىدى.
* 1933 - يىلى - شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى كاشغەردە قۇرۇلدى.
- ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قاتارلىقلار شېڭ شىسەي تەرىپىدىن قەتىل قىلىندى.
* 1934 - يىلى - شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىلدى.
* 1935 - يىلى -
* 1936 - يىلى -
* 1937 - يىلى -
* 1938 - يىلى - خوجا نىياز ھاجى، شېرىپخان تۆرە قاتارلىق 108 كىشى شېھىد قىلىندى.
* 1939 - يىلى -

### 1940 - يىللار

* 1940 - يىلى -
* 1941 - يىلى -
* 1942 - يىلى -
* 1943 - يىلى -
* 1944 - يىلى - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى غۇلجادا قۇرۇلدى.
* 1945 - يىلى - 2 - دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشتى.
* 1946 - يىلى - ئاتالمىش شىنجاڭ ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلدى. مەسئۇد سابرى ئۆلكە رەئىسى بولدى.
* 1947 - يىلى -
* 1948 - يىلى -
* 1949 - يىلى - ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار سۇيقەستكە ئۇچىرىدى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.

### 1950 - يىللار

* 1950 - يىلى -
* 1951 - يىلى -
* 1952 - يىلى -
* 1953 - يىلى -
* 1954 - يىلى - ئاتالمىش ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى قۇرۇلدى.
* 1955 - يىلى - ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدى.
* 1956 - يىلى -
* 1957 - يىلى -
* 1958 - يىلى -
* 1959 - يىلى -

### 1960 - يىللار

* 1960 - يىلى -
* 1961 - يىلى -
* 1962 - يىلى -
* 1963 - يىلى -
* 1964 - يىلى -
* 1965 - يىلى - مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى باشلىدى.
* 1966 - يىلى -
* 1967 - يىلى -
* 1968 - يىلى -
* 1969 - يىلى -

### 1970 - يىللار

* 1970 - يىلى -
* 1971 - يىلى -
* 1972 - يىلى -
* 1973 - يىلى -
* 1974 - يىلى -
* 1975 - يىلى -
* 1976 - يىلى - ما ۋزېدوڭ، جۇ ئېنلەي، جۇ دې قاتارلىقلار ئۆلدى. مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشتى.
* 1977 - يىلى -
* 1978 - يىلى -
* 1979 - يىلى -

### 1980 - يىللار

* 1980 - يىلى -
* 1981 - يىلى -
* 1982 - يىلى - خىتايدا كوممۇنا ئاخىرلاشتى.
* 1983 - يىلى -
* 1984 - يىلى - ئۇيغۇر كونا يېزىقى رەسمىي ئەسلىگە كەلدى.
* 1985 - يىلى -
* 1986 - يىلى -
* 1987 - يىلى -
* 1988 - يىلى -
* 1989 - يىلى - بارىن ۋەقەسى

### 1990 - يىللار

* 1990 - يىلى -
* 1991 - يىلى - سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلاندى.
* 1992 - يىلى -
* 1993 - يىلى -
* 1994 - يىلى -
* 1995 - يىلى -
* 1996 - يىلى -
* 1997 - يىلى - 5 - فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى
* 1998 - يىلى -
* 1999 - يىلى -

### 2000 - يىلى

**1931**
- Rusya'da Sovyet hükümeti kuruldu.
- Japonlar, Mukden'i işgal etti.
**1933**
- Almanya'da Nazi Partisi iktidara gelerek Hitler başbakan oldu.

**1934**
- Percy Shaw, "Kedi gözü"nün patentini aldı.
**1936**
- İspanya İç Savaşı başladı.

**1937**
- Hindenburg havagemisi düştü. 35 kişi öldü.

**1939**
- II. Dünya Savaşı başladı.

**1940**

- Almanya ile Sovyetler Birliği arasında ekonomik işbirliği antlaşması imzalandı.

- Sovyetler Birliği Baltık Ülkeleri’nin istilasına başladı.
- İtalya Yunanistan’a saldırdı.
**1941**

- Kuzey Afrika Cephesi’nde; Tobruk, İngilizlerin eline geçti.

- Kuzey Afrika Cephesi’nde; Bingazi İngilizlerin eline geçti.

- Bulgaristan, Mihver Devletleri’e katılma kararı aldı.

- Yugoslavya, Mihver Devletlerine katılma kararı aldı.

-Yugoslavya’da General Simoviç, kansız bir darbe ile yönetimi ele geçirdi. Yeni hükümet, Mihver Devletlerinden ayrılma kararı aldı.
- Kuzey Afrika Cephesi’nde Alman birlikleri Bingazi’yi ele geçirdi.

- Alman orduları, Bulgaristan üzerinden Yugoslavya’ya saldırdı.

-ABD, Almanya ve İtalya’ya savaş ilan etti.
**1945**
- Adolf Hitler,intihar etti. Almanlar ve Japonlar teslim oldu. Müttefikler savaşı kazandı.

**1945**
- Hiroşima'ya ilk atom bombasının atılması.

**1946**
- İlk genel kullanım amaçlı bilgisayar.(ENIAC)

**1947**
- Soğuk Savaş'ın başlangıcı.

**1961**
- Uzayda ilk insan.(Yuri Gagarin).

**1969**
- İlk bilgisayar ağı.(ARPANET)

**1969**
- Aya ilk insanlı uçuş ve ay yüzeyine ilk insanın ayak basması.(Neil Armstrong)

**1970**
- İlk kişisel bilgisayar.(Kenbak-1)

**1971**
- İlk uzay istasyonu.(Salyut 1)

**1986**
- Tarihte ilk büyük çaplı nükleer kaza.(Çernobil)

**1988**
- ARPANET'in halka açılması.(internet)

**1989**
- Berlin Duvarı'nın yıkılması.

**1990**
- Körfez Savaşı'nın başlangıcı.

**1991**
- Sovyetler Birliği bölündü.

**1991**
- Yugoslavya dağıldı.

-->

### 1922

قېلىپ:ئاساسىي ماددا

* Kurtuluş Savaşı kazanıldı ve yeni Türk devletinin temelleri atıldı. Gazi Mustafa Kemal Paşa saltanatı kaldırdı.

## 20. yüzyılda etkin olan kişiler

[[Dosya:Ismail Enver.jpg|sağ|200px|küçükresim|Enver Paşa]]
[[Dosya:Mustafa Kemal Pasha Time magazine Vol. I No. 4 Mar. 24, 1923.jpg|sağ|200px|küçükresim|Mustafa Kemal Atatürk, 24 Mart 1923 tarihli Time dergisinin kapağında]]

[[Dosya:Bundesarchiv Bild 183-2004-1202-504, Berlin, Adolf Hitler und Hermann Göring.jpg|sağ|küçükresim|320px|Adolf Hitler, 16 Mart 1938'de halkı selamlarken]]

[[Dosya:Cairo conference.jpg|küçükresim|Çan Kay Şek, Franklin D. Roosevelt ve Winston Churchill Kahire Konferansında. (1943)]]
[[Dosya:Mao Zedong.jpg|küçükresim|sağ|200px|Mao Zedong]]
[[Dosya:Gamal-002.jpg|küçükresim|200px|Cemal Abdünnasır ve Nikita Kruşçev]]

[[Dosya:Dscoverche-gandhi.jpg|çerçeveli|sağ|2005 yılının Kasım sayısında (#46) Alman haftalık haber dergisi *Der Spiegel* Gandhi ve Che Guevara]]
[[Dosya:Official Portrait of President Reagan 1981.jpg|küçükresim|200px|Ronald Reagan]]

### Liderler

#### Avrupa

* II. Wilhelm (Alman İmparatorluğu)
* Konrad Adenauer (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Willy Brandt (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Heinrich Brüning (Almanya-Weimar Cumhuriyeti)
* Friedrich Ebert (Almanya-Weimar Cumhuriyeti)
* Ludwig Erhard (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Paul von Hindenburg (Almanya-Weimar Cumhuriyeti)
* Adolf Hitler (Almanya)
* Hans-Dietrich Genscher (Almanya)
* Erich Honecker (Almanya Demokratik Cumhuriyeti)
* Kurt Georg Kiesinger (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Helmut Kohl (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Karl Liebknecht (Almanya)
* Rosa Luxemburg (Almanya)
* Helmut Schmidt (Almanya Federal Cumhuriyeti)
* Gustav Stresemann (Almanya-Weimar Cumhuriyeti)
* Enver Hoca (Arnavutluk)
* Clement Attlee (Birleşik Krallık)
* Neville Chamberlain (Birleşik Krallık)
* Winston Churchill (Birleşik Krallık)
* Anthony Eden (Birleşik Krallık)
* II. Elizabeth (Birleşik Krallık)
* Harold Macmillan (Birleşik Krallık)
* Prenses Diana (Birleşik Krallık)
* Margaret Thatcher (Birleşik Krallık)
* Todor Jivkov (Bulgaristan)
* Alexander Dubček (Çekoslovakya)
* Urho Kekkonen (Finlandiya)
* Jacques Chirac (Fransa)
* Valéry Giscard d'Estaing (Fransa)
* Charles de Gaulle (Fransa)
* François Mitterrand (Fransa)
* Jean Monnet (Fransa)
* Robert Schuman (Fransa)
* Francisco Franco (İspanya)
* I. Juan Carlos (İspanya)
* Olof Palme (قېلىپ:Mff)
* Giulio Andreotti (İtalya)
* Silvio Berlusconi (İtalya)
* Benito Mussolini (İtalya)
* Janos Kadar (Macaristan)
* Imre Nagy (Macaristan)
* III. Rainier (Monako)
* Lech Wałęsa (Polonya)
* Karol Józef Wojtyła (Papa II. Ioannes Paulus, Polonya ve Vatikan)
* Salazar (Portekiz)
* Nicolae Ceauşescu (Romanya)
* Leonid Brejnev (Sovyetler Birliği)
* Nikita Kruşçev (Sovyetler Birliği)
* Mihail Gorbaçov (Sovyetler Birliği)
* Vladimir Lenin (Sovyetler Birliği)
* Josef Stalin (Sovyetler Birliği)
* Lev Troçki Sovyetler Birliği)
* Boris Yeltsin (Rusya)
* II. Nikolay (Rus İmparatorluğu)
* Mustafa Kemal Atatürk (Türkiye)
* Celâl Bayar (Türkiye)
* Enver Paşa (Osmanlı İmparatorluğu)
* V. Mehmet (Osmanlı İmparatorluğu)
* İsmet İnönü (Türkiye)
* Josip Broz Tito (Yugoslavya)
* Elefterios Venizelos (Yunanistan)

#### Amerika

* George Bush (Amerika Birleşik Devletleri)
* Bill Clinton (Amerika Birleşik Devletleri)
* Dwight D. Eisenhower (Amerika Birleşik Devletleri)
* Lyndon Johnson (Amerika Birleşik Devletleri)
* John F. Kennedy (Amerika Birleşik Devletleri)
* Martin Luther King (Amerika Birleşik Devletleri
* Henry Kissinger (Amerika Birleşik Devletleri)
* George Marshall (Amerika Birleşik Devletleri)
* Joseph Raymond McCarthy (Amerika Birleşik Devletleri)
* Richard Nixon (Amerika Birleşik Devletleri)
* Milo Raduloviç (Amerika Birleşik Devletleri)
* Ronald Reagan (Amerika Birleşik Devletleri)
* Franklin D. Roosevelt (Amerika Birleşik Devletleri)
* Theodore Roosevelt (Amerika Birleşik Devletleri)
* Harry S. Truman (Amerika Birleşik Devletleri)
* Woodrow Wilson (Amerika Birleşik Devletleri)
* Malcolm X (Amerika Birleşik Devletleri)
* François Duvalier (Haiti)
* Fulgencio Batista (Küba)
* Fidel Castro (Küba)
* Ernesto Che Guevara (Küba)
* Lázaro Cárdenas del Río (Meksika)
* Emiliano Zapata (Meksika)
* Somoza Ailesi (Nikaragua)
* Salvador Allende (Şili)
* Augusto Pinochet (Şili)

#### Ortadoğu ve Kuzey Afrika

* Ahmed Bin Bella (Cezayir)
* Huari Bumedyen (Cezayir)
* Yaser Arafat (Filistin)
* Saddam Hüseyin (Irak)
* Humeyni (İran)
* Muhammed Musaddık (İran)
* Muhammed Rıza Pehlevi (İran)
* Menahem Begin (İsrail)
* David Ben-Gurion (İsrail)
* Golda Meir (İsrail)
* İzak Rabin (İsrail)
* Ariel Şaron (İsrail)
* Şimon Peres (İsrail)
* İdris I (Libya)
* Muammer Kaddafi (Libya)
* Hüsnü Mübarek (Mısır)
* Cemal Abdünnasır (Mısır)
* Enver Sedat (Mısır)
* Hafız Esad (Suriye)
* Habib Burgiba (Tunus)

#### Asya

* Deng Xiaoping (Çin)
* Çu En-lay (Çin)
* Çan Kay Şek (Çin Cumhuriyeti)
* Sun Yat-sen (Çin Cumhuriyeti)
* Mao Zedong (Çin)
* Suharto (Endonezya)
* Sukarno (Endonezya)
* Bhimrao Ramji Ambedkar (Hindistan)
* Mahatma Gandhi (Hindistan)
* Indira Gandhi (Hindistan)
* Jawaharlal Nehru (Hindistan)
* Lon Nol (Kamboçya)
* Pol Pot (Kamboçya)
* Norodom Sihanouk (Kamboçya)
* Kim Il-sung (Kuzey Kore)
* Askar Akayev (Kırgızistan)
* Zülfikar Ali Butto (Pakistan)
* Benazir Butto (Pakistan)
* Muhammed Ali Cinnah (Pakistan)
* Mustafa Kemal Atatürk (Türkiye)
* Ziya ül Hak (Pakistan)
* Tenzin Gyatso (XIV. Dalai Lama, Tibet)
* Ho Chi Minh (Vietnam)

#### Afrika

* Haile Selassie (Etiyopya)
* Kwame Nkrumah (Gana)
* Ahmed Sékou Touré (Gine)
* Pieter Willem Botha (Güney Afrika Cumhuriyeti, Aparthayd)
* Frederik Willem de Klerk (Güney Afrika Cumhuriyeti)
* Nelson Mandela (Güney Afrika Cumhuriyeti, Afrika Ulusal Kongresi)
* Balthazar Johannes Vorster (Güney Afrika Cumhuriyeti, Aparthayd)
* Joseph Kasavubu (Kongo)
* Patrice Lumumba (Kongo)
* Mobutu Sese Seko (Kongo)
* Jomo Kenyatta (Kenya)
* Daniel arap Moi (Kenya)
* Jean-Bédel Bokassa (Orta Afrika Cumhuriyeti)
* Julius Nyerere (Tanzanya)
* İdi Amin (Uganda)
* Gnassingbé Eyadéma (Togo)

### Bilim insanları

* Niels Bohr
* Albert Einstein
* Enrico Fermi
* Howard Walter Florey
* Sigmund Freud
* Kurt Gödel
* Fritz Haber
* Werner Karl Heisenberg
* Andrey Nikolaevich Kolmogorov
* Linus Pauling
* Erwin Schrödinger
* John von Neumann
* Alan Turing

### İş Adamları

* John Maynard Keynes
* John Kenneth Galbraith
* Milton Friedman
* Henry Ford
* Thomas J. Watson
* Bill Gates

### Uzay Araştırmacıları

* Robert Goddard
* Wernher Von Braun
* Neil Armstrong
* Louis Bleriot
* Yuri Gagarin
* Vladimir Mikhailovich Komarov
* Freddie Laker
* Charles Lindbergh
* Ron McNair
* Ellison Onizuka
* Herman Potočnik Noordung
* Alan Shepard
* Valentina Tereshkova
* Wright Brothers

### Askerî Liderler

* Charles de Gaulle
* Dwight D. Eisenhower
* Sir Bernard Freyberg
* Douglas Haig
* Douglas MacArthur
* Rudolf Maister
* Bernard Montgomery
* Chester Nimitz
* George Patton
* Erwin Rommel
* Franc Rozman Stane
* Leon Trotsky
* Mao Zedong
* Georgy Zhukov

### Din Adamları

* Grigori Rasputin
* Papa XXIII. Ioannes
* Papa II. Ioannes Paulus
* Papa XII. Pius
* Rahibe Teresa
* The 13th Dalai Lama of Tibet, Thubten Gyatso
* The 14th Dalai Lama of Tibet, Tenzin Gyatso
* The Rev. Martin Luther King Jr.
* The Rev. Billy Graham
* Mahatma Gandhi
* Prabhupada A.C. Bhaktivedanta

### Sanatçılar

* Constatin Brancusi
* George Braque
* Salvador Dalí
* Marcel Duchamp
* Jacob Epstein
* Juan Gris
* Wassily Kandinsky
* Henri Matisse
* Joan Miró
* Amedeo Modigliani
* Piet Mondrian
* Henry Moore
* Pablo Picasso
* Jackson Pollock
* Andy Warhol

### Göstericiler

* The Beatles
* Bob Dylan
* Bob Marley
* Charlie Chaplin
* Elvis Presley
* Frank Sinatra
* Groucho Marx
* Jimi Hendrix
* Kraftwerk
* Louis Armstrong
* Lucille Ball
* Marilyn Monroe
* Michael Jackson
* Pink Floyd
* Queen
* Spike Jones
* Spike Milligan
* The Velvet Underground
* Metallica

### Yazarlar ve Şairler

* Louis Aragon
* Samuel Beckett
* Jorge Luis Borges
* André Breton
* Robert Brooke
* Basil Bunting
* Albert Camus
* Noam Chomsky
* Gillian Clarke
* Cid Corman
* Hart Crane
* Robert Creeley
* e. e. cummings
* T. S. Eliot
* Paul Eluard
* Gabriel García Márquez
* Allen Ginsberg
* Alamgir Hashmi
* Seamus Heaney
* Ernest Hemingway
* H.D.
* Orrick Johns
* James Joyce
* Franz Kafka
* Jack Kerouac
* Philip Larkin
* Mina Loy
* Hugh MacDiarmid
* Antonio Machado
* Andre Malraux
* Marianne Moore
* Sean O'Casey
* Charles Olson
* George Oppen
* George Orwell
* Wilfred Owen
* Ezra Pound
* Marcel Proust
* Thomas Pynchon
* Ayn Rand
* Charles Reznikoff
* Dorothy Richardson
* Jean-Paul Sartre
* Antoine de Saint-Exupéry
* Gary Snyder
* Gertrude Stein
* Wallace Stevens
* John Millington Synge
* J. R. R. Tolkien
* William Carlos Williams
* Virginia Woolf
* W. B. Yeats
* Louis Zukofsky

### Sporcular

* Babe Ruth
* Muhammad Ali
* Wilfred Benitez
* Larry Bird
* Sir Donald Bradman
* Roberto Clemente
* Fausto Coppi
* Angel Cordero
* Naim Süleymanoğlu
* Wilfredo Gomez
* Wayne Gretzky
* Sir Edmund Hillary
* Magic Johnson
* Michael Jordan
* Martina Navratilova
* Diego Maradona
* Jack Nicklaus
* Pelé
* Jackie Robinson
* Martin Strel
* Mark Todd
* Mike Tyson
* Ted Williams