Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# جۇڭگو پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | جۇڭگو پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى  |  |

 |
|  |
| ئۇچۇر |
| دۆلەت |
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى  |
| پوچتا نومۇرى |
230026  |
| توربېكەت |
  |
|
ئورنى جۇڭگو پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
 |
| ئۇنىۋېرسىتېتى |
|  |

**جۇڭگو پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى** جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ

ئۇنىۋېرسىتېت 1958-يىلى قۇرۇلغان.

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش

{{== مەنبەلەر ==

}}
# كەبىسە يىلى

**كەبىسە يىلى**، مىلادى تەقۋىمدە (گرېگورىيان تەقۋىمى) 365 كۈن ئورنىغا 366 كۈن كېلىدىغان يىل. بۇ ئارتۇق كۈن، نورمالدە 28 كۈن بولغان ھۇد\ڧېۋرال (2- ئاي) غا قوشۇلۇپ 29- كۈن كېلىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. تۆرت يىلدا بىر قېتىم كېلىدىغان بۇ يىلنىڭ سەبەبى دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىش دەۋرىنىڭ (ئاسترونومىيىلىك يىل)، قۇياشنىڭ ئوخشاش مېردىياندىن ئىككى قېتىم ئۆتۈشى ئارىسىدىكى ئوتتۇرىچە ۋاقىتنىڭ (كۈن) دەل ھەسسىسى بولمىغانلىقىدىندۇر. بىر ئاسترونومىيىلىك يىل تەخمىنەن 365.242 كۈن بولسىمۇ، نورمال بىر تەقۋىم يىلى 365 كۈن ھېسابلىنىدۇ.

كەبىسە يىل تۇنجى بولۇپ م.ب 46. يىلى، جۇلىيان تەقۋىمىدە قوللىنىلغان.

## كېلىپ چىقىشى

نامى قەدىمكى رىم ئىمپىراتورى يولىئوس كايسارنىڭ ھەر تۆرت يىلدا مارت ئېيىنىڭ ئالدىنقى ئېيىغا يەنە بىر كۈن قوشۇش بۇيرۇشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ پەرماندىن سوڭرە ھۇد ئېيىنىڭ 24- يىلى ھەر تۆرت يىلدا ئىككى مەرتە تەكرارلىنىدىغان بولغان. بۇ ئىككىنچى (bis) كۈن يىلنى «كەبىسە»، دەپ ئاتاشقا تۈرتكە بولغان.

## كەبىسە يىلىنىڭ بەلگىلىنىشى

ئادەتتە قائىدە بويىچە كەبىسە يىللىرى 4 رەقەمىنىڭ ھەسسىسى بولغان يىللاردۇر:

1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016, 2020، 2024، 2028، 2032 دېگەندەك.

لېكىن بۇ قائىدىنىڭ ئىككى ئالاھىيدە ئەھۋالى باردۇر:

1. 100 نىڭ ھەسسىسى بولغان يىللاردىن 400 گە قالدۇقسىز بۆلۈنگەن يىللار كەبىسە يىلىدۇر؛

مەسىلەن: 1200، 1600، 2000- يىللار كەبىسە يىلى، لېكىن 1700، 1800، ۋە 1900- يىللار كەبىسە يىلى ئەمەستۇر.

ڧەقەتلا 400 گە دەل بۆلۈنەلەيدىغان يىللارنىڭ كەبىسە يىلى بولالىشىنىڭ سەبەبى، بىر ئاسترونومىيىلىك يىلنىڭ 365.25 كۈن بولماي تەخمىنەن 365.242 كۈن بولىشىدىن كېلىپ چىققان خاتانى تۈگىتىش ئۈچۈندۇر.

2. ھېسابلاشنى تېخىمۇ نازۇك ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن -400گە قالدۇقسىز بۆلۈنەلىگەن ھالدا- 4000گە قالدۇقسىز بۆلۈنلەيدىغان يىللار كەبىسە يىل دەپ قوبۇل قىلىنمايدۇر.

مەسىلەن: 4000, 8000, 12000, 16000, 24000, 32000 ۋە 48000 دېگەندەك يىللار 400 گە دەل بۆلۈنەلىسىمۇ كەبىسە يىلى ئەمەستۇر.

## باشقا تەقۋىملەر

جۇلىيان، ئىسلاھات قىلىنغان جۇلىيان ۋە ئىران تەقۋىملىرىدىمۇ ئوخشاشقان قائىدىلەر بىلەن بەلگىلەنگەن كەبىسە يىللار باردۇر.

## ئۇلىنىشلار

29- ھۇد ھەققىدە بىلىۋېلىشقا تېگىشلىك 10 نەرسە BBC.co.uk (ئىنگىلىزچە)

## مەنبەلەر
# 16- قەھرىتان

**16- قەھرىتان** ياكى **16- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 16- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 16. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 349 (كەبىسە يىللارى 350) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

* م.ب 27 - رىم سېناتورى دىۋى ئاۋغۇستوس نامى بىلەن قەدىمكى رىم قەيسەرى بولدى. قەدىمكى رىم دۆلىتى رىم ئىمپېرىيىسى دەۋرىەە قەدەم قويدى.

* 1547 - رۇس چارى قورقۇنچ ئىۋان تاج كىيدى.

## مەنبەلەر
# چاد

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **دۆلەت رەئىسى** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر كۆلىمى** |
| **نوپۇسى** |
| **نوپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايۇنى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېېلفون كود نومۇرى** |

چاد
دۆلەت بايرىقى
**چاد** بولسا ئافرىقا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا نجامېنا، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا نجامېنا. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئىدرىس دېبي. ھازىرقى باش ۋەزىر يۇسۇف سالەھ ئاباس. بۇ دۆلەت 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 11 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر كۆلىمى 1 مىليون 284 مىڭ 000 كۇۋادىرات كىلومېتېر، نوپۇسى 10 مىليون 780 مىڭ.

## مەنبەلەر
# 1980 - يىلى

|  |  |
| --- | --- |
|  | 19 - ئەسىر | **20 - ئەسىر** | 21 - ئەسىر |
|  | 1977 | 1978 | 1979 | **1980** | 1981 | 1982 | 1983 |

**Script error: No such module "Year in various calendars".1980** - يىلى

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
# مۇزىكا

ئۇيغۇر مۇزىكا سەنئىتىنى ئۇسسۇل سەنىتى بىلەن قوشماق ياكى بىر گەۋدە دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. چۈنكى ئۇ ئىككىسىنىڭ تەرەققىياتى ئۇيغۇرلارنىڭ پىسخىك ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىپ ھالدا بىر - بىرىنى ئۆز ئارا شەرت قىلىشقان. ئۇسسۇل ئۇيغۇرلارنىڭ شوخ، تېتىك، مەردانە، غەيۇر، شادىيانە - خۇشپىچىم، قەيسەر مىجەز - خۇلقىنى نەپىس، نازۇك، ئەۋرىشىملىك ھەرىكەت تىلى بىلەن ئوبرازلىق ئىپادىلەش ئارقىلىق خەلقنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇپ كەلگەن بولسا، ئۇيغۇر مۇزىكا سەنئىتى بەدىئىيلىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكى، ئاھاڭىنىڭ كۆپ خىللىقى، رېتىمنىڭ مۇرەككەپلىكى، ۋەزىنىنىڭ ئېنىق - ئۆلچەملىكلىكى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئۇيغۇر ئۇسسۇل ھەرىكىتىگە جان كىرگۈزۈپ، ئۇنى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي پىسخىك ئالاھىدىلىكىگە تېخىمۇ ئۇيغۇنلاشتۇرغان.

ئۇيغۇر مۇزىكا تىلىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىپ چالغۇلىرىنىڭمۇ تۈرى كۆپ بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكىسىنىڭ ئاھاڭىنىڭ كۆپ خىللىقى، مۇرەككەپلىكى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى تولۇق ئىپادىلەش ئىقتىدارىغا ئىگە.

ئۇيغۇر مۇزىكا مەدەنىيىتىنىڭ خورىماس مەنبەسى بولغان ئون ئىككى مۇقام ئەنە شۇنداق ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن مۇزىكا دەستۇرى بولۇپ، مەيلى ئەنئەنىۋى نەغمىلەر ياكى ھازىرقى يېڭى مۇۋەپپەقىيەتلىك بەدىئىي مۇزىكا ئىجادىيەتلىرى بولسۇن ھەممىسى ئون ئىككى مۇقامغا ۋارىسلىق قىلىش ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن. مەسىلەن، قەشقەر، يەكەن، كۇچا، كورلا، قۇمۇل، ئىلى سەنەم - مەشرەپلىرى قاتارلىقلاردا ئېيتىلىدىغان ناخشا، ئوينىلىدىغان ئۇسسۇللارنىڭ مۇزىكىسى ۋە <غېرىب - سەنەم>، <تاھىر - زۆھرا> قاتارلىقلارنىڭ مۇزىكىسىنى، <تاشۋاي>، <شادىيانە>، <نىم پەدە>، <سوۋار>، <سېپىل ناخشىسى>، <جۇنۇن>، <زېمىن>، <ئالمىخان>، <لىۋەن يارلا>، <ئانارگۈل بالا>، <ھەيرانەي>، <ئىلاخۇن كۆك كۆز>، <سادىر پالۋان>، <ھەي دادەي>، <بۇ تاغلار ئېگىز تاغلار>، <شەرىخۇمارى>، <ئۆستەڭ ناخشىسى> قاتارلىق مۇزىكا، ناخشا - ئۇسسۇللارنىڭ ھەممىسى ئون ئىككى مۇقام ئاھاڭىنىڭ دائىرىسى ۋە تەسىرىدىن مۇستەسنا ئەمەس، بۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مۇزىكىلىق ناخشا - ئۇسۇللىرىنىڭ تىپىك نەمۇنىلىرىدىن بولۇپ، ئۇزۇن دەۋرلەردىن بۇيان خەلقىمىز بىلەن بىللە ياشاپ كەلمەكتە.

ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ - ئادىتىدە مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەر مەۋجۇت بولغىنىدەك، ئۇيغۇر مۇزىكىسىمۇ شۇنداق مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەردىن مۇستەسنا ئەمەس، مۇنداق مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەر جەنۇبىي شىنجاڭ، شەرقىي شىنجاڭ، شىمالىي شىنجاڭ (ئاساسەن ئىلى رايونى) ئۇيغۇرلىرىنىڭ مۇزىكا - ناخشىلىرىدا ئۇچرايدۇ. بۇ ئالاھىدىلىكلەر جەنۇبىي شىنجاڭ مۇزىكا ئاھاڭىدا مۇرەككەپ ئەگىتمە كۈي - ئاۋازلارنىڭ ئازلىقى، شەرقىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىنىڭ مۇزىكا - ناخشا كۈي - ئاۋازىنىڭ ئاددىيلىقى (كورلا، تۇرپان، قۇمۇل سەنەملىرىنىڭ كۈي - ئاۋازلىرى ئاساسىي جەھەتتىن ئوخشاش)، ئىلى مۇزىكا - ناخشىلىرىنىڭ ئەگىتمە، سىيرىلما، بۆلۈنمە ئاۋازلارنىڭ كۆپلۈكى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. ئەمما بۇ خىل ئالاھىدىلىكلەر ئون ئىككى مۇقام كۈي - ئاۋازلىرىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، يەنىلا ئۇيغۇر مۇزىكىسىنىڭ ئورتاق سىستېمىسىغا مەنسۇپ.

## مەنبەلەر
# 1920 - يىلى

|  |  |
| --- | --- |
|  | 19 - ئەسىر | **20 - ئەسىر** | 21 - ئەسىر |
|  | 1917 | 1918 | 1919 | **1920** | 1921 | 1922 | 1923 |

**Script error: No such module "Year in various calendars".1920** - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
# كىيېۋ

كىيېۋ
**كىيېۋ** بولسا ئۇكرائىنا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كىيېۋنىڭ 2،819،566 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 50.27°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°31، رايونمۇرى 44.

## مەنبەلەر
# روسىيە

روسىيەنىڭ دۇنيادىكى ئورنى
دۆلەت بايرىقى
دۆلەت گرېبى
**روسىيە** بولسا ياۋروپا جايلاشقان بىردۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا موسكۋا، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا موسكۋا. روسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى مەركىزىي شەھەر كراسنوداردۇر. دۆلەت تىلى بولسا رۇس تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت ۋلادىمىر پۇتىن. بۇ دۆلات 1380 يىلى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 17 مىللىئون 075 مىڭ 400 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 142 مىللىئون 008 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.

## مەنبەلەر
# كەڭلىك

**كەڭلىك** (φ) (ئىنگىلىزچە:Latitude، خەنچە: 纬度) يەر شارى يۈزىدىكى شىمال بىلەن جەنۇب ئوتتۇرىسىدا بۆلۈنگەن ئارىلىق گىرادۇسلىرى. ئېكۋاتوردىن جەنۇبىي ۋە شىمالىي قۇتۇپلارغىچە، ھەر قايسى 90 گرادۇسقا بۆلۈنىدۇ. شىمال تەرەپتىكىسى **شىمالىي كەڭلىك**، دېيىلىدۇ. جەنۇب تەرەپتىكىسى **جەنۇبىي كەڭلىك**، دېيىلىدۇ. ئېكۋاتورغا يېقىن بولغانلىرى **تۆۋەن كەڭلىك**: ئىككى قۇتۇپقا يېقىن بولغانلىرى **يۇقىرى كەڭلىك** دېيىلىدۇ. ئىككىسى ئارىسىدىكى 45 گرادۇس ئەتراپىدىكىسى **ئوتتۇرا كەڭلىك** دېيىلىدۇ. يەر يۈزىدىكى مەلۇم ئورۇندىن ئۆتكەن پاراللېل بىلەن ئېكۋاتور ئارىسىدىكى مەلۇم گرادۇس سانى شۇ ئورۇننىڭ كەڭلىكى بولىدۇ; دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئوخشاش كەڭلىككە ئىگە نوقتىلارنىڭ بىرلىشىشى بىلەن ھاسىل بولغان مەۋھۈم چەمبەرلەرگە پارالېل دېيىلىدۇ.

## گلوبۇس ئۈستىدىكى كەڭلىك

### ئالاھىيدىلىكلەر

* ئېكۋاتورنىڭ جەنۇبىدا 90، شىمالىدا 90، توپلام 180 پارالېل باردۇر.
* 0 گرادۇس پارالېلى ئېكۋاتوردۇر.
* 90 گرادۇس شىمال پارالېلى شىمالىي قۇتۇب نوقتىسىدۇر.
* 90 گرادۇس جەنۇب پارالېلى جەنۇبىي قۇتۇب نوقتىسىدۇر.
* 66 گرادۇس شىمال پارالېلى شىمالىي قۇتۇب دائىرىسىدۇر.
* 66 گرادۇس جەنۇب پارالېلى جەنۇبىي قۇتۇب دائىرىسىدۇر.
* ھەر پارالېل ئارىلىقى بىر كەڭلىك دەرىجىسىدۇر.
* پۈتۈن پارالېل دائىرەلەرىنىڭ ئاراسىداكى ئۇزاقلىق بىر بىرىگە تەڭدۇر.
	+ 1 گرادۇس پارالېل = تەخمىنەن 111 كىلومېتر.
	+ 1 مېنۇت پارالېل = تەخمىنەن 1.85 كىلومېتر.
	+ 1 سېكۇنت پارالېل = تەخمىنەن 0.39 كىلومېتر.
* پارالېللەر ھېچقاچان بىر بىرى بىلەن كېسىشمەس.
* ئېكۋاتوردىن باشقا، ھەر بىر چەمبەردىكى پارالېلدىن - بىرى شىمالىي يېرىم شاردا، يەنە بىرى جەنۇبىي يېرىم شاردا بولۇپ - ئىككى دانە باردۇر.
* پارالېللەرنىڭ ئەتراپ ئۇزۇنلۇقى دۇنيانىڭ شەكلىگە كۆرە ئېكۋاتوردىن قۇتۇپلارغا قاراپ بارغانسېرى قىسقىرايدۇ.
* باشلانغۇچ پارالېل ئېكۋاتوردۇر. ئېكۋاتور دۇنيانى شىمالىي يېرىم شار ۋە جەنۇبىي يېرىم شار دەپ ئىككى تەڭداش پارچىغا بۆلىدۇ.
* **كەڭلىك** (پارالېللەر)نىڭ ئۇزۇنلۇقلارى بارغانسېرى قىسقىراپ بارىدۇ.

### ئالاھىيدە نام بېرىلگەن كەڭلىكلەر

|  |  |
| --- | --- |
| شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرى | 39″ 33′ 66° N |
| شىمالىي تروپىك سىزىقى | 21″ 26′ 23° N |
| جەنۇبىي تروپىك سىزىقى | 21″ 26′ 23° S |
| جەنۇبىي قۇتۇپ چەمبىرى | 39″ 33′ 66° S |

## مەنبەلەر
# چىن سۇلالىسى

چىن سۇلالىسىنىڭ توپراقلىرى
**چىن سۇلالىسى**، چىن شىخۇاڭنىڭ ئاتا -بوۋىلىرى جۇشىياۋۋاڭنىڭ مىراخورى بولۇپ ،ئات بېقىشتا تۆھپە كۆرسەتكەچكە «يېڭ » فامىلىسى ھەدىيە قىلىنىپ ، چىن، يەنى بۈگۈنكى گەنسۇنىڭ تىيەنشۈي ئەتراپى سۇيۇرغال قىلىپ بېرىلگەن ،كېيىن زىمىنى شەنشىگىچە كېڭەيگەن ،شۇڭا دۆلەت نامىنى چىن دەپ ئاتىغان.

## مەنبەلەر
# ئۆردەك

**UYGHURCHE, [[|УЙҒУРЧӘ]]**

ئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، ئۇچۇش مۇساپىسى چەكلىك، سۇ ئۈزۈشكە ماھىر بولغان ئۆيدە بېقىلدىغان ئۆي قۇشلىرىنىڭ بىرى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى

**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئۆردەك

**ئېنگىلىزچە ئىسمى :**duck

**تەۋەلىكى :**ھايۋانلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**قۇشلار سىنىپى

**تۈركۈمى :**ياۋا غازسىمانلار تۈركۈمى

**ئائىلىسى :**ئۆردەكلەر ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**ئۆردەك ئۇرۇقدىشى

**تۈرى :**ئۆي قۇشلىرى

**كەنجى تىپى :**ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى

**كەنجى سىنىپى :**ھازىرقى قۇشلار كەنجى سىنىپى

**كەنجى ئائىلىسى :**ئۆردەك كەنجى ئائىلىسى

**كەنجى ئۇرۇقدىشى :**ئۆردەك كەنجى ئۇرۇقدىشى

## ياشاش قانۇنىيىتى

5پارچەئۆردەكئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، ئۇچۇش مۇساپىسى چەكلىك،  سۇ ئۈزۈشكە ماھىر بولغان ئۆيدە بېقىلدىغان ئۆي قۇشلىرىنىڭ بىرى. ئائىلىلەردە دان ۋە باشقا يېمەكلىكلەر بىلەن بېقىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا دائىم ئېرىق-ئۆستەڭ ۋە كۆللەردە غاقىلىدىشىپ ئەركىن ئۈزۈپ يۇرۇپ سۇنىڭ ئاستىدىكى لاي-لاتقىلارنى ۋە كىچىك بېلىجان ھەم يۇمران ئوت چۆپلەرنى ئۇزۇقلۇق قىلىپ يەيدۇ. تۇخۇم تۇغۇپ چۈجە چىقرىش ئارقىلىق كۆپيىدۇ. تۇخۇم شاكىلى سىلىق ھەم سۈزۈك بولدۇ. ئىككى پۇتى قاتمۇقات تەڭگىچىلەر بىلەن قاپلانغان بۇلۇپ ئەركەك ئۆردەك ھەر يىلى ئىككى قېتىم پەي تاشلاشدۇ. ئۆردەك گۆشىنى يېيىشكە، پەيلىرىدىن ياستۇق، يوتقان قىلىشقا بولىدۇ.

## تۈرى ۋە سىرتقى شەكلى

ئۆردەكئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، تۇمشۇقى ياپىلاق، پۇتى قىسقا، بارماق ئارىلىقىدا پەنجىسى بار. ئۆي ئۆردىكى ۋە ياۋا ئۆردەك دەپ ئىككى خىل بولىدۇ.

ۇ.

ئۆردەك نېمە ئۈچۈن قىشتا سوغۇق سۇدىن قورقمايدۇ؟

ئالىملارنىڭ تەتقىق قىلىشىچە، ئۆردەكنىڭ نورمال بەدەن تېمپېراتۇرىسى 42 سېلسىيە گرادۇس ئەتراپىدا بولۇپ، ئادەم بەدىنى تېمپېراتۇرىسىدىن بەش-ئالتە سېلسىيە گرادۇس يۇقىرى بولىدىكەن. كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى، ئۆردەك سوغۇق سۇدا ئۇزۇن تۇرسىمۇ، زادىلا توڭلىمايدىكەن، بۇ نېمە ئۈچۈن؟

ئەسلىدە، ئۆردەكنىڭ پاچىقى ياكى سەكرەش بوغۇمىنىڭ ئىچىدىكى يىلىك بىر قەدە سۇيۇق بولۇپ، سەكرەش بوغۇمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ناھايىتى تۆۋەن ھالەتتىمۇ يىلىك قېتىشىپ قالمايدۇ. شۇڭا، ئۆردەك مۇزدەك سوغۇق سۇدا تۇرغاندىمۇ پۇتىدىكى سۇيۇقلۇق ئايلىنىپ تۇرغاچقا ئۇنىڭ پۇتى تەبىئىي ھالدا سوغۇقتىن قورقمايدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، ئۆردەكنىڭ كۆپ ۋاقتى سۇدا ئۆتىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ بەدەن قۇرۇلمىسىدا سۇدا ياشاشقا ماس كېلىدىغان نۇرغۇن ئالاھىدىلىكلەر بار. مەسىلەن، ئۇنىڭ بەدىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى شۇنداقلا ئىچكى ئەزالىرىنى ماي قاپلاپ تۇرغان بولىدۇ. قۇيرۇق قىسمىدا بولسا بىر جۈپ تەرەققىي قىلغان ماي بېزى بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ماي ئاجرىتىپ چىقىرالايدۇ. ئادەتتە، ئۆردەك دائىم كەڭ ئېغىزى بىلەن قۇيرۇقىنى چوقۇپ ماينى سىقىپ چىقىرىدۇ، ئاندىن ئۇنى پۈتۈن بەدىنىدىكى پەيلىرىگە سۈركەپ چىقىدۇ. بۇنداق بولغاندا، ئۇنىڭ بەدىنى بىر قەۋەت ماي بىلەن قاپلىنىپ، بەدىنىگە ئوڭايلىقچە سۇ يۇقمايدۇ.

يۇقىرىقى پاكىتلاردىن ئۆردەكنىڭ نېمە ئۈچۈن قىش كۈنلىرىمۇ سوغۇق سۇدىن قورقمايدىغانلىقىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى

## مەنبەلەر