Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# كېچە

كېچە [kéçe] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش ئولتۇرغاندىن باشلاپ تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەنگە قەدەر بولغان ۋاقىت.

بىر كېچە 12 سائەت بولىدۇ. ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كېچە

1. زاۋال (چۈشتىن كېيىن سائەت 5 تىن 9 غىچە بولغان ۋاقىت)،
2. ئەلياتقۇ (كېچە سائەت 9 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)،
3. تۈن نىسبى (كېچە سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)،
4. باش توخۇ (سائەت 1 دىن 3 كىچە بولغان ۋاقىت)،
5. سۈبھى (كېچىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكى بولۇپ، سائەت 3 تىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت) دەپ بەش بۆلەككە بۆلۈنىدۇ.

## مەنبەلەر
# تەقۋىم

**تەقۋىم** ياكى **كالېندار**، ۋاقىتنىڭ ئەسر، يىل، ئاي، ھەپتە ۋە كۈن قاتارلىق بۆلەكلەرگە بۆلۈنگەن ۋە تەرتىپلىك كۆرسىتىلگەن جەدۋەل.

تەقۋىم ئىجتىمائىي ، سودا ، دىنىي ياكى مەمۇرىي مەقسەتلەر ئۈچۈن بىر كۈنلۈك تەشكىللەنگەن سىستېما.

تەقۋىم تەشكىللەش ۋاقىتنى پارچە-پارچە قىلىپ ، ئۇلارغا كۈن ، ھەپتە ، ئاي ۋە يىل دېگەندەك ئىسىم قويۇش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. تەقۋىمدىكى ۋاقىتنى يىغىۋېلىش ۋاقتى ، ئۆرلەش ۋە چېكىنىش قاتارلىق تەبىئىي ھادىسىلەر ، شۇنداقلا قۇياش ۋە ئاي دەۋرى قاتارلىق بىر قىسىم ئاسترونومىيىلىك ھادىسىلەرنىڭ دەۋرىيلىكى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. نۇرغۇنلىغان مەدەنىيەتلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۆزلىرىنىڭ كونكرېت ئېھتىياجىغا ماس ھالدا مودېل كالېندار ياساپ چىقتى. گرېگورىيان ۋە ھىجرىيە كالېندارى كۆپىنچە دۇنيادا ئىشلىتىلىدۇ. گرېگورىيان كالېندارى ئەيسا (0) نىڭ تۇغۇلۇشىنى باشلىنىش دەپ قارايدۇ ۋە قۇياشقا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ. ھىجرىيە كالېندارى مۇھەممەدنىڭ مەككىدىن مەدىنەگە كۆچۈشىنى باشلايدۇ (622) ۋە ئايغا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
# كۈندۈز

كۈندۈز [kündüz] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش كۆتۈرۈلۈپ تاڭ ئېتىپ قوياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت.

بىر كۈندۈز 12 سائەت بولىدۇ.

ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كۈندۈز تاڭ (سەھەر ۋاقتى سائەت 5 تىن 8 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن بۇرۇن (سائەت 8 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈش (سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن كېيىن (سائەت 1 دىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت).

## مەنبەلەر
# پەسىل

İlkbaharda çiçekli bir kır.
**پەسىل**، يەر ئوقىنىڭ يانتولقىنىڭ تەسىرى بىلەن، قۇياشنىڭ ئەتراپىدىكى يىللىق ھەرىكىتى نەتىجىسىدە يەر يۈزىدە ياشىغان بىر بىرىدىن پەرقلىق، ئوتتۇرىچە ھاۋا رايى شەرتلىرىگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. 9- ئايغىچە شىمالىي يېرىم شار، جەنۇبىي يېرىم شارغا قارىغاندا بەكراق يېقىندۇر ۋە كۈن نۇرىنى بەكراق ئالىدۇ. بۇ ئەھۋال 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىن 3- ئاينىڭ 21- كۈنىگىچە ئەكسىچە بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شىمالىي يېرىم شاردىكى پەسىللەر مارتتىن باشلاپ تۆۋەندىكىدەك ئىسىملار بېرىلگەن:

ئەتىياز: 21- مارتتىن 22- ئىيۇنغىچە؛

ياز: 22 - ئىيۇندىن 23- سىنتەبرغىچە؛

كۈز: 23- سېنتەبردىن 22- دېكابرغىچە؛

قىش: 22- دېكابردىن 21- مارتقىچە.

جەنۇبىي يېرىم شاردا بولسا پەسىللەر ئەكسچە بولۇپ، ئەتىياز 23- سىنتەبردە باشلايدۇ.

پەسىللەر دۇنيانىڭ ئۆز ئۆزىدىن ئايلىنىشىنىڭ، قۇياشنىڭ ئەتراپىدا ئايلانغان ئوربىتا بىلەن ئوخشاش تېزلىكتە ئايلانماسلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ سەۋەبدىن يەريۈىدىن كۆك يۈزىگە قارىغاندا قۇياش دۇنيانىڭ ھەر يېرىدە ئوخشىمىغان بىر ئىگىزلىكتىن ئۆتىدۇ.

"شىمال قىشى" مەزگىلىدە دۇنيانىڭ جەنۇبىي يېرىمىدا قۇياشقا تېخىمۇ يېقىندۇر ۋە شىمالىي يېرىمى تېخىمۇ ئاز كۈن نۇرى ئالىدۇ. "جەنۇب قىشى" مەزگىلىدە بولسا شىمالىي يېرىم شار قۇياشقا بەكراق يېقىنلىشىدۇ ۋە ھاۋالار ئىللىشقا باشلايدۇ. يەئنى شىمالىي يېرىم شاردا ياز پەسلى باشلىغاندا جەنۇبىي يېرىم شاردا (مەسىلەن: جەنۇبىي ئاڧرىقا ياكى ئاۋسترالىيەدە) قىش باشلايدۇ.

## پەسىللەر ۋە تەقۋىم

**پەسىللەرنىڭ تارقىلىشى**| شىمالىي يېرىم شار | ئاي | جەنۇبىي يېرىم شار |
| --- | --- | --- |
| تەقۋىم | ئىقلىم | ئاسترونومىيلىك | ئىقلىم | ئاستونومىيىلىك |
| قىش | قىش | قىش | قەھرىتان | ياز | ياز |
| ئەتىياز | ھۇد |
| ئەتىياز | نورۇز | كۈز |
| ئەتىياز | ئۈمىد | كۈز |
| ياز | باھار |
| ياز | سەڧەر | قىش |
| ياز | چىللە | قىش |
| كۈز | تومۇز |
| كۈز | مىزان | ئەتىياز |
| كۈز | ئوغۇز | ئەتىياز |
| قىش | ئوغلاق |
| قىش | كۈنەك | ياز |

## پەسىللەرگە ئائىت رەسىملەر

* قىش، ئۈسۈملۈكلەر ئارام ئالىدۇ
* ئەتىياز، تەبىئەت ياشىرىشقا باشلايدۇ
* ياز، ئۈسۈملۈكلەر توختىماي ئۈسۈپ يېتىشىدۇ.
* كۈز، تەبىئەت سارغىيىشقا باشلايدۇ.

## ئۇلىنىشلار

* Warum gibt es Sommer und Winter?—Vortrag und Merkblatt zu den Jahreszeiten speziell für Kinder (unter Creative Commons Lizenz, zur Weiterverwendung)
# ئاسترونومىيە

ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنى، تارىلىشى، ھەرىكىتى، شەكلى، قۇرۇلمىسى، خىمىيىلىك تەركىبى، فىزىكىلىق ھالىتى ۋە ئۆزگىرىشى، تەرەققىي قىلىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.

## مەنبەلەر
# نورۋېگىيە تىلى

دۇنيادا نورۋېگىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.
نورۋېگىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 4.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر
# گوللاندىيە تىلى

دۇنيادا گوللاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.
گوللاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

گوللاندچە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

تەخمىنەن 27مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر