Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# يىل

**يىل** [yil]— كالىندار ھېسابىدا يەر شارىنىڭ قۇياشنى بىر قېتىم ئايلىنىپ چىقىشىغا كېتىدىغان ۋاقىت. بىر يىل 365 كۈن 5 سائەت 48 مىنۇت 46 سېكۇنت. 1 يىل تۆت پەسىل، 12 ئاي بولىدۇ.

## مەنبەلەر
# يەر شارى

يەر شارى

 **يەر شارى** (بەلگە: )
قۇياش سىستېمىسىدىكى ئىچىدىن سانىغاندا ئۈچىنچى پىلانىت، قۇياش سىستىمىسىدىكى دېئامىتىرى، ماسسىسى ۋە زىچلىقى ئەڭ چوڭ يەرسىمان پىلانت. ئېكۋاتور رادىئوسى 6378.2 كىلومىتىر، چوڭلۇقى قۇياش سىستىمىسى پىلانىتلار ئىچىدىكى بەشىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. يەرشارى --ئىنسانلارنى ئۆزئىچىگە ئالغان مىليۇنلىغان جانلىقلارنىڭ ئائىلىسى.ئۇ يەنە دۇنيا دەپمۇ ئاتىلىدۇ. يەر شارى ئىنسانلار ھازىرغىچە بىلگەن ئالەمدىكى بىردىن -بىر ھاياتلىق مەۋجۈت بولغان پىلانت ھېسابلىنىدۇ .يەرشارى بۇندىن 4مىليارت 540مىليون يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان، ھاياتلىق بىر مىليارد يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان.

## يەرشارى

بەلگىسى

| يەر شارى |
| --- |
| قۇياشتىن يىراق نۇقتا | (152،097،701KM | (1.016 710 3335 AU |
| قۇياشقا يېقىن نۇقتا | 147،098،074 كىلومىتىر | AU0.983 289 891 2 |

## مەنبەلەر
# دۈشەنبە

**دۈشەنبە**، يەكشەنبە بىلەن سەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدۇر.

دۈشەنبە ڧارسچە "دوشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "دو+شەنبە= دوشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە باش كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Pazartesi"، ئەرەبچە «الاثنين»، ڧارسچە «دوشنبه»، ئىنگىلىزچە «Monday» ۋە خەنزۇچە «周一\星期一» غا توغرا كېلىدۇ.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ئىكىنچ دەپ ئاتالغان.

* ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكادا ۋە باشقا خەلقئارالىق ئۆلچەملەرگە كۆرە ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدۇر.
* ئەرەبچە، ئەرمەنىچە، گرېكچە، ئىبرانىيچە، ڧارسچە، قەدىم تۈركچە ۋە پورتۇگالچەدە ئىككىنچى كۈن دېگەن مەنىگە كېلىدۇ.
* كۈنىمىزدە ھەپتىنىڭ بىرىنچى ئىش كۈنىدۇر.

## مەنبەلەر
# سەيشەنبە

**سەيشەنبە**، دۈشەنبە بىلەن چارشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنىدۇر.

سەيشەنبە ڧارسچە "سەشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "سە+شەنبە= سەشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنى دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە بوش كۈن، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Salı"، ئەرەبچە «الثلاثاء»، ڧارسچە «سەشنبه»، ئىنگىلىزچە «Tuesday» ۋە خەنزۇچە «周二\星期二» غا توغرا كېلىدۇ.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ئۈچىنچ دەپ ئاتالغان.

جۈمە ۋە پەيشەنبە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.

## مەنبەلەر
# چارشەنبە

**چارشەنبە**، سەيشەنبە بىلەن پەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنىدۇر.

چارشەنبە ڧارسچە "چھارشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "چھار+شەنبە= چھارشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە سوڭ كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Çarşamba"، ئەرەبچە «الأربعاء»، ڧارسچە «چھارشنبه»، ئىنگىلىزچە «Wednesday» ۋە خەنچە «周三\星期三» غا توغرا كېلىدۇ.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن تۆرتىنچ دەپ ئاتالغان.

پەيشەنبە ۋە جۈمە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ ئاخىرىقى ئىش كۈنى.

## مەنبەلەر
# پەيشەنبە

**پەيشەنبە**، چارشەنبە بىلەن شەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.

پەيشەنبە ڧارسچە "پنجشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "پەنج+شەنبە= پەنجشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە كىچاتنا كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Perşembe"، ئەرەبچە «الخميس»، ڧارسچە «پنج‌شنبه»، ئىنگىلىزچە «Sunday» ۋە خەنزۇچە «周四\星期四» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇھىم كۈنلەردىن بىرى بولۇپ، بۇگۈن بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە پەيشەنبە كۈنى جۈمە كۈنى بىلەن بىرگە رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن بەشۇنچ دەپ ئاتالغان.

## مەنبەلەر
# جۈمە

**جۈمە**، پەيشەنبە بىلەن شەنبە ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنىدۇر.

جۈمە، قۇرئان يولى بىلەن ئەرەبچىگە، ئەرەبچىدىن تىلىمىزغا كىرگەن بولۇپ، قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتنا كۈنى دېيىلەتتى. جۈمە كۈنى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cuma"، ئەرەبچە ««الجمعة»»، ڧارسچە «جمعە»، ئىنگىلىزچە «Friday» ۋە خەنزۇچە «周五\星期五» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى بۇ كۈن مەسجىدكە بېرىپ «جۈمە نامىزى» نى ئادا قىلىدۇ. سەئۇدىي ئەرەبىستان باشتا ئوتتۇرا شەرق ۋە بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە جۈمە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.

* جۈمە ئۇيغۇرلاردا ۋە باشقا مۇسۇلمانلاردا ئەر كىشى ئىسمىدۇر.
* ئىسلامدا جۇمە كۈنى ئىبادەت كۈندۇر. سۇرە جۇمئە: 1.
* مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇبارەك ۋو قۇتلۇق كۈندۇر.
* خرىستىيانلاردا پاسخا بايرىمىدىن بۇرۇنقى جۈمئە كۈنى ھەزرىتى ئىسانىڭ چاھارمىخقا كېرىلگەن كۈن دەپ قاراپ ماتەم تۇتىلىدۇ.
* ئاينىڭ 13. كۈنى جۇمەگە توغرا كەلگەن كۈنلەر بەئزى ئىتىقادلارغا كۆرە نەس كۈن دەپ قارىلىدۇ.

## مەنبەلەر
# شەنبە

**شەنبە**، جۈمە بىلەن يەكشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئالتىنچى كۈنىدۇر.

شەنبە ڧارسچە "شنبە" دىن كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتناراس كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cumartesi"، ئەرەبچە «السبت»، ڧارسچە «شنبە»، ئىنگىلىزچە «Saturday» ۋە خەنزۇچە «周六\星期六» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن يەھۇدىيلەرنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، بۇگۈن ئەكسەر ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئەللەر ۋە بۇلارنى تەئسىرىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى داخىل جۇڭگو ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە شەنبە ۋە يەكشەنبە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان. "شېكەر شەنبە، يەكشەنبە" شەكلىدىمۇ تەرىپلىنىدۇ.

شەنبە كۈنمىزدە قوللىنىلغان بەزى تەقۋىملەردە ھەپتىنىڭ يەتتىنچى كۈنى ۋە ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر. لېكىن ISO 8601 ئۆلچىمى بويىچە ھەپتىنىڭ ئارقىدىن بىر ئالدىنقى (ئالتىنچى) كۈنىدۇر. لاتىنچە ئىسمى dies Saturni ("ساتۇرىننىڭ كۈنى")، ئەسكى ئىنگلىزچىگە Saeternesdaeg شەكلىدە كىرگەن. شەنبە كۈنىگە، كېچىككەندە 2. ئەسردە Vettius Valens كە كۆرە كۈننىڭ تۇنجى سائەتىنى كونترول قىلغان ساتۇرىن پلانتىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن. بۇنىڭدىن بۇرۇنقى قەدىم ئىنگىلىزچە ئاتى sunnanæfen (“sun [قۇياش]” + “eve [ھارپىسى]”) ئىدى.

## مەنبەلەر
# يەكشەنبە

**يەكشەنبە**، شەنبە بىلەن دۈشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ يەتتىنچى ۋە ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر.

يەكشەنبە ڧارسچە "يكشنبە" دىن كېلىدۇ ۋە "يەك+شەنبە= يەكشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە بازار كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Pazar"، ئەرەبچە «الأحد»، ڧارسچە «يكشنبە»، ئىنگىلىزچە «Sunday» ۋە خەنزۇچە «周日\星期日» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن خرىستىيانلارنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، بۇگۈن ئەكسەرى خرىستىيانلاردىن تەشكىل تاپقان ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئەللەر ۋە بۇلارنى تەئسىرىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى داخىل جۇڭگو ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە يەكشەنبە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن بىرىنچ دەپ ئاتالغان.

## مەنبەلەر
# سائەت

سائەت [saet] — سوتكىنىڭ 12/1 ىگە تەڭ بولغان ۋاقىت بىرلىكى، 1 سائەت 60 مىنۇت، 3600 سېكۇنتقا تەڭ. قەدىمكى بابىللىقلار بىر كېچە-كۈندۈزنى 24 ۋاقىتقا بۆلۈپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇنىڭ توغرىلىق دەرىجىسى ۋە قوللىنىلىشچانلىقى ياخشى بولغاچقا، باشقا ئەللەرگىمۇ تارقىلىپ كەڭ قوللىنىلغان.

## مەنبەلەر
# ھەپتە

كەنجئاي [kencay] (ھەپتە) — كالىندار ھېسابىدا دۈشەنبە، سەيشەنبە، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبىدىن ئىبارەت يەتتە كۈننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مۇشۇ تەرتىپ بويىچە تەكرارلىنىدىغان ۋاقىت بىرلىكىنىڭ نامى، بىر ھەپتە يەتتە كۈن بولىدۇ.

ئەجدادلىرىمىز يەتتە كۈننى بىر ھەپتە قىلىپ، ھەر بىر كۈنگە بىردىن يۇلتۇزنىڭ نامىنى قويۇپ ۋاقىت خاتىرىلىگەن. مەسىلەن:

1. ساقان [saqan] — دۈشەنبە (زۇھەل، ساتۇرىن يۇلتۇزى)؛ سەكەنتۇر، سەكەنتىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

2. ئوڭاي [oñay] — سەيشەنبە (ئوڭاي يۇلتۇزى يەنە ئۇيغۇرچىدا ئەرەنتىر، قاراقۇش دېگەن ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان؛ مۇشتەرى، يۇپىتىر يۇلتۇزى).

3. قۇرت [qurt] — چارشەنبە (مېرىخ، مارس يۇلتۇزى)؛ قۇرت — بۆرىنىڭ ئەركىلەتمە ئىسمى، قەدىمكىلەر بۆرىنى ئۇلۇغلىغاچقا ۋە ئۇنىڭدىن قورققاچقا، ئۇنىڭ نامىنى بىۋاستە ئاتىماستىن، ئۇنى قۇرت دەيتتى، بۆرە ئۆلتۈرسە، قۇرۇت ئۆلتۈردۈم دەيتتى؛ قۇرۇت، كۇرۇت، كۇرۇد دېگەندەك تەلەپپۇزلىرى بار.

4. قۇياش [quyaş] — پەيشەنبە (قۇياش؛ كۈن).

5. سەۋىت [sevit] — جۈمە (زۆھرە، چولپان، ۋېنېرا يۇلتۇزى).

6. ئاتارۇت [atarut] — شەنبە (ئارزۇ، مېركورى يۇلتۇزى).

7. يالچىق [yalçiq] — يەكشەنبە (ئاي، ئاي شارى).

ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرى بىر ھەپتىنى يەتتە كۈنگە بۆلۈپ، ئۇلارنى، باش كۈن (دۈشەنبە)، بوش كۈن (سەيشەنبە)، سوڭ كۈن (چارشەنبە)، كىچاتنا كۈن (پەيشەنبە)، ئاتنا كۈن (ئازنا-جۈمە)، ئاتناراس (شەنبە)، پازار كۈن (يەكشەنبە) دەپ ئاتىغان.

## مەنبەلەر