Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Вашингтон, Джордж

Майык:Государственный деятель
**Джордж Ва́шингтон** (англ. *George Washington* [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən]; 1732 чылдың февраль 22 , Поупс-Крик[en], колониязы, Англий Америка, Британ империя — 1799 чылдың декабрь 14, Маунт-Вернон, Виргиния штады, АКШ) — американ күрүне болгаш политиктиг ажылдакчы, Американың Каттышкан штаттарының бирги бүгү-ниитиге соңгуттурган Президентизи (1789—1797), АКШ-тың үндезилекчи адаларының бирээзи, Ортулуктуг шеригниң кол командылакчызы, бойдустуун камгалаар дайынның киржикчизи болгаш АКШ-тың Президентилел институдунуң үндезилекчизи.

Чер ээлекчизиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Чер чурулгазын кылып чораан, Фэрфакс ноянның экспедицияларынга киржип чораан. 1752 чылда ол вирджин шеригниң офицери апарган, французтарга болгаш индейлерге удур дайын чорудулгаларынга киришкен. 1758 чылда полковник эргелиг тургаш дыштанылгаже үнген. 1759 чылда Вашингтон Марта Дендридж Кастис-биле өгленип алгаш, Виргинияның эң бай плантаторларының бирээзи апарган.

1758 - 1777 чылдарда Вашингтон Виргинияның Хоойлужудулга хуралынга соңгуттуруп, ол метрополиена-биле колония эргелери дээш демисежип, ынчалза-даа ооң күчүлел үүлгедиглерин будуудадыыр турган. Бирги диптиг конгресстиң делегаттарының бирээзи турган. Великобритания-биле чепсектиг үскүлежиишкиннер соонда, Вашингтон Континенталдыг шериглерниң кол командылакчызы кылдыр чаңгыс үн-биле соңгуттуруп алган.

Ол ону 1775 чылда Бостоннуң нуурузундан эгелээш, 1711 чылда Йорктаунануң англи шериглериниң дүжүп бээринге чедир удуртуп турган. 1763 чылдың ноябрьда, Париж тайбың керээзиниң соонда, ол бодунуң эрге-чагыргазын дүжүргеш, Маунт-Вернон деп ээлелче чорупкан.

Каттышкан Штаттарның Конституциязын болгаш федералдыг чазакты бадылаан Конституциялыг съездизин 1777 чылда удуртуп турган. Конституцияны хүлээп ап, күштүг болдуруп, күштүг үлүг-хуузун киириштиреринге Вашингтон кол рольду ойнай берген.

1789 чылда Джордж Вашингтон АКШ-тың бирги Президентизи кылдыр чаңгыс үн-биле соңгуттурган, ам 1792 чылда ону ийиги хуусаада катап соңгуп каан. Күрүне Баштыңы болуп тургаш, ол Эвилелди быжыктырарынга, Конституция принциптерин амыдыралга боттандырарынга болгаш Каттышкан Штаттарның найысылалын тударынга дузалаан. Эрге-чагырганың төп органнарын болгаш башкарылга системазын хевирлээри-биле ажылдааш, Президенттер институтының прецеденттерин тургускаш, экономиканы сайзырадырынга дузалаар. Конгресс-биле найыралдың харылзааларын тудуп турган.

1794 чылда АКШ-тың төөгүзүнде күрүне эрге-чагыргазынга удур баштайгы тура халыышкынны соксадып узуткаан. Даштыкы политикага европейжи чурттарның херээнге киришпейн турган. Президентиниң албан-дужаалынче үшкү удаа бадылажырындан ойталаан.

Президентиниң эрге-дужаалын каапкаш, Вашингтон Маунт- Швеция деп черге чурттап турган. Франция-биле харылзааларның дүшкүүрлүг үезинде, 1798 чылдың чайын, ол шеригниң кол командылакчызы кылдыр генерал-лейтенанттың дужаалынче томуйлаан. 1799 чылдың декабрь 15-те дүне Вашингтон чок апарган, декабрь 1-де, Маунт-Верэл деп ээлчегге ѳг-бүлениң чевеинге орнукшудуп каан.
# Чеди-Хаан

Чеди-Хаан сылдыстарны тырттырган чурук
**Чеди-Хаан** – дүнеки дээрде соңгу дээрниң поляр сылдыс адаанда 7 чырык "хымыш хевирлиг" бөлүк сылдыстарның ниити ады.

## Чогаалдарда

К.-Э. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хем" чогаалында Алдын-Өрген сылдыс кысказы-биле бижиттинген.

"Чеди кызыл аьтты" өртээн

Чедип шыдавазывыс "Алдын-Өрген".

"Алдын-Өрген" дээрге Поляр сылдызы. "Чеди кызыл аьт" - Чеди-Хаан сылдыстар.

Поляр сылдызы шимчевес, өске сылдыстар ону долгандыр шимчеп турар. Чеди-Хаан сылдыстан дүнеки үени билип алыр. Бурунгу өгбелеривис Чеди-Хаан сылдысты – "Сес-кежик сылдызы" деп адаар чораан. Сүбедей "Чеди-Хаан" кылдыр адап каан дээр. Сылдыс бүрүзү аттарлыг – неделя хүннери.

#### Чүге "Сес-кежик"?

Чеди-Хаан сылдыстарының бир сылдызының чанында бичии имистелчек сылдыс бар, ону өгбелеривис "кежик сылдызы" дээр. Ол сылдысты элээди чажында көрүпкен кижи аас-кежиктиг болур дээр. Бурунгу үелерде "аас" эвес а "сес"-кежик дээр. Тыва дылда ийи сөс бар "аас-чогаал" биле "аас-кежик". Домейлешпес-даа, удурланышпас-даа сөстер.

Кижи чуртталгазында сес кежиктиг болур деп өгбелер санаанар: кадык-чаагай төрүттүнери дээш ...узун назын назыдаарынга чедир. Ындыг салым-чолду Сүбедей көрген дээр. Ол салым-чолунга таарзынмаанындан ойзу адап каапкан турганы ол чүве дээр.

Кежик сылдызын эскерип көөрун кижи боду кызар ужурлуг, ынчалза-даа сымырангаш: "хымыштың" дудазында ийи дугаар сылдыста, – деп бир акый чугалаан.

Ооң аазааны ёзугаар дараазында "Чадаганны" оон "аразындан суг акпас алышкыларны" ыдып бээр мен. Сонуургалыңар бар болза.

...Уламчылаптайн, төрээн чонум чечен-чугаазындан сеткилимни өөртүп келир чугаа бар:

"Чыткан теве аксынче каңмыыл кирер". Тайылбырлаарга: бирээде – турган теве аксынче каңмыыл кирбес, хадып эртип бар чыткан каңмыылды дозуп аптар кашпагай эвес амытан болгай, ийиде хаттыгда теве хатка удур эвес а доораландыр чыдып алыр, утказы чаагай мага-боду биле хадаан каңмыыл дозуп алырынын аргазы-дыр. Бодумну ол чыткан теве дөмейлээрим кончуг болгаш мынчаар таарыштыр тайылбырлап алганым ол. Өске утказы база бар болганындан чечен-чугааганын эгезинге "Чүгле" деп сөс немеп ап чор мен.

## Дөс

* К.-Э. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хем" деп ному.
* Куулар Викторнуң чугаазындан.
# 2011 чыл

**2011 чыл** — григориан календарь ёзугаар ниити чыл, субботада эгелээр.  Джуче 100 чыл, Хейсей 23 чыл, Кыдат Республиканың календары 100 чыл,unix-үези 1293840000 - 1325375999, Буддийжи календарь 2553 чылдың сентябрь 11 - 2554 чылдың октябрь 7, Хиджри календары 1432 чылдың январь 25 - 1433 чылдың февраль 5, Еврей календарь Апрель 25, 5771 - Апрель 5, 5772, Данкун-үези 4344 чыл.

◄ | XIX век | XX век | XXI век | XXII век | XXIII век | ►

◄ | 1990 чылдар | 2000 чылдар | **2010 чылдар** | 2020 чылдар | 2030 чылдар | ►

2010 чыл | 2011 чыл | 2012 чыл | 2013 чыл | 2014 чыл | 2015 чыл | 2016 чыл | 2017 чыл | 2018 чыл | 2019 чыл
# Самсун

**Самсун** — Түркия Республиказының хойт талазында, Кара деңис чагазында турар шаар. Ол Түркияның Самсун илиниң төвү болгаш Кара деңис чагазындагы чугула порт шаарларының биризи.

2025 чылдың медээзине көре, Самсун илиниң чон саны 1 392 403 кижи болгон.

Самсун төвүнде «SAMSUN» деп кызыл бижик
1919 чылдың 19 майында Мустафа Кемал Ататүрк болгаш аның чорукташтары Бандырма кемези-биле Самсунга келген. Бу болууш Түркияның улус-азаттык күрежиниң эгелези-биле холбалып саналып турар.

## Төөгү

Самсун чери эрте үелерден бээр кижилерниң туруп келген черлериниң биризи болуп турар. Самсун аймагындагы эң эрте турар черлерниң биризи Теккекөй үңгүрлери деп саналып турар. Бу черден табылган археологиялык табылгалар Самсуннуң төөгүзүн мезолит үеге хамааржырын көргүзер.

Самсуннуң Теккекөй кожуунунда Теккекөй үңгүрлери археология өрөөнүндө турган кая үңгүрлериниң ырактан көрдүнүшү.
Эртем-шинчилелдерге көре, Самсуннуң эрте адыларының биризи **Амисос** болгон. Амисос Кара деңис чагазында садыг-сатыг талазы-биле чугула орун туткан. Рим үезинде де шаарның садыг-сатыг маңызылығы өскен.

XII чүс чылдың ийи дугаар чарымында Амисос Селчук түркүлериниң хамаарыышкынына кирген. Бу үеден соң шаарның ады Самсун деп чедип келген деп билинген. Селчук үезинде Самсун Кара деңис чагазында садыг-сатыг төвү болгаш порт шаары катарында маңызылыг орун туткан.

Самсун Амазонка хейилиниң алдыңда, скиф чериктериниң аттар-биле согуш майданында чурулуп көргүзүлгөн саргылт өңнүг дувар чуруктары көрдүнүп турар.
Османлы үезинде Самсун Кара деңис порттарының аразында турган шаарларның биризи болгон. XVIII чүс чылдың соонда Самсун болгаш Кара деңистиң өске порттарының Кырым-биле садыг-сатыг харылзаалары күчтене берген.

1919 чылдың 19 майында Мустафа Кемал Ататүрк болгаш аның чорукташтары Бандырма кемези-биле Самсунга келген. Бу болууш Түркияның Улус-азаттык күрежиниң эгелези-биле холбалып саналып турар.

## Демдеглелдер
# Дерсу Узала (фильм, 1975)

Шын Дерсу Узала, Арсеньевтиң тырттырган чуруу
Арсеньев В. К. биле Дерсу Узала
**«Дерсу́ Узала́»** (орус. *Дерсу Узала*, яп. *デルス·ウザーラ*) — В. К. Арсеньевтиң чогаалдарынга үндезилеттинген 1975 чылда үнген Акира Куросаваның тырттырганы уран-чечен дириг-чурук (фильм). Ук кинону совет болгаш япон киностудияларның дем каттыжылгазы-биле тырттырган. Фильм 1976 чылда АКШ-тың шаңналы Оскар-биле эң эки даштыкы кино деп шаңнаткан. Оон аңгыда, Акира Куросаваның япон дылдыг эвес баштайгы кинозу база 70-мм делгем-форматтыг киноплёнкага үнген чаңгыс кинозу. Кинода кол рольду тыва актёр Максим Мунзук күүсеткен.

## Сюжеди

## Роль күүседикчилери

* Максим Мунзук — Дерсу Узала
* Юрий Соломин — Владимир Арсеньев
* Светлана Данильченко — Анна, Арсеньевтиң өөнүң ишти
* Дима Коршиков — Вова
* Суйменкул Чокморов — Чжан Бао
* Владимир Кремена — Туртыгин
* Александр Пятков — Олентьев
* Михаил Бычков — Арсеньевтиң отрядының кежигүнү

## Тырттырган бөлүк

* Авторлары: Акира Куросава, Юрий Нагибин
* Режиссёру: Акира Куросава
* Оператору: Асакадзу Накаи, Юрий Гантман, Фёдор Добронравов
* Чурукчузу: Юрий Ракша
* Композитору: Исаак Шварц

## Шөлүглер

* Дерсу Узала — *IMDb* деп сайтта
* Дерсу Узала — *Rotten Tomatoes* деп сайтта
* Дерсу Узала (чедимчок шөлүг) — *allrovi* деп сайтта
* Дерсу Узала — *Кинопоиск* деп сайтта