# دۇنيا بانكىسى

**دۇنيا بانكىسى** مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىنى يولغا قويۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن كىرىملىك دۆلەتلەر ھۆكۈمەتلىرىنى قەرز ۋە ياردەم بىلەن تەمىنلەيدىغان خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە ئورگىنى . دۇنيا بانكىسى دۇنيا قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات بانكىسى (IBRD) ۋە خەلقئارا تەرەققىيات جەمئىيىتى (IDA) نىڭ ئورتاق ئىسمى بولۇپ، دۇنيا بانكىسى گۇرۇھىغا تەۋە بەش خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ ئىككىسى. ئۇ 1944-يىلدىكى برېتتون ۋودس يىغىنىدا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە قۇرۇلغان. ئاستا باشلانغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ تۇنجى قەرزى 1947-يىلى فرانسىيەگە بېرىلگەن. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدا، ئۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيا دۆلەتلىرىگە قەرز بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىپ، 1980-يىللاردىكى بۇ بۇرچتىن يىراقلاشتى. يېقىنقى 30 يىلدا، ئۇ ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋە مۇھىت ئاسراش گۇرۇپپىلىرىنى قەرز مەبلىغىگە كىرگۈزدى. ئۇنىڭ قەرز ئىستراتېگىيىسى مىڭ يىللىق تەرەققىيات نىشانى شۇنداقلا مۇھىت ۋە ئىجتىمائىي كاپالەتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.

2022-يىلغا قەدەر، دۇنيا بانكىسىنى پرېزىدېنت ۋە 25 ئىجرائىيە مۇدىر، شۇنداقلا 29 تۈرلۈك مۇئاۋىن رەئىس باشقۇرىدۇ. IBRD ۋە IDA ئايرىم-ئايرىم ھالدا 189 ۋە 174 ئەزا دۆلەت. ئامېرىكا، ياپونىيە، جۇڭگو، گېرمانىيە ۋە ئەنگىلىيەنىڭ بېلەت تاشلاش ھوقۇقى ئەڭ كۆپ. بۇ بانكا تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە قەرز بېرىپ، نامراتلىقنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىدۇ. بۇ بانكا يەرشارىدىكى بىر قانچە ھەمكارلىق ۋە تەشەببۇسلار بىلەن شۇغۇللىنىپ، كېلىمات ئۆزگىرىشىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. دۇنيا بانكىسى بىر قاتار مەشىق قاناتلىرىنى باشقۇرىدۇ، ئۇ پاكىز ھاۋا تەشەببۇسى ۋە ب د ت تەرەققىيات سودىسى بىلەن ھەمكارلىشىدۇ. ئۇ ئوچۇق سانلىق مەلۇمات تەشەببۇسى ئىچىدە ئىشلەيدۇ ۋە ئوچۇق بىلىم ئامبىرىغا ساھىبخانلىق قىلىدۇ.

دۇنيا بانكىسى پۇل پاخاللىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا زىيان يەتكۈزۈش دەپ تەنقىدلىنىپ، 1988 ۋە 2000-يىللىرى نامايىش پەيدا قىلدى. بۇ بانكىنىڭ باشقۇرۇش ۋە COVID-19 يۇقۇم ىغا بولغان ئىنكاسىمۇ تەنقىد قىلىنغان.

## دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى

دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى بەش خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ كېڭەيتىلگەن ئائىلىسى، شۇنداقلا دۇنيا بانكىسىنىڭ ئانا تەشكىلاتى، تىزىملىكتىكى ئالدىنقى ئىككى تەشكىلات IBRD ۋە IDA غا بېرىلگەن كوللىكتىپ ئىسمى:

* خەلقئارا قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات بانكىسى (IBRD)
* خەلقئارا تەرەققىيات جەمئىيىتى (IDA)
* خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە شىركىتى (IFC)
* كۆپ تەرەپلىك مەبلەغ سېلىش كاپالىتى ئورگىنى (MIGA)
* مەبلەغ سېلىش ماجىرالىرىنى ھەل قىلىش خەلقئارا مەركىزى (ICSID)

## تارىخ

 خاررى دېكىستېر ۋايت (سولدا) ۋە جون ماينارد كېينېس، دۇنيا بانكىسى ۋە خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) نىڭ «قۇرغۇچى ئاتىلىرى»
دۇنيا بانكىسى 1944-يىلى برېتتون ۋۇدس يىغىنىدا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) بىلەن بىرلىكتە قۇرۇلغان. دۇنيا بانكىسىنىڭ باشلىقى ئەنئەنە بويىچە ئامېرىكىلىق . دۇنيا بانكىسى ۋە خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ھەر ئىككىسى ۋاشىنگىتوندا بولۇپ، ئۆز-ئارا يېقىندىن ھەمكارلىشىدۇ.

 خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسى قۇرۇلغان ۋاشىنگتون تېغى مېھمانخانىسىدىكى ئالتۇن ئۆي
گەرچە برېتتون ۋودس يىغىنىغا نۇرغۇن دۆلەتلەر ۋەكىللىك قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيە قاتناشقانلار ئەڭ كۈچلۈك بولۇپ، سۆھبەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى.  : 52–54 دۇنيا بانكىسى قۇرۇلۇشىدىكى مەقسەت سودا خاراكتېرلىك قەرز ئالالمايدىغان تۆۋەن كىرىملىك دۆلەتلەرگە ۋاقىتلىق قەرز بېرىش. بانكا يەنە قەرز ئالسا بولىدۇ ھەمدە پۇل تاپشۇرۇۋالغۇچىلاردىن سىياسەت ئىسلاھاتى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.

### 1944–1974

دەسلەپكى يىللاردا، بانكا ئىككى خىل سەۋەب بىلەن ئاستا باشلاندى: ئۇنىڭ مەبلىغى كەمچىل، ئامېرىكا ئىجرائىيە دېرىكتورى بىلەن بۇ تەشكىلاتنىڭ رەئىسى ئوتتۇرىسىدا رەھبەرلىك كۈرىشى بولدى. مارشال پىلانى 1947-يىلى يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، ياۋروپادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر باشقا مەنبەلەردىن ياردەم ئېلىشقا باشلىدى. بۇ رىقابەتكە دۇچ كەلگەن دۇنيا بانكىسى دىققىتىنى ياۋروپادىن باشقا ئىتتىپاقداشلىرىغا قاراتتى. 1968-يىلغىچە ئۇنىڭ قەرزى دېڭىز پورتى، تاشيول سىستېمىسى ۋە ئېلېكتر ئىستانسىسى قاتارلىق ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئۈچۈن ئاجرىتىلغان بولۇپ، قەرز ئالغۇچى دۆلەتنىڭ قەرزنى قايتۇرۇشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. 1960-يىلى خەلقئارا تەرەققىيات جەمئىيىتى قۇرۇلدى (ب د ت SUNFED دەپ ئاتىلىدىغان فوندىغا ئوخشىمايدۇ)، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى يۇمشاق قەرز بىلەن تەمىنلىدى.

1974-يىلدىن بۇرۇن، دۇنيا بانكىسى بەرگەن قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات قەرزى بىر قەدەر ئاز ئىدى. ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرى بانكىغا ئىشەنچ تۇرغۇزۇشنىڭ لازىملىقىنى تونۇپ يەتتى. مالىيە مۇتەئەسسىپلىكى ھۆكۈم قىلدى، قەرز ئىلتىماسى قاتتىق ئۆلچەمگە يېتىشى كېرەك.  : 56–60

دۇنيا بانكىسى قەرز ئالغان تۇنجى دۆلەت 1947-يىلى فرانسىيە. ئەينى ۋاقىتتىكى بانكىنىڭ رەئىسى جون مېككلوي پولشا ۋە چىلىدىن باشقا ئىككى ئىلتىماس قىلغۇچىدىن فرانسىيەنى تاللىغان. بۇ قەرز 250 دوللار ئىدى مىليون، تەلەپ قىلىنغان پۇلنىڭ يېرىمى ۋە قاتتىق شەرتلەر بىلەن كەلگەن. فرانسىيە تەڭپۇڭ خامچوت تۈزۈشكە قوشۇلۇشى ۋە دۇنيا بانكىسىغا قەرز قايتۇرۇشنى باشقا ھۆكۈمەتلەرگە قارىغاندا ئالدىن ئويلىشىشى كېرەك. دۇنيا بانكىسىنىڭ خىزمەتچىلىرى بۇ مەبلەغنىڭ ئىشلىتىلىشىنى يېقىندىن كۆزىتىپ، فرانسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ شەرتكە ئۇيغۇن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، قەرز تەستىقلىنىشتىن ئىلگىرى، ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى فرانسىيە ھۆكۈمىتىگە كومپارتىيىگە مۇناسىۋەتلىك ئەزالارنىڭ ئالدى بىلەن ئېلىپ تاشلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى. فرانسىيە ھۆكۈمىتى كوممۇنىست بىرلەشمە ھۆكۈمىتى - ئاتالمىش ئۈچ تەرەپ دەپ ئاتالدى. بىر نەچچە سائەت ئىچىدە فرانسىيەگە بېرىلگەن قەرز تەستىقلاندى.

### 1974–1980

1974-يىلدىن 1980-يىلغىچە، بانكا زېھنىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى كىشىلەرنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشقا مەركەزلەشتۈردى. قەرز نىشانى ئۇل ئەسلىھەلەردىن ئىجتىمائىي مۇلازىمەت ۋە باشقا ساھەلەرگە كېڭەيگەنلىكتىن، قەرز ئالغۇچىنىڭ قەرز سوممىسى ۋە سانى زور دەرىجىدە ئاشتى.

بۇ ئۆزگىرىشلەرنى 1968-يىلى لىندون ب.جونسون تەرىپىدىن پرېزىدېنتلىققا تەيىنلەنگەن روبېرت ماكنامارا دېيىشكە بولىدۇ.  : 60–63 ماكنامارا بانكا خەزىنىچىسى ئېۋگېن روتبېرگنىڭ ئاساسلىق مەبلەغ مەنبەسى بولغان شىمالىي بانكىلارنىڭ سىرتىدىكى يېڭى مەبلەغ مەنبەسىنى ئىزدەشىنى ئۆتۈندى. روتبېرگ يەرشارى زايوم بازىرىدىن پايدىلىنىپ، بانكىغا بار بولغان مەبلەغنى ئاشۇردى. نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش قەرزىنىڭ بىر نەتىجىسى ئۈچىنچى دۇنيا قەرزىنىڭ تېز ئۆرلىشى. 1976-يىلدىن 1980-يىلغىچە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيا قەرزى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن% 20 ئاشتى.

دۇنيا بانكىسى مەمۇرىي سوت كوللېگىيىسى 1980-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى بىلەن ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمگەك توختامىغا رىئايە قىلماسلىق ياكى تەيىنلەش شەرتىگە ھۆرمەت قىلىنمىغانلىقى توغرىسىدىكى تالاش-تارتىشلار قارار قىلىنغان.

### 1980–1989

ماكنامارا 1980-يىلى ئامېرىكا پرېزىدېنتى جىممىي كارتېرنىڭ نامزاتى ئالدېن ۋ.كلاۋسېننىڭ ئورنىغا چىققان. كلاۋسېن ماكنامارانىڭ نۇرغۇن خىزمەتچىلىرىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، باشقىچە بۇرچنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ 1982-يىلى بانكىنىڭ باش ئىقتىسادشۇناسى Hollis B. Chenery نى Anne Krueger غا ئالماشتۇرۇش قارارى بۇ يېڭى دىققەتنىڭ مىسالى. كرۇگېر تەرەققىيات مەبلىغىنى تەنقىد قىلغانلىقى ۋە ئۈچىنچى دۇنيا ھۆكۈمەتلىرىنى « ئىجارە ئالغۇچى دۆلەت» دەپ تەسۋىرلىگەنلىكى بىلەن تونۇلغان.

ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا، بانكا ئۈچىنچى دۇنيا قەرزىگە مۇلازىمەت قىلىش ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىنى راۋانلاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھىلەنگەن قۇرۇلمىنى تەڭشەش سىياسىتىنى تەكىتلىدى. UNICEF ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا، دۇنيا بانكىسىنىڭ قۇرۇلمىنى تەڭشەش پروگراممىسىنىڭ « ئاسىيا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئون مىليونلىغان بالىنىڭ ساغلاملىق، ئوزۇقلۇق ۋە مائارىپ سەۋىيىسىنىڭ تۆۋەنلىشىگە» مەسئۇل ئىكەنلىكىنى دوكلات قىلدى.

### 1989 - ھازىرغىچە

1989-يىلدىن باشلاپ، نۇرغۇن گۇرۇپپىلارنىڭ قاتتىق تەنقىدىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، بانكا مۇھىت ئاسراش گۇرۇپپىلىرى ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارنى قەرز پۇلغا كىرگۈزۈشكە باشلىغان بولۇپ، ئۇنىڭ تەرەققىيات سىياسىتىنىڭ ئۆتكۈر تەسىرىنى تەنقىد قىلغان.  : 93–97 ئۇ يەنە مونترېئال كېلىشىمنامىسىگە ئاساسەن يولغا قويغۇچى ئورگان قۇرۇپ، ئوزوننىڭ خورىشىنى ئازايتىدىغان خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ 95% نى تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، يەر شارى ئاتموسفېراسىغا بولغان ئوزوننىڭ خورىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، ئاتالمىش «ئالتە ئىستراتېگىيىلىك تېما» غا ئاساسەن، بانكا تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىللە مۇھىتنى قوغداش ئۈچۈن تۈرلۈك قوشۇمچە سىياسەتلەرنى يولغا قويدى. مەسىلەن، 1991-يىلى، بانكا ئورمان كېسىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بولۇپمۇ ئامازوندا، مۇھىتقا زىيان سالىدىغان ھېچقانداق سودا كېسىش ياكى ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىمەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.

دۇنيا ئاممىۋى مەھسۇلاتلىرىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن، دۇنيا بانكىسى بەزگەك قاتارلىق يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىشقا، دۇنيانىڭ بىر قانچە جايلىرىغا ۋاكسىنا يەتكۈزۈشكە ۋە جەڭگىۋار قوشۇنغا قاتنىشىشقا تىرىشىدۇ. 2000-يىلى بانكا «ئەيدىزگە قارشى ئۇرۇش» نى ئېلان قىلدى، 2011-يىلى بانكا تۇبېركۇليوزنى توختىتىش شېرىكچىلىكىگە قوشۇلدى.

ئەنئەنە بويىچە، ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى تىنىچ تونۇشنى ئاساس قىلىپ، دۇنيا بانكىسىنىڭ باشلىقى ئامېرىكا كۆرسەتكەن كاندىداتلاردىن تاللاندى. بۇ ناھايىتى مۇھىم، چۈنكى دۇنيا بانكىسى ئامېرىكىنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىدىن ئەمەس، بەلكى دۇنيا بانكىسىنىڭ خىزمەتچىلىرى سەۋەبىدىن ئامېرىكا بىلەن دوستانە بولغان دۆلەتلەرگە تېخىمۇ ئاسان قەرز بېرىدۇ. 2012-يىلى، تۇنجى قېتىم ئامېرىكىدىن باشقا ئىككى پۇقرا نامزاتلىققا كۆرسىتىلدى.

2012-يىلى 23-مارت، ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوباما ئامېرىكىنىڭ جىم يوڭ كىمنى بانكىنىڭ كېيىنكى نۆۋەتلىك رەئىسلىكىگە كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. جىم يوڭ كىم 2012-يىلى 4-ئاينىڭ 27-كۈنى سايلانغان ۋە 2017-يىلى ئىككىنچى بەش يىللىق ۋەزىپە ئۆتەشكە سايلانغان. ئۇ 2019-يىلى -ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ ئىستىپا بېرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ ئورنىنى ھازىرقى دۇنيا بانكىسىنىڭ سابىق باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى كرىستالىنا گېئورگىيېۋا، ئاندىن 2019-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى داۋىد مالپاس ئالماشتۇردى.

## مەنبەلەر