Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Африка

|  |
| --- |
|  |
|  Африка  |
|  |
|  |
| Чартыкшар картазында Африка |
|  |
| Девискээр | 30 221 532 км² |
|  |
| Кижи саны | 1,1 млрд (2013) чел. |
|  |
|  |
| Кижилерин адаары | африканцы |
|  |
|  | Тургузуунда 55 күрүнелер |
|  |
| Хамаарылгалыг күрүнелер | Майык:Collapsible list |
|  |
|  |
| Дылдар | Африканың дылдары көр. |
|  |
| Шак куржактары | UTC-1 до UTC+4 |
|  |
|  |
|  |
|  Викишыгжамырда Африка |

Майык:Портал

**А́фрика** — Чер планетаның ийи дугаар улуг диви-дир – Евразия диптиң соонда.

## Кыдыкы точкалары

* Соңгу — шенек Бланко (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) 37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.
* Мурнуу — шенек Игольный (Агульяс) 34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.
* Барыын — шенек Альмади 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.
* Чөөн — шенек Рас-Хафун 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.

Африка делегей картазында
## Адының тывылганы

Баштай «афри» деп сөс-биле бурун Карфагенниң хоорай чоогунда кижилерин адап турган. Ол атты финикий *afar* деп сөс-биле холбаап турар, ооң утказы болза – «доозун». Карфагенни ээжелеп алгаш римчилер ооң можузун Африка (лат. *Africa*) деп адап алган. Чоорту Африка деп ол диптиң шупту билдингир кезектерин адап эгелээн, а ооң соонда ук дипти база ынчалдыр адаар апарган. Өске теорияныы-биле болза, «афри» деп чоннуң ады бербер *ifri* (тыв. *«куй»*) деп сөстен келген деп турар, чүге дизе ол чонну чамдыызы куйларга чурттаар болган деп турар. Ооң соонда ук черге мусульман можу Ифрикия шак ынчалдыр адынга дазылын арттырып алган.

## Төөгү

## География

Октаргайдан Африка
Африканың шөлү болза 30,3 сая км². Соңгудан мурнууже узуну — 8 муң км, соңгу кезээ-биле барыындан чөөнче узуну — 7,5 муң. км.

## Политиктиг хуваалда

Африкада 55 чурт болгаш 5 боттары чарлаттынган азы хүлээтинмээн күрүнелер бар. Оларның колдуу кезии үр үе ишти европа күрүнелериниң колониялары бооп турган, ынчангаш чүгле XX чүс чылдың 50—60-чылдарында хамаарылга чогун чаалап алганнар.

* Африканың талалары:     Соңгу Африка     Барыын Африка     Төп Африка     Чөөн Африка     Мурнуу Африка
* Африка чурттарының кижи санының дыгыйы
* Африканың физиктиг картазы

Африкан Эвилел

Майык:Африканың навигациялыг картазы

## Экономика

## Чон саны

## Ниитилел

## Африканың культуразы

## Бо сонуурганчыг

## Демдеглелдер
# Азый

Дииң
2 чедилик (неделя) болган дииң оглу
**Азый** - кыс дииң.

## Дөзүк

1. "Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.
# Углеводтар

Сүтте бар дисахаридтиң, лактозаның, тургузуунуң формулазы
Дириг амытаннарның организминиң база үнүштеруиң клеткаларының тургузуунуң бир чугула кезээ **углеводтар** болур.

## Хевирлер

Организмниң клеткаларының кургаг тургузуунуң барык-ла 70—80 хуузу олардан тургустунган. Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга углеводтар өскерлип хуулуп, солчушкаш, хөй болгаш улуг энергияны үндүрүп турар. Углеводтарны моносахаридтер, олигосахаридтер болгаш полисахаридтер деп үш бөлүкке, химиктиг тургузуунуң аайы-биле чарып турар.

**Моносахаридтерге** — бодунуң тургузуунда ийиден өрү водород атому бар углеводтар хамааржып турар. Чижээ, тетроза, пентоза, гексоза, гептоза дээш өске-даа. Бисти долгандыр туруп турар бойдуста гексостар болгаш пентостар дээр углеводтар хөй таваржып турар. Оларның аразында глюкоза үнүш аймааның ногаан тургузуунда, үрезиннеринде, каттарда болгаш фруктуларда канчаар-даа аажок хөй болуп турар. Эң ылаңгыя глюкоза виноградта кончуг хөй. Ынчангаш ону чамдыкта виноград чигири деп-даа адап турар. Крахмал, целлюлоза, гликоген глюкозадан тургустунган. Кижиниң ханының тургузуунда безин глюкоза хөй болуп турар. Ханда ооң хемчээли 0,085—0,120% чедир. Хөй чигир чиир болза, кижиниң ханынга глюкозаның хемчээли улгадып, сидик-биле кады хөй ылгалып үнүп турар апаар. Чигир аарыының үезинде глюкозаның хемчээли ханга канчаар-даа аажок көвүдээр. Чигир аарыын билип алыры-биле ханда чигирниң хемчээлин көрүп, хан анализин эмчилер кылып турар. Чамдык аарыгларга, кижиниң зът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле 20—40% глюкозаны сыкыртып турар. Моносахаридтер морковьта, согунада, мөөгүде, янзы-бүрү каттарда, өске-даа чигирзиг үнүштерде кончуг хөй.

**Олигосахаридтер**, оларның иштинде сахароза, бүрүлерде, бүрүлерниң сыптарында, үрезиннерде, ногаа аймаанда, каттарда, үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар, ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар. Чүге дээрге, ооң тургузуунда сахароза 27% чедир бар болуп турар.

**Полисахаридтерге** крахмал, гликоген, клетчатка, гемицеллЮлоза, агар-агар, пектиннер дээш өске-даа полисахаридтер хамааржыр. Крахмал үрезиннерде, үнүштерниң дазылдарында кончуг хөй. Бистиң чемивистиң, эң ылаңгыя чигирзиг чемнерниң организмге хуулуп болбаазыраарынга, чамдык ижин-шөйүндү аарыгларынга ол база ажыктыг эм чүүлү болуп турар. Ол ышкаш клетчатка ижин-шөйүндү аарыгларынга, ха-лыыдаи, тырыктаар чоруктарны чиигедип намдадырынга ажыктыг болуп турар. Клетчатка ногаа аймаанда, ыяштарда кончуг хөй.

Пектиннер дээр полисахаридтер яблокта, каттарда, редискаларда, свеклаларда дээш еске-даа чамдык үнүштерде хөй. Пектиннер организмче кирген хоралыг бүдүмелдерни бодунче сиңирип алыр шынарлыг чүве болганда, оларны медицинада янзы-бүрү хораннаныышкыннарны эмнээринге ажыглап турар. Ынчангаш полисахаридтер хөй үнүш аймаа эм болур дээрзи билдингир.

## Дөзү

1. Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"