Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Геометрия

**Геометрия** (ийиги **е** узадыр адаттынар) — математиканың делгемниң хамаарылгаларын болгаш хевирлерин өөренир бөлүү.

**Геометрлиг** (**е** узадыр адаттынар) — геометрия-биле холбашкан.

*Бойдуста турар кристаллдың боттуг даштыкы демдээ болза ооң геометрлиг шын хевири болур* (Физика, 1973).

## Дөс

1. Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
# Дээр оруу

Караңгы дүнелерде дээрже көөрге, кандыг-бир чүвениң дүрзү-хевирин чуруп көргүскен чүве дег, ында-мында оюк-делик апарган, шаараш ак туманналчак болу берген, дээрни кежилдир мөңгүннелдир шөйлүп алгаш, Дээр Оруу көстүп турар.

Дээр Оруун дуран-биле көөрге, эмге-санчок имиргей сылдыстар көстүр, а телескоп-биле көөрге, оларның саны оон-даа көвей. Дээр Оруу түме-түме, сая-саядан-даа көвей сылдыстардан тургустунган болгаш оларның имистелчээнге бүлүргей ак туманналчак болуп көстүр. Дээр Оруу бүгү дээрни куржап алган турар. Ооң калбаа чамдык черлерде 15 градус чедип турар болгаш өске черлерде чүгле каш-ла градус болгулаар. Чылдың үе-шаанга дүүштүр Дээр Оруунуң көстүрү база янзы-янзы болур.

Дээр Оруун Чер бөмбүрзээниң ийи чартыындан шинчилеп көөрге, ол дээрбек хевирлиг куржагдан бүткен деп чүве тодараан. Ол куржагны кончуг хөй сылдыстар бүргеп алган. Топтап хайгаараарга, көскү-даа, бүлүргей-даа сылдыстар - шуптузу Дээр Оруунда азы ооң кыдыында турары илдең. Биске көстүп турар сылдыстар кол нургулайында, чиңге куржаг хевирлиг сылдыстарның мөөңнешкен чаңгыс системазын тургузар. Сылдыстарның ындыг системазын Галактика дээр.

Совет астрономнар П.П. Паренаго, Б.В. Кукарин, Б.А Воронцов-Вельяминов, Т.А. Агекян болгаш өске-даа эртемденнерниң шинчилээнин ёзугаар алырга, Галактика чөлбең эллипсоид хевирлиг. Ынчаарга сылдыстарның көвей кезии ооң ортузунда мөөңнешкен болгаш ооң кыдыынче дүргектелип чоорту тарап чоруй барган болур.

Галактикада 150 миллиардтан хөй сылдыстар кирип турар болгаш ооң хемчээлиниң улуу дээрге, Чүгле Галактиканың диаметрин безин чырык 100 000 чыл иштинде эртип болур.

Бистиң Хүн системавыс Галактиканың экватор куржаанда болгаш ооң эң мөөң, сырый кезээнче кирбейн турар.

## Дөзү

1. Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.
# Ланчыы

Ланчыы (орус. *Винтовка*) - унунуң ишти араалыг, уштуп-суп алыр чыдалыг боо.

## Дөс

1. Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
# Хүннүг

Хүннүг, хүннүң аянныг көрүжү болгаш каш булуттар
**Хүннүг** дээрге атмосфералыг дээрниң мага-бодунга булуттар эвээш азы шуут чок агаар-бойдусту чугаалап турар.

## Тайылбыр

Ниитизи-биле, дээр 90% ажыг булуттуг болза, булуттуг болур. Бир эвес 20-80% болза, хүннүг болур.

## Үндезини