# Кылыг сөзү

**Кылыг сөзү** (англ. *verb*) болза чүвелерниң кылдыныын, база-ла турум байдалын илередип чоруур чугаа кезээ-дир. Ол болза, дылда бар, ийи кол чугаа кезээниң бирээзи бооп турар-дыр. Өске чугаа кезектерин көрүп көөр болза ол, чүве ады-биле база наричие-биле сырый харылзаалыг.

Глагол-шушаш жапысе койыш мут лица да чот, наклоненийже, жапше, залог.

## Чугаа кезээниң иштики бүдүжү

Чижектер.

```
Найыралдың хүлүмзүрүү хүннеп келди. (Ю. Күнзегеш).
Талыгырда харлыг сыннар көстүп чыдыр.
```

Баштайгы чижекте кылыг сөзү чүвениң кылдыныын көргүзүп турар, сөөлгүзүнде кылдыныг чок, сыннарның чыдар байдалын, турум байдалын көргүзүп турар.

Кылыг сөзүнүң домакка кол-ла функциязы сөглекчи болур болгаш ол, домакты тургузарының бир чугула аргазы болур. Кылыг сөзүнүң наклонение деп адаар хевирлери домак тургузарынга, сөглекчи болурунга белен арга болур.

Чижектер.

* *Темир удаваанда Кызылда бодунуң эш-өөрүнче чоруй барган.* (С. Сарыг-оол. Чырык сактыышкыннар.). Мында болуушкун наклонениезиниң эрткен үези.
* *Сен база ынчаар дыштанып алган болзуңза.* (С. Саган-оол. Төрээн кижилер.) – бо чижекте кылыг сөзү даар наклонениеде, күзел уткалыг.
* *Аъттарың эккел!* (В. Көк-оол) – кылыг сөзү дужаал наклонениезиниң чаңгыстың санының ийиги арнында.
* *Доп-дораан Абаканче чоруптаалыңар.* – бо чижекте база дужаал наклонениезиниң хевири.

Кылыг сөзү ат сөстеринден ылгалып турар. Ол кылдыныгның аргазын кандыг-даа үеге хамаарыштыр көргүзүп турар: *келген мен; келир мен; келгелек мен; келгей мен; келзимзе; келгижемче* болгаш өске-даа.

Кылыг сөзү болур болгаш болбас хевирлерлиг: *келген – келбээн, келир – келбес, келиңер – келбеңер* болгаш оон-даа өске. Деңнеп көрүңер: чүве аттары болгаш ат сөстериниң «чок» деп утказы *эвес, чок, чокка* деп артынчылар-биле илереттинер болгай (*даг эвес, хат чокта, кызыл эвес, үш эвес, орай эвес* болган оон-даа өске).

Кылыг сөзү өске чугаа кезектеринде чок, өске эдеринчи категорияларлыг: *залогтар, видтер, причастиелер, деепричастиелер, наклонениелер* болгаш *арын, сан база үе* категорияларлыг, *болур* база *болбас* хевирлерлиг.

Иштики бүдүш-тургузуунуң болгаш утказының аайы-биле кылыг сөзү эң улуг, ооң-биле кады эң-не нарын чугаа кезээ болур. Ооң хараазы-биле кылыг сөзүнүң элээн хөй талаларын шинчилел ажылдарында, ол хамаанчок өөредилге номнарында безин аңгы-аңгы (дөмей эвес) тайылбырлап турар. Залогтар, видтер дугайында айтырыглар, причастиелер болгаш кылыг аттарының дугайында айтырыглар ам-даа маргылдаалыг бооп артпышаан – эртемденнерниң тайылбырлап турары аңгы-аңгы. Причастиелер болгаш деепричастиелер-биле холбащкан синтаксис айтырыглары – ылаңгыя нарын домактарның чамдык айтырыглары база маргылдаалыг хевээр. Чижек кылдыр алырга, *Хат хадып, чаъс чаап турган* чижектиг домакты база *Хар шыпкан бедик сыннар көстүп чыткан* ышкаш домакты бир бөлүк эртемденнер бөдүүн домактар деп санап турар, өскелери нарын домактар деп бодап турар. Бир дугаар домактың баштайгы кезээнде *хадып* деп деепричастие, ийи дугаар домактың баштайгы кезээнде *шыпкан* деп причастие кирген. Оларны сөглекчи деп хүлээп көөр бе азы көрбес бе деп — айтырыгның чогум-на утказы ындыг, ол айтырыгга харыы тывылбас-тыр.

Кылыг сөстериниң морфемазының улаштыр тутчур чуруму мындыг: дазылга чогаадылга кожумаа немежир – дөс болур, орта залог кожумаа немежир – залог дөзү болур, ооң соонга вид кожумаа улажыр – вид дөзү болур, ооң соонга болбас кожумак немежир – болбас дөс болур, аңаа улай наклонение кожумактары – үе, арын болгаш сан кожумактары каттыжар:

* чугаа,
* чугаа-ла-,
* чугаа-ла-ш-,
* чугаа-ла-ш-кыла-,
* чугаа-ла-ш-па,
* чугаа-ла-ш-па-ды.

Чогум, ниити чуруму ындыг.

## Үндезини

Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

## Демдеглелдер