Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت

ياۋرۇپا قىتئەسى ۋە تۈركىيەنىڭ UTC ۋاقت رايونلىرى
**ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت** (UTC) نۇرغۇن دۆلەتتە ئاساس ئېلىنىدىغان زامانىۋىي ۋە ئىلمىي سائەت.. 1960- يىلى رادئودا ئېلان قىلىنغاندىن بۇيان خەلقئارادا قوللىنىلماقتا.. UTC ڧرانسوزچە *Temps universel coordonné* ۋە ئىنگىلىزچە *Coordinated Universal Time* ئاتالغۇلىرىنىڭ قىسقارتىلىمىسىدۇر. ڧرانسۇزچە (TUC) ياكى ئىنگىلىزچە (CUT) قىسقارتمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدە ھەمڧىكىر بولالمىغانلىقتىن UTC شەكلىدە قوللىنىلىشىغا قارا بېرىلگەن.

UTC، ئاتومىك بويىچە ھېساپلانغانلىقى ئۈچۈن قۇياش سائەتى بويىچە ھېسابلانغان GMT ئارىسىدا ناھايىتى ئاز بولسىمۇ پەرق باردۇر. لېكىن بۇلار كۈنلۈك قوللىنىشقا تەئسىز كۆرسەتمەيدۇ.

---

1939 -1949 ئارىسى ۋاقت رايونلىرى
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى يەرلىك ۋاقىت UTC+6 قوللانماقتا.

## مەنبەلەر
# نۆۋەتتىكى ھادىسە

**ۋىلايەت** (خەنزۇچە: 专区\地区) جۇڭگونىڭ ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلىرىدىكى بىر نەچچە ناھىيە\ئاپتونوم ناھىيە، شەھەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەمورىي رايون: قەشقەر ۋىلايىتى، ئاقسۇ ۋىلايىتى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى دېگەندەك.

## مەۋجۇت ۋىلايەتلەر

| ۋىلايەت ئاتى | تەۋە ئۆلكە\ئا.ر | قۇرۇلىشى | ۋىلايەت مەركىزى |
| --- | --- | --- | --- |
| چوڭ ھىنگان ۋىلايىتى | خېيلوڭجياڭ ئۆلكىسى | 1970- يىل 4- ئاي | جاغداچى ناھىيىسى |
| ناگچۇ ۋىلايىتى | شىزاڭ ئاپتونوم رايونى | 1970- يىل | ناگچۇ ناھ. ناگچۇ بازىرى |
| ڭارى ۋىلايىتى | شىزاڭ ئاپتونوم رايونى | 1970- يىل | گار ناھ. سېڭگې بازىرى |
| ئاقسۇ ۋىلايىتى | شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى | 1968- يىل 9- ئاي | ئاقسۇ شەھىرى |
| قەشقەر ۋىلايىتى | شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى | 1968- يىل 9- ئاي | قەشقەر شەھىرى |
| خوتەن ۋىلايىتى | شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى | 1968- يىل 9- ئاي | خوتەن شەھىرى |
| ئالتاي ۋىلايىتى | شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى | 1968- يىل 9- ئاي | ئالتاي شەھىرى |
| تارباغاتاي ۋىلايىتى | شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى | 1968- يىل 9- ئاي | چۆچەك شەھىرى |

## ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان ۋىلايەتلەر

| شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى |
| --- |
| شىخەنزە ۋىلايىتى | 1976- يىل 1- ئاي－1978- يىل 6- ئاي | سانجى خۇيزۇ ئا.ئو ۋە تارباغاتاي ۋىلايەتلىرىگە بېرىلدى | سابىق شىخەنزە ۋىلايىتى شىخەنزە شەھىرى ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە باغلاندى |
| ئىلى ۋىلايىتى | 1975- يىل 8- ئاي－1979- يىل 9- ئاي | قارمىقىدىكى ناھىيە\شەھەرلەر ئىلى قازاق ئا.ئو نىڭ مەركىزى قىلىندى |  |
| تۇرپان ۋىلايىتى | 1975- يىل 1- ئاي － 2015- يىل 4- ئاي | ۋىلايەت دەرىجىلىك تۇرپان شەھىرىگە ئۆزگەرتىلدى | قارمىقىدا تۇرپان، پىچان ناھىيىسى، توقسۇن ناھىيىسى |
| قۇمۇل ۋىلايىتى | 1975- يىل1- ئاي － 2015- يىل 4- ئاي | ۋىلايەت دەرىجىلىك قۇمۇل شەھىرىگە ئۆزگەرتىلدى | قارمىقىدا قۇمۇل (伊州区)، ئاراتۈرك ناھ. بارىكۆل قازاق ئا.ن |

## مەنبەلەر
# دۆلەت

**UYGHURCHE, [[{{{2}}}|УЙҒУРЧӘ]]**

Memliket **yâki** el **yâki** Dölet**, bir dölet'niñ başquruşi astıda, faytäxti, xas bayraqi bolğan, adättä öz özige xuca müstäqil topraklar'nıñ hemmisi.**

Uyğurçidiki **Ölke** sözi başqa türkî xalqlarda adatta el, memliket meniside qullanılıdu. M: Türkçe: Ülke, Özbekçe: Õlka.

Memliket oqumı xälqäralıq siyasette nıhayättä tartışılıdığan oqumları'nıñ biridir. Memliketler'niñ adättä öz aldığa parlamenti yâki hökümeti bolidu. Ämma dünyâda bäzi memliketler'niñ paytäxti, öz aldığa parlamenti, hökümeti, başvekil ve dölet elbaşları bolup turupmu qısmen döletlär tärıqıdin étıqrap qılınıdu.

Mesilen: Coñgo Cumhuriyiti, Şımalı Séfros Türk Cumhuriyiti, Cenubî Osétiyä Cumhuriyiti, Kosova qatarlıq.

Tağlıq Qarabağ Cumhuriyiti qatarliq bäzi döletler bolsa dünyâ'da héçqandaq bir dölet täriqidin étıqraf qılınmidi.

Bäzi memliketler başqa eller täriqıdın kéñ türde étiqrap qılınsımu qismän eller u döletni müstäqil mevcut bir dölet süpetide étıqrap qılınmidi. M: İsrailiyä, Cöñgo Cumhuriyiti.

Memliketler xaqqı'da talaş - tartışlıq yänä bir xusus bolsa müstäqıllık oqumıdur. Memliketler umumîyet bilen müstäqıl bolup, fäqät Skotlandiyä qatarliq bzi eller parlament ve paytäxti bar bolsımu tamamän müstäqıl ämästur. Skotlandiyä Büyük Birtaniyä'gä qaraşliq bir memlikettur.

## Qarañ

Mämlikätlär tizimliği

## Menbeler

ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى
# Kéntukki Shitati

**Kéntukki Shitati** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Kéntukkining 4,269,245 nopusibar, 104,659 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.5°, xariki uzunluk 85°0.

## مەنبەلەر
# Kolumbu, Oxéo

Kolumbu

**Kolumbu** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Oxéo Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Kolumbuning 747,755 nopusibar, 550.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.59°, xariki uzunluk 82°59, poqtanomuri 43085 rayunnomuri 0614.

## مەنبەلەر
# پارىژ

{| class="wikitable" border="1"
|-
|**دۆلەت** فرانسىيە
|-
| **رايون** ئىل دۆ فرانىس
|-
| **ۋىلايەت** پارىژ
|-
| **رايون بۆلۈنۈشى** 20 رايون
|-
| **شەھەر پوچتا نومۇرى** 75001 دىن 75020 گە قەدەر ۋە 75116
|-
| **شەھەر باشلىقى** بەختىخان دۆلانوي
|-
| **ۋەزىپە مۇددىتى** 2014–2008
|-
| **يەر مەيدانى** 105,40 كۇۋادىرات كېلومېتر
|-
| **نۇپۇسى** 031 193 2(2007)
|-
| **نۇپۇس زىچلىقى** 807 20 (ھەر كۇۋادرات كېلومېتر)
|-
| **شەھەرلىك ھۆكۈمەت تور بېتى**
|- }

ئېففىل مۇنارى
دۇنياغا داڭلىق لۇۋر مۇزىي
پارىژ (Paris, فرانسۇزچە "پاغى" دەپ ئوقۇلىدۇ)فىرانسىيە پايتەختى ۋە فرانسىيەنىڭ ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق شەھرى، ئىل دۆ فرانىس رايونىى مەركىزى، شۇنداقلا فىرانسىيەدىكى بىردىنبىر ھەم كومۇنا ھەم ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر. پارىژ سەينا دەرياسىنىڭ ئۇچىغا جايلاشقان بولۇپ، پارىژ ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرىغا، مارنى ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئاخىرقى قوشۇلۇش نۇقتىسى ۋە ئوۋاز ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئالدىنقى قوشۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ ئارىسىغا يەرلەشكەن.

2007-يىلى بىرىنچى يانىۋاردا، دۆلەتلىك سىتاتىستېكا شىركىتى ئىنسېنىڭ ئاشكارىلىشىغا قارىغاندا، پارىژ شەھەر ئاھالىسى 2 193 031. پارىژ رايونى پارىژ ۋىلايىتى ۋە ئەتراپتىكى يەتتە ۋىلايەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ھەمدە ئىل دۆ فرانىس رايونىنى تەشكىل قىلىدۇ. قىسقارتىلىپ پارىژ رايونى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئاھالىسى ئوخشاش ۋاقىتتىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا 11 836 970.

پارىژ فرانسىيەنىڭ ئىقتىسادى ۋە سودا مەركىزى، پۇل-مۇئامىلە ۋە پاي-چەك ئورنى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن 552,7 مىليارد ياۋرو بىلەن، پاىژ ياۋروپا ئىقتىسادىدىكى ئەڭ چوڭ رولچىلاردىن بىرى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن كىرىم بويىچە، ياۋروپادا ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رايون ھېساپلىنىدۇ. پارىژنىڭ قاتناش تورلىرى ئىنتايىن تەرەققى قىلغان. تۆمۈر يول، شەھەر ئىچى ۋە سىرتى تىرانسپورت ئەسلىھەلىرى ئىنتايىن تولۇق ۋە مۇكەممەل. بۇنداق بولۇشىدا، فرانسىيە جۇمھۇرىيەت تارىخىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن تۈزۈمنىڭ پايتەختنى تەرەققىيات مەركىزى قىلىش سىياسىتى تۈرتكە بولغان. پەقەت 60-يىللاردىن كىيىنلا ھوقۇق ھەرقايسى رايونلارغا بۆلۈپ بېرىلىپ، باشقا شەھەرلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئالاھىدە كۈچ چىقىرىلدى.

2024-يىللىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى پارىژدا ئۆتكۈزۈلدى.

مۇقەددەس يۈرەك چىركاۋى
بۈۋى مەريەم چىركاۋى
زەپەر دەرۋازىسى
پارىژ چوڭ جامەسى
## مەنبەلەر
# Yéngi Orléan

Yéngi Orléan

**Yéngi Orléan** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Loyizanna Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Yéngi Orléanning 288,000 nopusibar, 907 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 29.57°, xariki uzunluk 90°4.

## مەنبەلەر
# Filadélfiye

Filadélfiye

**Filadélfiye** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Pénsilwaniye Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Filadélfiyening 1,449,634 nopusibar, 349.6 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.57°, xariki uzunluk 75°10, rayunnomuri 0215.

## مەنبەلەر
# Myunxén

Myunxén

**Myunxén** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Myunxénning 1,356,594 nopusibar, 310.43 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.8°, xariki uzunluk 11°34, poqtamuri 80331–81929 rayonmuri 089.

## مەنبەلەر
# Dénwér

Dénwér

**Dénwér** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Kolorado Shitati dikibixahar 2006 nopus bar, Dénwérning 588,349 nopusibar, 401.3 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.44°, xariki uzunluk 104°59, poqtanomuri 80201 rayunnomuri 0303.

## مەنبەلەر
# Rio dé Janéyro

**Rio dé Janéyro** bolsa Braziliye dikibixahar 2008 nopus bar, 1,260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Rio dé Janéyroning 6.161.047 nopusibar, ximalikang lik 43.11°, xariki uzunluk 22°54.

## مەنبەلەر