Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сеул

**Сеул** (көр. 서울특별시) — мурнуу Көреяның төвү. Азияда эң улуг хоорайларның бирээзи.

## Ады

Сеул дээрге корей дылда "столиц" дээни ол. «Сеул» деп ат 1945-1949 чылдарда хоорайның ады кылдыр оожум тургустунган.

## Демдеглелдер
# Wayback Machine

Wayback Machine логотипи
**Wayback Machine** дээрге Интернет Архивтиң халас санныг архив албаны-дыр, ол эрткен үениң веб-арыннарының чуруктарын кадагалап турар, ынчангаш ажыглакчылар тускай URL-ди кииргеш, аңгы-аңгы үелерде сайттың кандыг турганын көрүп болур.

## төөгү

Wayback Machine интернетте читкен информацияның айтырыын шиитпирлээр дээш тургустунган. Ооң үндезилекчилери Брюстер Кале биле Брюс Гиллиат "бүгү билиглерже бүгү-делегейниң киржилгезин" хандырар сорулгалыг турганнар.

Wayback Machine 1996 чылдан амгы үеге чедир сайтыларның чуруктарын кадагалап турар, 2024 чылдың ноябрьда 916 млрд ажыг веб-арыннар архивтелген. Ол ажыглакчыларга тускай URL-ди киирип, эрткен үеде тодаргай хүнде веб-арынны көөр арганы бээр.

## Үндезин
# Чер

Черниң Аполлон 17 октаргай хемезинден кылган чуруу.
Черниң физик картазы
**Чер** (демдээ: ) – Хүн системазының Хүнден үшкү планетазы. Чер борбак хевирлиг. Черниң кыры оңгул-чиңгил, оргу-дески даглыг-шөлдүг. Ооң радиузу 6371 км, массазы 5,9736·1024 кг. Хүннү долгандыр оруу эллипс хевирлиг. Хүн биле Чер аразы 149 597 892 км, азы ол хемчээлди бир астрономнуг эге хемчег дээр. Чер Хүннү бир дескинерге, бир чыл болур, чылдың иштинде шагның дөрт эргиддези солчуп эртер.

Черни долгандыр агаарның кылын каъды бүргеп алган. Ол агаарны Чер бодунче чыпшыр тыртып турар болгаш ону чоогундан ыратпас. Агаарның составында колдуунда азот (78%), кислород (21%) болгаш өске-даа аргон, углекислый газтың эвээш холуксаалары бар. Океан деңнели-биле алырга атмосфераның Чер кырынче базыышкыны 1013 миллибарга дең.

Бистиң планетаның кырында болуп турар болуушкуннарга гидросфера (бүгү делегейде суг) улуг салдарлыг. Ооң ниити шөлү кургаг черниң шөлүнден 2,5 катап улуг. Чер магниттиг шөлдүг. Ол шөл шимчеп турар элек-три октаглыг бөдүүн кезекчигештерни (электроннарны, протоннарны) өскээр чорбас кылдыр тударынга кончуг эптиг. Черниң агаарының сырый каъттары-нын ындында кончуг дүрген шимчеп чоруп турар бедик энергияның кезекчи-гештеринден тургустунган көзүлбес куржаглар бар. Оларны радиация кур-жаглары дээр.
# Ийиги хүн

**Ийиги хүн** азы **Вторник** (орус. *Вторник*, англ. *Tuesday*, моол. *Мягмар*) — чедиликтиң ийи дугаар хүнү.

Делегей чергелиг стандарт аайы-биле ISO 8601, ийиги хүн — чедиликтиң ийиги хүнү, ынчалза-даа чамдык черлерде чедиликтиң үш дугаар хүн бооп турар.

## Өске дылдарда

Армян (Երեքշաբթի — *ерекшабти́*), грузин (სამშაბათი — *самшабати*), башкир (*шишәмбе*), таджик (*сешанбе*) болгаш татар (*сишәмбе*) дылдарда сөстеп очулгазының утказы «чартык улуг-хүнден тура үш (хүн)» бооп турар.

Индияның классик дылдарында – пали болгаш санскрит, шак ынчалдыр Таиландыда база, ийиги хүннү *Ангарака* («кызыл өңнүг кижи/чүве») деп даар, ынчангаш дайын бурганынга Мангалга болгаш кызыл планетага Марска тураскаадып адаан.

Япон дылда ийиги хүннү «от хүнү» (火曜日) деп сөстеп очулдурар.

## Вторникке хамаарышкан болуушкуннар

АКШка 1929 чылдың октябрьның 29-та ийиги хүннү *Кара ийиги хүн* деп адаан, чүге дизе ол хүн — фондулуг делгүүрге улуг дүвүрээшкин эгези-дир, Улуг депрессияның эгези болган *Кара дөрткү хүүннүң* соонда баштайгы ийиги хүн.

Ай бүрүзүнүң ийиги вторнигинде компания Microsoft программаларының чаартылгаларын (патчтарын) үндүрер. Кезек система удуртукчулары баштактанып ол хүннү *Кара ийиги хүн* дээр.

## Демдеглелдер
# Улуг-хүн

**Улуг-хүн** (орус. *Воскресенье*, англ. *Sunday*, моол. *Ням*) — чедиликтиң чеди дугаар хүнү.

## Дөс

1. Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
# Чедилик

Хувискаалдың сан-чурагайындан
**Чедилик** (орус. *Неделя*, англ. *Week*) — 7 катапталып турар хонуктар. Ол хонуктарны бир дугаар хүн, ийи дугаар хүн, үш дугаар хүн, дөрт дугаар хүн, беш дугаар хүн, чартык улуг-хүн, улуг-хүн деп адаар.

Чедилик хүннериниң үстүнде демдеглээнинден аңгыда өске, планеталарга даянган, аттарлыг база.

| **Чедилик хүннериниң тускай аттары** |
| --- |
| **тыва** | **планета** | **орус** |
| Хүн | Солнце | воскресенье |
| Ай | Луна | понедельник |
| Аңгырак | Марс | вторник |
| Лакпа | Меркурий | среда |
| Бүрбү | Юпитер | четверг |
| Баазаң | Венера | пятница |
| Бумба | Сатурн | суббота |
# Хүн (сылдыс)

Хүн
**Хүн** (демдээ: ) – Хүн системазының төвү. Ол Хүн системазының телоларының аразында херелденип, чырып турар кара чаңгыс тело. Хүннүң чырыы, чылыы Чер кырынга болгаш бүгү планеталарга амыдырал-чуртталганың чаңгыс үнер дөзү. Хар, чаъс, хат, хемнерниң агыышкыны база бүгү-ле болуушкуннар Хүннүң энергиязының ачызында болуп турар.

Хүн биске эң чоок турар сылдыс. Ол өске сылдыстардан хемчээл, масса, температура болгаш чырык-даа талазы-биле улуг ылгал чок. Хүн биле сылдыстарның тургузуунуң ниити байдалы барык-ла ылгашпас.

Хүннүң көстүп турар ортумак диаметри булуңнуң 1919 секундазынга дең. Ооң диаметри 1,34 сая километр. Черниинден 109,1 катап улуг. Объему Черниинден 1,3 сая катап улуг, азы 1,4·1018 м3. Массазы Чернин массазындан 33000 катап артык, азы 2·1027 т. Ооң бүдүмелиниң дыгыйы Черниинден 4 катап эвээш, куб сантиметрде 1,4 грамм. Ында тыртыжыышкын кужу Черден 27,9 катап улуг. Чырыы 3·1027 лаа чырыынга дең. Ооң херелдениишкин энергиязы 3,7·1023 квт, азы 5·1023 аът кужунге дең. Ол энергияның ийи миллиардтың чүгле бир кезии Чер кырынга келир. Хүннүң бир секундада үндүрер энергиязы 11,5·1012 т хөмур-дашты кывысканынга дең. Ооң кырының температуразы 6000°.

Бедик температурага газтарның атомнары ионнарже шилчий бээр болганда, Хүннүң бүдүмели плазмадан тургустунган. Ооң массазының 99% водород болгаш гелийден бүткен. Оон аңгыда, ында 70 хире химиктиг элементилерниң бары илерээн.

Фотосфера – Хүннүң көстүп турар херелдери тургустунар атмосфераның кол кезии. Фотосфера Хүннүң «дашты» бооп көстүр. Бүгү-ле херелдер оон кээр. Ооң ортумак температуразы 6000°. Фотосфераның чалгыглары өөрү тарап үнгүлээш, чалгыглар энергиязын тургузуп, ол энергияны чылыг энергиязынче шилчидер. Ооң ужурундан фотосфераның температураз каш-каш муң градус четкилээр. Фотосфера – Хүннүң эң «соок» облазы болур.

Фотосфераның кырында, 12–15 муң километрде, көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар. Хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур. Ооң соок черлеринге колдуунда водород, изиг черлеринге гелий чырып тургулаар. Ооң кырынын тургузуу нарын. Хромосфераның «изиг» черлериниң температуразы 30 муң, «соок» черлериниң 10 муң градус чедип турар.
Хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар. Ооң температуразы секундада 150 километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр. Ол “ийиги космос” дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин-дир. Ионнарның дүргени оон улгадыр болза, олар Хүннү каапкаш, чоруптарлар. Ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы 1–2 сая градустан ашпас.

Хүнде магниттиг шөл бары илерээн. Ооң полюстарының чоогунда шөлдүң күжениишкини 1 эрстед. Ол болза Черниинден 2–3 катап улуг. Хүннүң магниттиг шөлү нарын. Аңгы-аңгы полюстарлыг кезекчигештер ол шөлдү тургузуп турар. Ынчангаш магниттиг шөлдүң полюзу база үргүлчү өскерлип турар.
Хүннүң магниттиг шөлдери ында бүдүмелдерниң холужуп шимчээринге шаптык болбайн, изиг газтарның өрү бедип көдүрлүрүнге чүгле угланыышкынны тургузар. Ол областарга фотосфераның температуразы 200–300° четкилээр.