Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гепард

Гепард
Гепард
**Гепард** (**а** узадыр адаттынар) — диис төрелдиг сүт ижер улуг араатан амытан. Сүт чемиштиглерден эң-не дүрген маңнаар амытан — гепард .

## Дөс

1. Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
# Төвүт

|  |
| --- |
|  |
|  |
|   |  Автономнуг район Төвүт Кыдаттың тургузуунда |
|    |  Төвүт, даштыкы төвүттерниң айытканы-биле |
|     |  Кыдаттың демдеглээни-биле **Төвүт**түң девискээри |
|  |  Энеткектиң марыжып турар девискээри, Аксайчинниң кезээ кылдыр |
|  |  Кыдаттың АРТ кезээ деп маргыжып турар Энеткектиң девискээри |
|  |  Төөгү ёзугаар Төвүт культурага хамааржыр девискээрлер |
| \* |  *Энеткек - Индия*  |

төвүттеп «Төвүт» — *Бө* (*Пө*)
**Төвүт** (моол.  *Төбед/Түбед->Төвөд/Төвд*; төв. བོད་ལྗོངས; кыд. *藏区* *Дзаң чү*) — Төп Азияда, Гималай дагларында, Кыдат биле Индия кызыгаарының аразында турар район. Үндезин чурттакчылары — төвүттер.

1950 чылда Кыдат Арат Республиканың составынче Төвүт автономнуг район кылдыр кирген. Лхаса хоорай Төвүттүң төөгүлүг найысылалы болгаш Төвүт автономнуг районнуң административтиг төвү.

Дайынчы халдаашкынарның соонда Төвүттүң Кыдатка каттышканы амгы үеге дээр нарын болгаш чөрүлдээлиг айтырыг бооп артпышаан хевээр.

Индияның Дхарамсала хоорайда дескенсөстү тодарадыр Төвүттүң Чазаа ажылдап турар, 2002 чылга чедир ооң баштыңы кылдыр делегейде эң билдингир болгаш хүндүткелдиг кижи - Ыдыктыг XIV-кү Далай-Лама турган.

## Төөгү

## География

## Чон

## Культура

## Бойдус

## Саң-хөө байдал

## Чурттуң тускайлаң байдалы

## Дөс
# Дөрт Чаагай Алыс Шыннар

Шакьямуни Будда Бурган Башкы
 **Дөрт Чаагай Алыс Шын**
Ыдыктыг бурган мынча дээн: " Бо – Алыс Шын *човулаңнар-дыр*, бо – Алыс Шын *оруктар-дыр*. Човулаңнарны – билип алыр, оларның үнүп турар үндезиннерин – чайладыр, човулаңнарның белдирлерин – тудуштурар, (хосталгаже) оруктарны эртер херек. Човулаңнарны билип алыр херек – ынчан билип алыр ужурлуг човулаңнар артпас. Човулаңнарның үнүп турар үндезиннерин чайладыр херек – ынчан чайладыр ужурлуг үндезиннер турбас. Човулаңнарның белдирлерин тудуштурар херек – ынчан тудуштурарын боттандырар ужурлуг белдирлер турбас. Оруктарны эртер херек – ынчан эртер ужурлуг оруктар артпас".
Оларның алыс бүдүжүн, эргежок чугула үүлгедиглерин база оларның түңнелдери-биле катай алыр болза, **Дөрт чаагай Алыс Шын** мындыг болур-дур. Оларны тайылбырлаарда, бис колдуунда Богданың философчу угланыышкыннарының дээдизи болур Прасангика-Мадхьямика хевириниң тодарадылга тайылбырларын барымдаалаар апаар-дыр бис.
1. Алыс Шын човулаңнар – ол дээрге *хайлыг караңгы үүлгедиглерден* болгаш *бужар-бачыттан* истелип үнгеш, *амыдыралдың эргилдези* деп билиишкинге бактаап кирер болуушкуннар-дыр.
2. Алыс Шын үндезиннер – ол дээрге Алыс Шын човулаңнарны болдуруп турар чылдагааннар-дыр.
3. Алыс Шын белдирлер – ол дээрге човулаңнарның болгаш Алыс Шын үндезиннериниң узуткаттынар болгаш чиде бээр байдалы-дыр.
4. Алыс Шын оруктар – ол дээрге Алыс Шын белдирлерни чедип алырының онзагай аргалары-дыр.

Будда башкы ордузунда олуруп алгаш Дөрт Чаагай Алыс Шыннар дугайында өөредиин чедирип турары
Ынчангаш Алыс Шын човулаңнар болза Алыс Шын үндезиннерден тыптыр, үндезиннер херек кырында човулаңнарның мурнунда-ла тыптып келир. Ол ышкаш, Алыс Шын белдирлер болза Алыс Шын оруктарны эртериниң аргазы-биле тутчуп боттанып турарлар; ынчангаш херек кырында оруктар болза, белдирлерниң мурнунда чоруп турарлар. Ынчалза-даа Ыдыктыг бурган Дөрт чаагай Алыс Шынга өөредирде, ол чурумну дедир кылдыр эскерткен, ол чорук онза чугула. Чүге дизе човулаңны баштай кижи билип алыр болгай, ооң соонда ооң чылдагааннарын шинчилээр; ынчангаш Богда човулаңнарның үндезиннерин човулаңнарның боттарын тодараткан соонда тайылбырлаан. Човулаңнарны узуткаар аргага бүзүрей бергенде, оларны чок кылыр күзел база тыптып кээр. Моон-на (белдирлерже) оруктарны эртер күзел бар апаар; ынчангаш Богда бурган Алыс Шын белдирлерни тодараткан соонда Алыс Шын оруктарны тайылбырлаан.

## Дөзү

1. " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993чыл."