Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئىتالىيە

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نۇپۇسى** |
| **نۇپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايۇنى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېېلفۇن كود نۇمۇرى** |

**ئىتالىيە** بولسا ياۋروپاغا جايلاشقان بىر دۆلەت.پايتەختىروما، ئەڭ چوڭ شەھıرى روما. دۆلەت تىلى ئىتاليان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنتى گىئورگىئو ناپولىتانو. بۇ دۆلەت 1861 يىلى 3 ئاينىڭ 17 كۇنى مۇستەقىل بولگان، يەر مەيدانى 301 مىڭ 338 كۇۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 59 مىللىئون 829 مىڭ،ئاھالىسىنىڭ كوپىنچىسى كاتولىك دىنىغا ئىتىقات قىلىدۇ.

جەنۇبىي ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا دېڭىزدىكى مەركىزى جۇغراپىيىلىك ئورنى سەۋەبىدىن ، ئىتالىيە تارىختا تۈرلۈك-تۈمەن خەلق ۋە مەدەنىيەت ماكانى بولغان. لاتىنلار دەپ ئاتالغان ئىتالىيە قەبىلىسى مىلادىدىن بۇرۇنقى 8-ئەسىردە رىم پادىشاھلىقىنى قۇرغان ، ئاخىرىدا كېڭەش پالاتاسى ۋە خەلق ھۆكۈمىتى بىلەن جۇمھۇرىيەتكە ئايلانغان. رىم جۇمھۇرىيىتى دەسلەپتە ئىتالىيە يېرىم ئارىلىدىكى قوشنىلىرىنى بويسۇندۇردى ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلدى ، ئاخىرىدا ياۋروپا ، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئاسىيانىڭ قىسمەن رايونلىرىنى كېڭەيتتى ۋە بويسۇندۇردى.

مىلادىدىن ئىلگىرىكى بىرىنچى ئەسىرگە كەلگەندە ، رىم ئىمپېرىيىسى ئوتتۇرا دېڭىز ئويمانلىقىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ ، باشلامچى مەدەنىيەت ، سىياسىي ۋە دىنىي مەركەزگە ئايلىنىپ ، پاكس رومانانى ئاچتى ، بۇ دەۋر ئىتالىيەنىڭ قانۇنى ، تېخنىكىسى ، ئىقتىسادى ، 200 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت. سەنئەت ۋە ئەدەبىيات تەرەققىي قىلدى

دەسلەپكى ئوتتۇرا ئەسىردە ، ئىتالىيە جەمئىيەتنىڭ سىياسىي يىمىرىلىشى ۋە ۋەھشىيلەرنىڭ تاجاۋۇزىغا بەرداشلىق بەردى ، ئەمما 11-ئەسىرگە كەلگەندە ، ئىتالىيەنىڭ شىمالى ۋە ئوتتۇرا رايونلىرىنى ئاساس قىلغان نۇرغۇنلىغان رەقىب شەھەر-دۆلەت ۋە دېڭىز جۇمھۇرىيەتلىرى سودا ، سودا ۋە بانكا ئارقىلىق زور گۈللەندى. زامانىۋى كاپىتالىزىمغا ئاساس سېلىش.

گۈللىنىش دەۋرى ئىتالىيەدە باشلىنىپ ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقىلىپ ، ئىنسانپەرۋەرلىك ، ئىلىم-پەن ، ئىزدىنىش ۋە سەنئەتكە قايتىدىن قىزىقىش ئېلىپ كەلدى. ئىتالىيە مەدەنىيىتى جۇش ئۇرۇپ راۋاجلىنىپ ، داڭلىق ئالىملار ، سەنئەتكارلار ۋە كۆپ گۈللۈكلەر بارلىققا كەلدى. ئوتتۇرا ئەسىردە ، ئىتالىيەلىك تەتقىقاتچىلار يىراق شەرق ۋە يېڭى دۇنياغا تۇتىشىدىغان يېڭى يوللارنى بايقاپ ، ياۋروپانىڭ بايقاش دەۋرىنى باشلىدى.

ئىتالىيە 1861-يىلى پۈتۈنلەي دېگۈدەك بىرلىككە كېلىپ ، ئىتالىيە پادىشاھلىقىنى چوڭ دۆلەت قىلىپ قۇرۇپ چىقتى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ، ئىتالىيە تېز سۈرئەتتە سانائەتلەشتى ، يەنى شىمالدا ، مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيەگە ئېرىشتى ، جەنۇب بولسا ئاساسەن نامراتلىشىپ ، سانائەتلىشىشتىن چەتنەپ كەتتى ، بۇ چوڭ ۋە تەسىرى كۈچلۈك دىئاسپورانى قوزغىدى.

## مەنبەلەر
# ئارگون

|  |
| --- |
|  |
| ئۇمۇمىي |
| **ئىسمى** |
| **سىمۋولى** |
| **نومۇرى** |
| **ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى** |
| **گۇرۇپپىسى** |
| **دەۋرى** |
| **كۆرۈنىشى** |
| **ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى** |
| فىزىكىلىق ئالاھىدلىكلىرى |
| **ماددا ھالىتى** |
| **ئېرىش نۇقتىسى** |
| **قايناش نوقتىسى** |
| **زىچلىقى** |
| **پارلىنىش ئىسسىقلىقى** |
| **ئاۋاز سۈرئىتى** |
| **مول ھەجىمى** |
| ئاتوم ئالاھىدلىكلىرى |
| **كرىستاللىق تۈزۈلۈشى** |
| **ئاتوم رادىئۇسى** |
| **كوۋالېنتلىق رادىئۇسى** |
|  |
|  |
|  |
| باشقا ئالاھىدلىكلىرى |
| **ئېلېكتر مەنپىيلىكى** |
| **سېلىشتۇرما ئىسسىقلىق سىغىمى** |
| **توك ئۆتكۈزۈشچانلىقى** |
| **ئىسسىقلىق ئۆتكۈزۈشچانلىقى** |
|  |

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:

كۆرۈنىشى:

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:

'**يانتۇ خەت'**==ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلى==

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Group** → | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10** | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** |
| **Period** ↓ |  |
| **1** | 1 H |  | 2 He |
| **2** | 3 Li | 4 Be |  | 5 B | 6 C | 7 N | 8 O | 9 F | 10 Ne |
| **3** | 11 Na | 12 Mg |  | 13 Al | 14 Si | 15 P | 16 S | 17 Cl | 18 Ar |
| **4** | 19 K | 20 Ca | 21 Sc | 22 Ti | 23 V | 24 Cr | 25 Mn | 26 Fe | 27 Co | 28 Ni | 29 Cu | 30 Zn | 31 Ga | 32 Ge | 33 As | 34 Se | 35 Br | 36 Kr |
| **5** | 37 Rb | 38 Sr | 39 Y | 40 Zr | 41 Nb | 42 Mo | 43 Tc | 44 Ru | 45 Rh | 46 Pd | 47 Ag | 48 Cd | 49 In | 50 Sn | 51 Sb | 52 Te | 53 I | 54 Xe |
| **6** | 55 Cs | 56 Ba | \*  | 72 Hf | 73 Ta | 74 W | 75 Re | 76 Os | 77 Ir | 78 Pt | 79 Au | 80 Hg | 81 Tl | 82 Pb | 83 Bi | 84 Po | 85 At | 86 Rn |
| **7** | 87  Fr | 88 Ra | \*\*  | 104 Rf | 105 Db | 106 Sg | 107 Bh | 108 Hs | 109 Mt | 110 Ds | 111 Rg | 112 Cn | 113 Uut | 114 Fl | 115 Uup | 116 Lv | 117 Uus | 118 Uuo |
|  |
| \* **لانتان سىستېمىسىدىكى ئېلېمېنتلار** | 57 La | 58 Ce | 59 Pr | 60 Nd | 61 Pm | 62 Sm | 63 Eu | 64 Gd | 65 Tb | 66 Dy | 67 Ho | 68 Er | 69 Tm | 70 Yb | 71 Lu |
| \*\* **ئاكتىنىدلار** | 89 Ac | 90 Th | 91 Pa | 92 U | 93 Np | 94 Pu | 95 Am | 96 Cm | 97 Bk | 98 Cf | 99 Es | 100 Fm | 101 Md | 102 No | 103 Lr |

## مەنبەلەر
# Kolorado Shitati

**Kolorado Shitati** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Koloradoning 4,939,456 nopusibar, 269,837 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.0°, xariki uzunluk 105°5.

## مەنبەلەر
# موزامبىك

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نۇپۇسى** |
| **نۇپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايۇنى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېېلفۇن كود نۇمۇرى** |

موزامبىك
دۆلەت بايرىقى
**موزامبىك** بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ماپۇتو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ماپۇتو. دۇلات تىلى بولسا پورتۇگال تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئارماندو گۇئەبۇزا. ئازىركى باش ۋەزىر لۇئىسا دىئوگو. بۇ دۇلات 1975 يىلى 6 ئاينىڭ 25 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 801 مىڭ 590 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 21 مىللىئون 397 مىڭ.
# Baku

**Baku** bolsa Ezerbeyjan dikibixahar 2011 nopus bar, Bakuning 2,045,815 nopusi bar, 260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximali kanglik 40.23°, xariki uzunluk 49°52, poqta nomuri AZ1000 rayun nomuri 012.

## مەنبەلەر
# شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى

**شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى**
دۆلەت بايرىقى
**شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى** بولسا تىنچ ئوكيان جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سايپان، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سايپان. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ھازىرقى گۇبېرناتور ئارنولد پالاسيوس. ھازىرقى باش ۋەزىر داۋىد ئاپاتاڭ. بۇ دۆلەت 1986 مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 464 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 55 مىڭ.

## مەنبەلەر
# ئوسلو

ئوسلو

**ئوسلو** بولسا نورۋېگىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ئوسلونىڭ 590،041 نوپۇسىبار، 454 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 59.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 10°45.

## مەنبەلەر
# ئىلمى كەلام

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **ئىسلام**
 |
| --- |
| **ئىتىقادلار** |
| ئاللاھنىڭ بار ۋە بىرلىكى
پەيغەمبەرلەر
مۇقەددەس كىتابلار
پەرىشتەلەر · تەقدىر
قىيامەت كۈنى |
| **ئىبادەتلەر** |
| شاھادەت · ناماز
روزا · زاكات · ھەج |
| **مەتىنلەر & قانۇن** |
| قۇئان · سۈننەت ·
ھەدىس
فىقىھ ·شەرىئەت · كەلام |
| **تارىخ & مۇھىم شەخسلەر** |
| زامان سىزىقى · مۇھەممەد (ئە.س)
ئەھلى بەيت · ساھابە
تۆرت خەلىفە · ئىمامەت  · خىلافەت
ئىسلامنىڭ تارقىلىشى |
| **مەزھەبلەر** |
| سۇننىي ·شىئە · سۇفىيلىك
قادىرىيلىك · ئىبادىيلىك
قۇرئانچىلىق · مەزھەبسىزلىك |
|  |
| **مەدەنىيەت & جەمئىيەت** |
| ئوقۇ-ئوقۇتۇش · سەنئەت
كالىندار · دېموگرافى  ·سىياسەت
ھېيت-بايراملار · مەسجىدلەر
قۇربانلىق ·پەلسەپە ئىلىم-پەن ·ئاياللار |
|  |
| **ئالاقىدار** |
| ئىسلامچىلىق · ئىسلاموفوبى
مۆتىدىل ئىسلام · ئىسلام دۇنياسى
ئىسلام مىللىتى  · باشقا دىنلەر |
|  |
|  **ئىسلام پورتالى** |

 |

**ئىلمى كەلام** (ئەرەبچە: علم الكلام)، ئىسلام دىنىنىڭ ئىتىقاد\ئەقائىد ھەققىدىكى مەزمۇنلارنى تەتقىق قىلىدىغان ۋە تارىختا بۇ دائىرىدە تەرەققىي قىلغان دىنى-پەلسەپىي ئۇقۇم ۋە قاراشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىلىم تۈرىگە **ئىلمى كەلام** دېيىلىدۇ. بۇ مەنىدە ئىلمى كەلام ئىمان بىلەن ئالاقەدار سۇئاللارغا ئەقلىي دەلىللەر كەلتۈرۈپ تۇرۇپ ئىزاھ ۋە ئىسپات كەلتۈرۈش مەقسىدى بىلەن كېڭەيتىلگەن تېئولوگىيىلىك پەلسەپەنىڭ ئىسمىدۇر. ئىمام ماتۇرىدى ۋە مۇئتەزىلە قاتارلىق كەلەمشۇناسلار ئەقىل-نەقىل تارتىشىشلىرىدا ئەقىلنى ئاساس قىلىشى بىلەن كۆزگە كۆرۈنمەكتە.

## ئۆتمۈش

دەستلەپتە فىقىھ ئىچىدە مۇتائىلە قىلىنغان ئىلمى كەلام، كېيىنچە ئىلمى تەۋھىد دەپ ئاتالغان. فىقىھ، ئالەمىي مەسلىلەرگە؛ ئىلمى كەلام بولسا ئىتىقادىي مەسىلىلەرگە مەركەزلەشىدۇ.

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام زامانىسىدا نىسبەتەن تار ۋە ھەرىكەتچان ئىسلام توپلۇغىدا بەك كۆپ دىنى-پەلسەپىي تارتىشما كۆرۈلمەيىتتى. مەسىلەن، ھىجرى بىرىنچى ئەسرنىڭ ئاخىرىقى چارەكلىرىگىچە تەقدىر ھەققىدە بىر ئىتىقاد ھەققىدىكى مەزمۇن شەكلىدە تەتقىق قىلىنغقا باشلىدى.

باشلانغۇچ ئىتىبارى بىلەن ئىلمى كەلام، ئىماننىڭ ئاساسى بولمىش ئاللاھقا ئىمان كەلتۈرۈش، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرى بىلەن ئالاقىدار بولغان بولسىمۇ، بولۇپمۇ ئىمام غەزالىيدىن سوڭرە پۈتۈن ئىمانىي مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ تۈردە تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.

## تەنقىدلەر

تارىختا ئىلمى كەلامشۇناسلار دائىم دېگۈدەك بىر بىرىنى دىندىن چىققان مۇرتەد ياكى ئازغۇنغا چىقارغان. نۇرغۇن سۇفى ۋە ئىسلام ئالىمى بۇ تالاش-تارتىشىشلارغا كىرىشنىمۇ ئازغۇنلۇق دەپ قارىغان ۋە ئۆز ئەرگەشكۈچىلىرىنى چەكلىگەن.

## مەزھەبلەر

ئىلمى كەلام تالاش تارتىشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئىتىقادىي مەزھەبلەردىن بەئزىلىرى:

* سەلەفىييە
* ماتۇرىدىيە
* ئەشئارىيە
* مۇئتەزىلە قاتارلىقلار

## قاراڭ

* ئىتىقادىي مەزھەبلەر
* ئىسلام دىنشۇناسلىقى
* ئىسلام پەلسەپىسى

## مەنبەلەر
# 1764 - يىلى

**Script error: No such module "Year in various calendars".**

|  |
| --- |
|
ئەسىرلەر
17 - ئەسىر | **18 - ئەسىر** | 19 - ئەسىر
1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709 1710
1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719 1720
1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729 1730
1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739 1740
1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749 1750
1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759 1760
1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769 1770
1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779 1780
1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789 1790
1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799 1800

 |

**1764-يىلى** گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.

## چوڭ ئىشلار

## تۇغۇلۇش

## ئۆلۈم
# 21 - فېۋرال

**21 - فېۋرال** ياكى **21 - ھۇد** ۋە ياكى **2 - ئاينىڭ 21 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 52 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 313 (كەبىسە يىللارى 314) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* 1977 — مۇبەششىر تىرازى قاھىرەدە ۋاپات بولغان، (تۇ. 1897)

## مەنبە
# شىمالىي چاۋشيەن

شىمالىي چاۋشيەن
دۆلەت بايرىقى
**شىمالىي چاۋشيەن** (چاۋشيەن دېموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتاختى بولسا پيوڭياڭ، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا پيوڭياڭ. دۆلەت تىلى بولسا چاۋشيەن تىلى. ھازىرقى باشلىق كىم جوڭ ئۇن. ھازىرقى باش ۋەزىر كىم توك ھۇن. بۇ دۆلەت 1945 يىلى 8 ئاينىڭ 15 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 120 مىڭ 538 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 26 مىليون 72 مىڭ.

## مەنبەلەر