Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# كۇڭزىچىلىق

كۇڭزى ، كۇڭزىچىلىقتىكى مۇھىم شەخس
**كۇڭزىچىلىق**（خەنزۇچە: 儒家） يۈزلىگەن تەپەككۇر مەكتىپىنىڭ بىرى ۋە توققۇز ئېقىندىكى ئون مەكتەپنىڭ بىرى ، ئۇ جۇڭگودا بارلىققا كەلگەن ۋە ئوخشاش ۋاقىتتا شەرقىي ئاسىيادىكى باشقا دۆلەتلەرگە تەسىر قىلغان ۋە تارقالغان بىر خىل تەپەككۇر ۋە پەلسەپە. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىردە كۇڭزى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ ، ئاق كۆڭۈللۈك ، ئەپۇچانلىق ، سەمىمىيلىك ۋە ساداقەتمەنلىكنى يادرولۇق قىممەت قارىشى قىلىدۇ. كۇڭزىچىلىق ئاق كۆڭۈللۈك ۋە ئەخلاقنى تەشەببۇس قىلىپ ، دۆلەتنى باشقۇرىدۇ ، كىشىلەرنىڭ سۆز-ھەرىكىتىنى قائىدە-يوسۇن بىلەن قېلىپلاشتۇرۇپ ، زىددىيەتلەرنى ھەل قىلىپ ، دۆلەتنى تىنچلاشتۇرىدۇ.

كۇڭزىچىلىق كۇڭزىنى دانىشمەن دەپ ھۆرمەتلەيدۇ ، تۆت كىتاب ۋە بەش كلاسسىكنى كلاسسىك دەپ قارايدۇ ، مېنكيۇس ، شۈنزى ، دوڭ جوڭشۇ ، خەن يۈ ، ئېرچېڭ ، جۇ شى قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلۈپ ، شەرقىي ئاسىيانىڭ سىياسىيغا تەسىر كۆرسەتتى. مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي مائارىپ. 19-ۋە 20-ئەسىرلەردە ، جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىي تۈزۈمى ۋە ئىجتىمائىي مەدەنىيىتى غەربنىڭ سىياسىي تۈزۈمى ۋە زامانىۋىلىشىشنىڭ تەسىرىگە دۇچ كېلىپ ، ئىچكى تالاش-تارتىش ۋە چەتئەل كۈچلىرىنىڭ ئارىلىشىشىغا ئۇچرىدى. كۇڭزىچىلىقنىڭ زامانىۋى ئۆزگىرىشى ۋە ئۇنىڭ زامانىۋى جەمئىيەتتىكى رولى يەنىلا ھازىرقى يېڭى كۇڭزىچىلىقنى ئۈزلۈكسىز تەتقىق قىلىدىغان تېما.

## مەنبەلەر
# ئەدەبىيات

گۈزەل سەنئەت، مۇزىكا، ئۇسسۇل، دراما، كىنو، بىناكارلىق، ھۈنەر - سەنئەت قاتارلىقلار كونكرېت بەدىئىي ئوبراز يارىتىپ، ئوقۇرمەن - كۆرۈرمەنلەرنىڭ تۇرمۇشتىكى شەيئى ۋە ھادىسىلەرنى تونۇشى ھەم چۈشىنىشىگە ياردەم بېرىپ، ئۇلارنى گۈزەللىكتىن بەھرە ئالدۇرىدۇ ۋە تەربىيىگە ئىگە قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ سەنئەت دېيىلىدۇ.

ھەر خىل سەنئەت شەكىللىرىنىڭ بەدىئىي ئوبراز يارىتىش ئۇسۇلى ۋە ئىشلىتىدىغان ماتېرىيالى ئوخشاشمايدۇ. رەسساملىق، ھەيكەلتىراشلىق، بىناكارلىق قاتارلىقلارنىڭ ئىشلىتىدىغىنى سىزىق، رەڭ، توپا - لاي، خىش - كېسەك؛ مۇزىكا، ئۇسسۇل قاتارلىقلارنىڭ ئىشلىتىدىغىنى ئاۋاز، رىتىم، مېلودىيە، بەدەن ھەرىكىتى.... ئەدەبىياتنىڭ ئوبراز يارىتىش ماتېرىيالى − تىل. شۇڭا، ئەدەبىيات «تىل بىلەن ئوبراز يارىتىدىغان سەنئەت» ياكى «تىل سەنئىتى» دۇر.

تىل بىلەن ئوبراز يارىتىدىغانلاردىن رومان، پوۋېست، ھېكايە، شېئىر، سەھنە ئەسىرى، نەسر قاتارلىقلار بار. يازغۇچى تۇرمۇش ھەققىدىكى كۆزىتىشى، تەسىراتى، تونۇشى، چۈشەنچىسىنى تىل بىلەن ئىپادىلەپ، ئەدەبىي ئوبراز شەكىللەندۈرىدۇ؛ ئوقۇرمەن ئەسەرنىڭ تىلىدىن پايدىلىنىپ چۈشىنىش، ھېس قىلىش ۋە قايتا ئىجاد قىلىش ئارقىلىق كاللىسىدا ئەدەبىي ئوبراز شەكىللەندۈرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، تىل يازغۇچى بىلەن ئوقۇرمەننىڭ كۆڭلىنى تۇتاشتۇرىدىغان كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ.

ئەدەبىيات تىل ياردىمىدە ئوبراز يارىتىدىغانلىقى بىلەن باشقا سەنئەت شەكىللىرىدىن سېلىشتۇرغۇسىز ئەۋزەللىككە ئىگە. چۈنكى، بىر پارچە رەسىمدە بىر كىشىنىڭ تاشقى قىياپىتى ۋە تۇرقىنى سىزغىلى بولغىنى بىلەن، ئۇنىڭ كاللىسىدىكى تەپەككۇر پائالىيىتىنىڭ مۇرەككەپ جەريانىنى سىزغىلى بولمايدۇ؛ پروزا ئەسەرلىرىدە ئۇنداق ئەمەس، ئۇنىڭدا كىشىنىڭ پورترىتى، كىيىم - كېچىكى، مىمىكىسى (چىراي ئىپادىسى) قاتارلىق تاشقى نەرسىلەرنى تەسۋىرلەپلا قالماستىن، بەلكى پېرسوناژلارنىڭ ئىدىيىسى، ھېسسىياتى ۋە ئىنچىكە پسىخىكىلىق پائالىيەتلىرىنىمۇ ئىپادىلىگىلى بولىدۇ. تىل بىلەن شەيئىلەرنى بايان قىلغىلى، ۋەقەلەر ئۈستىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزگىلى، شەيئىلەرنىڭ تەرەققىيات جەريانىنى سۈرەتلىگىلى بولىدۇ. تىل زامان - ماكان چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدۇ، ئۆتمۈش ۋە كەلگۈسىنى، رېئال ۋە مەۋھۇم ئەھۋاللارنى ئەركىن ۋە جانلىق ئىپادىلىگىلى بولىدۇ. شۇڭا، تىل بىلەن ئوبراز يارىتىدىغان سەنئەت − ئەدەبىيات بولسا سەنئەت تۈرلىرى ئىچىدىكى ئىپادىلەش كۈچىگە ئەڭ باي سەنئەت ھېسابلىنىدۇ.

كەڭ مەنىدە بارلىق كىتاب ۋە گېزىت - ژۇرناللارنىڭ بىر پۈتۈن يىغىندىسىنى، تار مەنىدە بولسا بەدىئىي ئەدەبىياتنى كۆرسىتىدۇ. تۈرلۈك ساھەلەرگە خاس ئەسەر ۋە كىتابلارنىمۇ ئومۇمەن ئەدەبىيات ئاتالغۇسى بىلەن ئاتاپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. مەسىلەن: <سىياسىي ئەدەبىيات>، <ئىقتىسادىي ئەدەبىيات>، <ئىلمىي ئەدەبىيات>.

## غەرپ ئەدەبىيات تارىخى

## شەرق ئەدەبىيات تارىخى

## ئەدەبىياتنىڭ تۈرلىرى

## ئەدەبىيات نەزەرىيىسى

## ئەدەبىيات تەتقىقاتى

## تۆت ژانىر

## ئەدەبىيات شەخىسلىرى

## ئوخشىمىغان تىل، دۆلەتلەردىكى ئەدەبىيات

## مەنبەلەر

## قاراڭ

## مەنبەلەر
# ئىسىم

ئادەم ۋە نەرسىلەرنىڭ، ۋەقە ھەم تەبىئەت ھادىسلىرىنىڭ نامىنى بىلدۈرىدىغان سۆز تۈركۈمى ئىسىم دېيىلدۇ. مەسىلەن: مەھمۇد، كىتاپ، يامغۇر ئىسىملارغا ئادەملەر ئۈچۈن «كىم، كىملەر»، نەرسىلەر ئۈچۈن «نېمە، نېمىلەر» دېگەن سۇئال ېرىلدۇ.

## تارىخى

## تەبىرى

## ئۇيغۇر تىلىدا

## ئۇيغۇر تىلىدا تۈرلىرى

ئىسىملار مەنە دائىرىسى جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك تۈرلەردە بولىدۇ.

1) ئادەم ئىسىملىرى 2) كەسىپ ئىسىملىرى 3) جۈنلىق نەرسىلەر ئىسىملىرى (قوي) 4) جانسىز نەرسىلەر ئىسىملىرى (قەلەم) 5) تەبىئى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (يامغۇر)

6) ئىجتىمائى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (زىياپەت) 7) ئابىستىراكىت ئىسىملار (تەشكىلات) 8) نەسەپ، تۇققانچىلىق ئىسىملىرى (بوۋا ) 9) جۇغراپىيەلىك ئىسىملار (دەريا، قىتئە)؛ 10) مەمۇرى بۆلۈنمە ئىسىملىرى (دۆلەت، ۋېلايەت)

11) بەلگە-ھالەت ئىسىملىرى (خوشاللىق، نامراتلىق ) 12) ئورۇن-جاي ئىسىملىرى (قەشقەر) 13) مىللەت، قەبىلە ئىسىملىرى 14) پەسىل، ۋاقىت ئىسىملىرى

## باشقا تىللاردا

## قارالسۇن

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

|  |
| --- |
| **ئۇيغۇرچە گرامماتىكا** |
|

| تۈرلەر | ئۇيغۇرچە گرامماتىكا |
| --- | --- |
| **فونېتىكا**: | سوزۇق تاۋۇش | ئۈزۈك تاۋۇش |
| **سۆز**: | ئىسىم | سۈپەت| رەۋىش| ئالماش| ئالماش| باغلىغۇچى
پېئىل |
| **جۈملە**: | ئىسىم جۈملە | پېئىل جۈملە |
|

---

 |

 |
# خەنزۇچە

| **خەنزۇچە汉语/漢語** |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  خەنزۇ يېزىقى بىلەن يېزىلغان «**خەنزۇچە**» (汉语/漢語) سۆزى |
|

|  |
| --- |
|  خەنزۇچە ئىشلەتكۈچىلەر پۈتۈن دۇنيادىكى تارقىلىش خەرىتىسى |

 |

 |

**خەنزۇچە** (خەنزۇچە: **汉语**) ، **خەنزۇ** لارنىڭ **تىلى** ، ئۇ چىن سۇلالىسى نەپىس سۆزلەر يىلدىن باشلاپ تەرەققىي قىلغان ئانالىز تىلى بولۇپ ، يېزىق سىستېمىسىدا ئىدىئوگرامما (خەنزۇچە خەت) ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ خەنزۇ-زاڭزۇ تىلى ئائىلىسىدىكى ئەڭ چوڭ تىل ئائىلىسى ۋە دۇنيادىكى ئانا تىلدا سۆزلىشىدىغانلار ئەڭ كۆپ تىل۔ دۇنيا نوپۇسىنىڭ بەشتىن بىرى ئۇنى ئانا تىل ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلەيدۇ۔

خەنزۇچە ئانا تىل بولغان جايلاردا ئوخشىمىغان ئورتاق ئىسىملار بار ، ھەمدە نۇرغۇن دىئالېكت ۋارىيانتلىرى بار ، بۇنىڭ ئىچىدە ، شىمالىي خەنزۇ تىلىنى ئاساس قىلغان بېيجىڭ دىئالېكت تىلى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن ، ئۇنىڭ كېلىپ چىققان پۇتۇڭخۇا تىلى خەنزۇ چەمبىرەك تىلىدىكى ئاساسلىق تىل تىلى۔ بۇنىڭدىن باشقا ، خەنزۇ تىلى يەنە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي تىلى بولۇپ ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلار تەرىپىدىن رەسمىي تىل سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان۔

خەنزۇچە تىللار پۇتۇڭخۇا ، گەن ، مىن ، كانتونچە ، خاككا ، ۋۇچە ۋە شياڭ قاتارلىق يەتتە تارماققا ئايرىلىدۇ۔ ھەر بىر تارماق بىرلىككە كەلگەن يېزىق بىلەن مۇستەقىل تىل دەپ قارىلىدۇ. مەيلى قايسى نۇقتىدىن پايدىلىنىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تىللار باراۋەر ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى خەنزۇچە ، خەنزۇچە بولسا ئۇلارنىڭ توپلىمى ، ئۇلارنىڭ بىرى ئەمەس۔

خەنزۇچە ئىشلىتىلگەن ھەرپلەر **خەنزۇ يېزىقى** ، ئۇلار مەنىنى ئىپادىلەيدىغان فونېتىكىلىق ھەرپلەر بولۇپ ، خەنزۇچە ئانالىز تىلى بولسا ، ئاھاڭنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئاھاڭ ئىشلىتىدۇ۔

## قارالسۇن

* خەنزۇ تىلىنىڭ فونېتىكىلىق ئېلىپبە لايىھىسى (汉语拼音方案)
* خەنزۇچىنىڭ فونىتىك ئەلىپبەسى/پىنيىن (汉语拼音字母)

## مەنبەلەر
# سۇمو

**سۇمو** (ئۇيغۇچە باشقىچە ئاتىلىشى: ياپونچە چېلىشىش، گىگانتلار چېلىشىشى؛ ياپونچە: 相撲، ئوقۇلۇشى، سۇمو، بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلىش دىگەن مەندە) ياپونلارنىڭ ئەنئەنۋى، ئەڭ مودا، ئەڭ ئالقشىلانغان چېلىشىش تۈرى.

سۇمو (سۇموچە چېلىشىش)
Sumo wrestling (相撲)| سۇمو مۇسابىقىسى |
| فوكۇس | موللاق ئاتتۇرۇش |
| ئۇچرىشىش | پۈتۈن |
| ئۇلۇس | ياپونيە |
| ئالدىنقى ۋاريانىتى | Tegoi تەگوئىي |
| ئەۋلاد ۋاريانتى | Jujutsu جۇجۇتسۇ |
| ئولىمپىك تۈرى | ياق، لېكىن خ ئو ك تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان |
| ئورگان تورى | www.sumo.or.jp/en/index |

سۇمو| ئالى باشقۇرۇش مەركىزى | خەلقئارارلىق سۇمو فېدىراتسىيەسى (ھەۋەسكارلار)
ياپونيە سۇمو بىرلەشمىسى (كەسپىلەر) |
| تۇنجى ئوينالغان | ياپونيە، 16-ئەسرنىڭ ئوتتۇر يېرىمدىن بۇيان |
| خۇسۇسىيەتلىرى |
| ئۇچرىشامدۇ؟ | ئەلۋەتتە |
| كوماندا بۇيۇنچىمۇ؟ | ياق |
| قىز-ئوغۇرللا بىرلىكتە
ئوينىسا بۇلامدۇ؟ | ھە (ھەۋەسكارلار، ئايرىلىپ ئوينايدۇ)
ياق (كەسپىي، پەقەت ئەرلەلار) |
| تىپى | چېلىشىش تەنھەركىتى |
| قوراللار | Mawashi ماۋاشى |
| ئويۇن سۇپىسى | Dohyō دوخيو |
| Glossary | Glossary of sumo terms |
| ھازىرقى ھالىتى |
| رايونلار | دۇنيا بويىنچە: ھەۋاسكارلار
ياپونيە: كەسپى سۇموچىلار |
| ئولىمپىك | ياق |
| مېيىپلا ئولىمپىك | ياق |
| دۇنيا مۇسابىقىسى | 2001 (تەكلىپىك)
2005–ھازىرغىچە |

ياپونيەدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
1910-يىلدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
قەدىمقى دەۋرىدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
سۇموچى ئاساشوريۇ
## مەنبەلەر
# 12 مۆچەل تەقۋىمى

**12 مۆچەل تەقۋىمى**، ئاسىيادا، بولۇپمۇ خىتاي ۋە تۈركىي قەۋىملەر تەرىپىدىن كەڭ قوللىنىلغان بىر تەقۋىم. شۇنداقلا ياپونلار، كورىيەلىكلەر، ۋىيېتناملىقلار، موڭغۇللار ۋە مانجۇلاردىمۇ پەرقلىق تۈرلىرى قوللىنىلغان.

بۇ تەقۋىمدە، ھەر بىر ھايۋان بىر يىلنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن; «يولۋاس يىلى» غا ئوخشاش. ھەر يىلى ئۇ ھايۋاننىڭ ئالاھىدىلىكى بىلەن شەكىللىنىدۇ دەپ قارىلىدۇ. مەسىلەن ، مايمۇن يىلىدا قىزىقارلىق ۋە ئالدامچىلىق كۆپىيىدۇ دەيدىغان ئىشەنچ بار. ئۇ ياش (AGE: 12x5 = 60 ياش) قاتارلىق دەۋرلەردە تەرەققىي قىلىدۇ ، بۇ سان ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 12 ھايۋان بىلەن تۈرك كالېندارى ، بۇ كالېندار مودۇ تەڭرىقۇت تەختكە چىققان ۋاقتى. م.ب 209 - يىلى باشلىنىدۇ.

## تۈركىي خەلقلەردە مۆچەل تەقۋىمى

ئۇيغۇرچە مۆچەل ئ‍اتلىرى| قەدىمقى ئۇيغۇرچە
قوچو | ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە |
| --- | --- |
| كۈسكۈ | چاشقان |
| ئۇد | كالا |
| بارس | يولۋاس |
| تاۋشغان | توشقان |
| لۇۇ | بېلىق |
| يىلان | يىلان |
| يانت\ياند | ئ‍ات |
| قوين | قوي |
| بىچىن | مايمۇن |
| تاقىغۇ\تاقاغۇ | توخۇ |
| ئ‍ىت | ئ‍ىت |
| توڭۇز | توڭۇز\چوشقا |

### مەنبەلەر
# جىن سۇلالىسى

| **جىن سۇلالىسى-晋朝م. 266-يىلى-م. 420-يىلى** |
|  |
| **غەربىي جىن سۇلالىسىنىڭ مىلادىيە 280-يىلىدىكى زېمىنى** |
| **پايتەخت** | لوياڭ، جيەنكاڭ |
| **قۇرۇلغان** | م. 266-يىلى |
| **غولىغان** | م. 420-يىلى |
| **ئۆتمۈش** |
| **ئالدىدا** | **كەينىدە**  |
| ئۈچ پادىشاھلىق | جەنۇب شىمال سۇلالىلىرى |

**جىن سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Jin**) بولسا

## تارىخ

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

|  |
| --- |
| **خىتاي تارىخى** |
|

| قۇرۇلغان ۋاقىت | مەۋجۇت بولغان دۆلەتلەر |
| --- | --- |
| **مىلادتىن بۇرۇن**: | شيا سۇلالىسى|شاڭ سۇلالىسى|جۇ سۇلالىسى|چىن سۇلالىسى|غەربىي خەن سۇلالىسى |
| **م. 0-499**: | شىن سۇلالىسى|شەرقىي خەن سۇلالىسى|ئۈچ پادىشاھلىق|جىن سۇلالىسى|ۋېي سۇلالىسى |
| **م. 500-999**: | سۈي سۇلالىسى | تاڭ سۇلالىسى|شىمالىي سوڭ سۇلالىسى |
| **م. 1000-1499**: |  ئالتۇن سۇلالىسى|تاڭغۇت سۇلالىسى | جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسى |
|  | موڭغۇل ئىمپېرىيىسى |يۈەن سۇلالىسى| مىڭ سۇلالىسى |
| **م. 1500-1999**: | چىڭ سۇلالىسى|جۇڭخۇا مىنگو |
| **باشقىلار**: | چىڭگىزخان-تارىخى فىلم |
|

---

 |

 |

## مەنبەلەر
# توكيو

توكيو
**توكيو** بولسا ياپونىيە خونسيو ئارىلى دىكى بىر شەھەر 2007 نوپۇس بار، توكيونىڭ 12،790،000 نوپۇسى بار، 2،187.08 كم² دائىرلئىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 35.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 139°46.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# خونسيو ئارىلى

خونسيو ئارىلى
**خونسيو ئارىلى** بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 103,000,000 نوپۇسىبار، 227,962.59 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# كيۇسيۇ ئارىلى

كيۇسيۇ ئارىلى
**كيۇسيۇ ئارىلى** بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 13,231,995نوپۇسىبار، 35,640 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 131°00.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# شىكوكۇ

شىكوكۇ
**شىكوكۇ** بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 4،141،955نوپۇسىبار، 18،803.68 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.

## مەنبەلەر
# خوككايدو ئارىلى

خوككايدو ئارىلى
**خوككايدو ئارىلى** بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 5,583,072 نوپۇسىبار، 83,453.57 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# ئائومورى ناھىيىسى

**ئائومورى ناھىيىسى** بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش
# ئوساكا

ئوساكا

**ئوساكا** بولسا ياپونىيە خونسيو ئارىلى دىكى بىر شەھەر 2007 نوپۇس بار، ئوساكانىڭ 2،636،257 نوپۇسى بار، 222.11 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 34.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 135°30.

## تارىخ

## جۇغراپىيە

## مەمۇرىي رايون

## ئىقتىساد

## ئاساسىي قۇرۇلۇش

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## تەربىيە

## ساياھەتچىلىك

## مائارىپ

## تەنھەرىكەت يىغىنى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
# خەنشىن يولۋاس

**خەنشىن يولۋاس**(阪神タイガース) ياپونىيە ۋاسكىتبول كوماندىسى.
قىسقارتىلغان ئىسمى «خەنشىن» ، لەقىمى «يولۋاس». ئۇ بەزىدە «يولۋاس» ياكى «جەڭگىۋار يولۋاس» دەپ ئاتىلىدۇ. ياپونىيىدە ھازىر بار بولغان 12 كەسپىي ۋاسكىتبول كوماندىسى ئىچىدە ، ئۇ يومىئۇرى كاتتىباشلىرىدىن قالسىلا ئىككىنچى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ، شۇنداقلا 1936-يىلى كەسپىي ۋاسكىتبول بىرلەشمە مۇسابىقىسىنى باشلىغان كوماندىلارنىڭ بىرى. 1960-يىلغىچە ، ئۇرۇش مەزگىلىدە بىر مەزگىلنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، ئوساكا يولۋاس دەپ ئاتالغان.

تىجارەت شىركىتى خەنشىن يولۋاس چەكلىك شىركىتى. ئانا شىركىتى خەنشىن ئېلېكتر تۆمۈر يولى (خەنكيۇ خەنشىن پاي كونترول شىركىتى).

بەش بىرلەشمە غەلبە قىلدى (بىرلەشمە مۇسابىقىدە غەلىبە سانى 5-ئورۇندا) ، پەقەت بىرلا قېتىم ياپونىيەدە (12 كوماندا ئىچىدە ئەڭ تۆۋەن ئورۇنغا تىزىلغان) ، 1987-يىلدىن 2001-يىلغىچە ، قاراڭغۇ دەۋر 15 قېتىم 10 قېتىم تۆۋەنگە چۈشۈپ كەتكەن. پەسىل.

## سىرتقى ئۇلىنىش

* رەسمىي بېكەت

## مەنبەلەر
# موڭغۇل تىلى

دۇنيادا موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.
موڭغۇل تىلى.
موڭغۇلىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 5.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

| موڭغۇلچە |    | ئۇيغۇرچە |
| --- | --- | --- |
|
Бүх хүмүүс эрх чөлөөтэй, нэр төр, эрх тэгш төрдөг. Тэд ухамсар, мөс чанараар хангагдсан бөгөөд бие биедээ ахан дүүсийн сэтгэлээр ажиллах ёстой. |  | ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا بابباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلغە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر-بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاش روخ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. |

## مەنبەلەر
# تۈرك تىلى

| تۈركچە **Türkçe** |
|  |
| **قوللىنىدىغان دۆلەت**
ۋە رايونلار | تۈركىيە، شىمالىي قىبرىس
ئوتتۇرا شەرق، ياۋروپا ۋ.ب |
| **قوللانغۇچىلار** | تەخمىنەن 80 مىلىيون[13.نچى] |
| **تەۋەلىكى** | ئالتاي تىل سېستىمسى
تۈركىي تىللار
ئوغۇز لەھچەسى |
| **رەسمىي تىل** | تۈركىيە ۋە شىمالىي قىبرىس |
| **ئەلڧبە** | لاتىن\29 ھەرڧ (1928) |
| **تىل كودلىرى** | **ISO 639-1** = tr
**ISO 639-2** = tur **ISO 639-3** = tur  |

زامانداش تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئىچىدە قوللانغۇچى سانى ئەڭ كۆپ بولغان تۈركىي تىل بولۇپ تۈركىيە تۈركچەسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۈركىيە سىرتىدا ئاسىيادا سۇرىيە، ئىراق، مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلىقى ئەزاسى بولمىش مەركىزى ئاسىيادا، ياۋروپادا گوللاندىيە، گېرمانىيە، ئەنگىلىيە باشتا ياۋروپانىڭ ھەرقايسى يەرلىرىدە، ئامېرىكا ۋە ئاۋىسترالىيە، يېڭى زېللاندىيە دە ئاز ساندا بولۇپ تەقرىبەن 80 مىليۇن كىشى بۇ تىلدا سۆزلىشىدۇ.

تۈركىيە تۈركلىرىنىڭ ئانا ۋەتەنى بۇگۈنكى مەركەزى ئاسيا بوزقىرلىرى بولۇپ ئۆتۈكەندىن تارىم ۋادىسىغىچە، ئالتاي تاغلىرى - بالقاش كۆلى بويلىرىدىن تۈركمەن چۆللىرىگىچە بولغان كەڭ جوغراڧىيە پۈتۈن تۈركلەرنىڭ ئاتا ۋەتەن يۇرتىدۇر.

## شېۋە

تۈركچىنى شىۋىلىرى تراكيا، ئىستانبۇل، ئەگە، ئىچ ئاناتولىيە، يۆرۈك، قارادېڭىز، شەرقى ئاناتولىيە تۈركچىسى قاتارلىقلار.

## يېزىق

تۈركلەر تارىختا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن كۆكتۈرك يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئىسلامىيەتتىن سوڭرە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن بىرگە ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ڧارسچەگە «ڭ» ھەرىڧىنى قوشۇپ تۈركىي تىلنى خاتىرلەشتە قوللىنىشقا باشلىغان. تۈركلەر ئىسلەمىيەت بىلەن ئۇچرىشىپ 1000 يىلدىن كۆرەك ۋاقت ئەرەب ھەرىڧلىرى قوللانغان تۈركلەر 1923- تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇستاڧا كامال پاشانىڭ تەشەببۇسى بىلەن 1928- يىلى، بۇگۈن قوللىنىلماقتا بولغان 29 ھەرڧلىك لاتىن ئەلىڧبەسىگە كۆچكەن.

## ئۈلگە

| تۈركچە |    | ئۇيغۇرچە |
| --- | --- | --- |
|
Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. |  | ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا بابباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلغە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر-بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاش روخ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. |

## مەنبەلەر

|  |
| --- |
| تۈركىي تىللار ئېنسىكلوپېدىيىسى |

ئەزەربەيجانچە | باشقۇرتچە | چۇۋاشچە | ئۆزبېكچە | قاراقالپاقچە | قازاقچە | قىرغىزچە | قرىم تاتارچە | تاتارچە | تۈركمەنچە | تۈركچە | ئۇيغۇرچە| ياقۇتچە | گاگائۇزچە | جەنۇبىي ئەزەربەيجانچە
# برۇنېي

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نوپۇسى** |
| **نوپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايونى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېلېفون كود نومۇرى** |

برۇنېي
دۆلەت بايرىقى
**برۇنېي** (برۇنېي دارۇسسالام دۆلىتى) بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا باندار سەرى بەگاۋان، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا باندار سەرى بەگاۋان. دۆلەت تىلى بولسا مالايچە. ھازىرقى سۇلتان ھاسسانال بولكىئاھ. بۇ دۆلەت 1984 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 5 مىڭ 765 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 460 مىڭ.

## مەنبەلەر