Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئافرىقا

|  |
| --- |
| **ئافرىقا**
 |
|

| چوڭلۇقى | 30.370.000 km² |
| نوپۇس(2011) | 1.032.532.974(2.) |
| زىچلىق | 30,51/km² |
| دۆلەتلەر | 54 |
| ۋاقىت رايونى | +0 (سېنېگال)
+4 (ماۋرىتىئۇس) |

 |

ئافرىقىنىڭ دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئورنى
**ئافرىقا،** يەر مەيدانى ۋە نۇپۇس زىچلىقى نوقتىسىدىن دۇنيانىڭ ئىككىنچى چوڭ قىتئەسىدۇر. ئۆزىگە باغلىق دەپ قارالغان ئاراللار ئىلە بىرلىكتە 30.8 مىلىيون كلومېتر2 لىق چوڭلىقى بىلەن دۇنيا ئومۇمىي يۈزىنىڭ 6% سىنى ۋە دۇنيا قۇرۇقلۇق مەيدانىنىڭ 24.4% ىنى قاپلايدۇ. 1 مىلىيارد كىشىلىك نۇپۇسى ئىلە دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 15% ىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئافرىقاشىمالدا ئاق دېڭىز، جەنۇبتا ھىندى ئوكيان، غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان، شەرقتە سىنا يېرىم ئارىلى، قىزىل دېڭىز ۋە سۇۋەيىش قانىلى بىلەن ئورۇلۇپ تۇرىدۇ. ماداغاسقار ۋە تۈرلۈك تاقىم ئاراللىرى ھەم ئۇنىڭغا تەۋەدۇر. قىتئەدە 54 دېپلوماتىك ئېتىراپ قىلىنغان مۇستەقىل دۆلەت، توققۇز رايون ۋە 3 مەلۇم دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەت باردۇر.

پۈتۈن قىتئەلەر ئاراسىدا ئەڭ كۆپ ياش نۇپۇس ئافرىقىدا ياشىماقتا. ئافرىقالىقلارنىڭ 50% سى 19 ياشنىڭ ئاستىدادۇر. ئالجىرىيە يۈز ئۆلچىمى ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى، نۇپۇس جەھەتتە ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى بولسا نىگېرىيەدۇر. بولۇپمۇ غەربىي ئافرىقا ئىنسانىيەتنىڭ بۆشۈكى دەپ قارىلىدۇ.

ئافرىقا، تۈرلۈك ئىقلىم بەلباغلىرى بولغان ئېكۋاتورنىڭ ھەر ئىككى تەرەپىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە ھەر ئىككى ئىقلىم بەلباغىغا ئۇزانغان بىردىنبىر قىتئەدۇر.

ئافرىقا ئېتنىك، مەدەنىيەت ۋە تىل جەھەتتىن ئىنتايىن رەڭگارەڭ بىر قىتئەدۇر. 19. ئەسرنىڭ ئاخىرىدا ياۋروپا ئەللىرى تامانىدىن سۈمۈرگە قىلىنغان. ئافرىقانىڭ زامانەۋىي دەۋلەتلەرى 20. ئەسردىكى مۇستەملىكەلەرنىڭ مۇستەقىللىق باسقۇچىدىن سوڭرە ئوتتۇرىغا چىققان. ئافرىقا ئەللىرى قىسمەن 1881-1914 يىللاردىكى ئافرىقا تالانى ئەسناسىدا شەكىللەنگەندۇر.

**قىتئەلەر**

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  ئافرىقا |  ئانتاركتىدا |  ئاسىيا |  ياۋروپا |  ئوكيانىيە |  شىمالىي ئامېرىكا |  جەنۇبىي ئامېرىكا |
|  ئافرىقا-ياۋروئاسىيا |  ئامېرىكا |  ياۋروئاسىيا |  ئاۋسترالىيە |
| **گئېولوگىك قىتئەلەر**
گوندىۋانا •
لاۋراسىيا •
پانگېئا •
پانوتيا •
رودىنايا •
كولومبىيە •
كېنورلاند •
نېئا •
ئۇر •
ۋالبارا |
| **ئەپسانەۋىي قىتئەلەر**
ئاتلانتىس •
كەرگۇئەلەن يايلىقى •
لەمۇرىيە •
مۇ •
تەررا ئاۋۇسترالىس •
زېئالاندىيە |

## مەنبەلەر
# باش سۆڭىكى

**باش سۆڭىكى** بولسا ئادەم بەدىنى

## مەنبەلەر

| ئانتروپوتومىيەv • d • e |
| --- |
|  | **باش**: چوققا - ماڭلاي – كۆز – قۇلاق – بۇرۇن – ئېغىز بوشلۇقى – تىل – چىش – ئېڭەك – يۈز
**بويۇن**: بوغۇز – بۇغدىيەك - گال
**گەۋدە**: دولا – ئومۇرتقا – تۆش – يېلىن – كېمىنىڭ قوۋۇرغا جازىسى – قورساق قىسم – كىندىك - يانپاش – سوڭ – كاسا
**بەل**: قول – جەينەك – بىلەك – ھىيلە – پوچېركا – بارماق (باش بارماق - كۆرسەتكۈچ بارماق - ئوتتۇرا بارماق - نامسىز بارماق - چىمەلتەك) – پاچاق – تىز – سان – پاچاق – كېسەل – ئۆكچە – ئوشۇق – پۇت – پۇت بارمىقى
**تېرە**: چاچ |
# ۋېنېسۇئېلا

|  |
| --- |
| row 1, cell 1 |
| **دۆلەت گىمىنى** |
| row 1, cell 1 |
| **پايتەختى** |
| **ئەڭ چوڭ شەھرى** |
| **رەسمى تىلى** |
|  **ئېتنىك گۇرۇپلار** |
| **سىياسى سېستىمىسى** |
| **رەئىس جۇمھۇر** |
| **باش مىنىستىر** |
| **يەر مەيدانى** |
| **نۇپۇسى** |
| **نۇپۇس زىچلىقى** |
| **كىشى بېشىغا توغرا كىلدىغان كىرىم** |
| **پۇل بىرلىكى** |
| **ۋاقىت رايۇنى** |
| **ئىنتېرنېت** |
| **خەلقارالىق تېېلفۇن كود نۇمۇرى** |

ۋېنېسۇئېلا
دۆلەت بايرىقى
**ۋېنېسۇئېلا** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كاراكاس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كاراكاس. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت ھۇگو چاۋەز فرىئاس. بۇ
دۇلات 1811 يىلى 7 ئاينىڭ 5 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 916 مىڭ 445 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 28 مىللىئون 199
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
# بارس

بارس
Kaplanların yaşaşı
بارس
بارس
بارس
بارس ، يولۋاس . تۈرك خەلقلىرىدىكى ئون ئىككى مۆچەلدىن بىرىنىڭ نامى . تۈركلەر ئون ئىككى خىل ھايۋاننىڭ ئىسمىنى ئېىلپ ، ئون ئىككى يىلغا ئات قوغان . ئۇلار باللىرىنىڭ ياشلىرىنى ، جەڭ تارخلىرىنى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنى مۇشۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى (دەۋرى قىلىشى) بىلەن ھېسابلىنىدۇ .
تۈرك خاقانلىرىدىن بىرى ئۆزىدىن بىرنەچچە يىل ئىلگىرى بولۇپ ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگنمەكچى بولغان ، بۇنىڭغا ئۇ شۇ ئۇرۇش بولۇپ ئۆتكەن ئېنىقلاشتا خاتالاشقان ، شۇ مۇناسىۋەت بىلەن بۇ خاقان ئۆز خەلقى بىلەن كېڭەش ئۆتكۈزۈپ قۇرۇلتايدا مۇنداق دېگەن : «بىز بۇ تارخنى ئېنىقلاشتا قانداق خاتالاشقان بولساق ، بىزنىڭ كېلىچەك ئەۋلادلىرىمىزمۇ شۇنداق خاتالىشىدۇ . شۇڭا ، بىز ئون ئىككى ئاي ۋە ئاسماننىڭ ئون ئىككى بۇرجىغا ئاساسلىنىپ ، ھەر بىر يىلغا بىر ئات قويايلى ، بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابلانسۇن ، بۇ ئارىمىزدا مەڭگۈ بىر يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن» . خەلق خاقاننىڭ بۇ پىكرىنى «شۇنداق بولسۇن» دەپ ماقۇللىغان . شۇ مۇناسىۋەت بىلەن خاقان ئوۋغا چىققان ۋە ھەممە ياۋا ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ قوغلاشنى بۇيرىغان . بۇ ناھايىتى چوڭ بىر دەريا ، خەلق بۇ ھايۋانلارنى ئوۋلاپ يۈرۈپ ، ئىلى دەرياسىغا قاراپ ھەيدىگەن . بىرمۇنچە ھايۋانلار ئۆزلىرىنى سۇغا ئاتقان . ئۇلاردىن ئون ئىككى خىل ھايۋان سۇدىن ئۈزۈپ ئۆتكەن . ئەنە شۇ ئون ئىككى ھايۋاننىڭ ئىسمى ئون ئىككى يىلغا ئات قىلىپ قويۇلغان . سۇدىن ئەڭ ئاۋۋال چاشقان ئۆتكەن. شۇڭا، يىل بېشى شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ چاشقان يىلى دېيىلگەن

## مەنبەلەر
# فىلىپپىن

فىلىپپىن
دۆلەت بايرىقى
**فىلىپپىن جۇمھۇرىيىتى** بولسا ئاسىياغا جايلاشقان بىر دەۋلەت. ئۇنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھرى مانىلا. دەۋلەت تىلى ڧىلىپپىنچە. ھازىرقى زۇڭتۇڭ گلورىئا ئارويو. ھازىرقى باش ۋەزىر نولى دە كاسترو.
بۇ دەۋلەت 1946 يىلى 7 ئاينىڭ 4 كۇنى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 300 مىڭ 000 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 87 مىللىيون 857 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىق دىنى كاتولىك دىنى ۋە پروتېستانت دىنى.

## مەنبەلەر