Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тоника

До-мажор гаммасында тоника До булып чыга
*Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган*
**Тоника** - музыкада: тонлыкны бигели торган өн. Тоника моң азагында тора. Доминанта һәм субдоминанта белән *рәтнең төп баскычларын* ясый.
Тоника - гамманың беренче нотасы. Мәсәлән, "до-мажор" өчен - До, "фа-диез-мажор" өчен - фа-диез.
Тоника һәрвакыт *көчле өлеш* булып чыга, аңа *астта торган октаваның җиденче өлеше* һәм *тоникадан соң торган өлеш* рөхсәт итенә.
Тоникадан *тоникалы өчөнлек* ясала.
# Субдоминанта

*Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган*

До-мажор гаммасы
**Субдоминанта, S, IV** — тонлыкның дүртенче баскычы, өченче баскычка рөхсәт ителә торган көчле булмаган өлеш, тоника һәм доминанта белән рәтнең төп өлешләрен ясый.

До-мажор (C-dur) өчен субдоминанта: Фа (F)

ля-минор (a-moll) өчен: ре (d)
# Коста-Рика

Коста-Рика|

Байрак

Илтамга
 |
| Шигарь | Essential Costa Rica  |
| Башкала | Сан-Хосе (Коста-Рика) |
| Халык саны | 5 265 575 (бәя, 2024)  |
| Нигезләнгән | 1821  |
| Сәгать кушагы | UTC−06:00 |
| Рәсми тел | испан теле |
| География |
| Мәйдан | 51,179.92 км² |
| Координатлар | 10°N 84°W  |
| Сәясәт |
| Канун чыгару органы | Коста-Рика канун чыгару җыелышы |
| Дәүләт башлыгы исеме | Коста-Рика президенты |
| Дәүләт башлыгы | Карлос Альварадо Кесада, Родриго Чавес Роблес, Лаура Фернандес Дельгадо |
| Башлык исеме | Коста-Рика президенты |
| Хөкүмәт башлыгы | Родриго Чавес Роблес, Карлос Альварадо Кесада, Луис Гильермо Солис, Лаура Чинчилья, Оскар Ариас Санчес, Абель Пачеко де ла Эсприэлья, Мигель Анхель Родригес Эчеверрия, Лаура Фернандес Дельгадо |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | $64 616 million (2021), $68 381 million (2022)  |
| Акча берәмлеге | Коста-Рика колоны |
| Эшсезлек дәрәҗәсе | 8% (2014) |
| Туу күрсәткече | 1.819 (2014) |
| КПҮИ | 0.809 (2021) |
| Яшәү озынлыгы | 79.831 ел (2016) |
| Джини коэффициенты | 49.3 (2020) |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары | - 9-1-1
- 112 (ашыгыч тыйб ярдәме, янгын сакчылары, полиция)
 |
| Электр аергычы төре | NEMA 1-15, NEMA 5-15 |
| Автомобил хәрәкәте ягы | уң |
| Челтәр көчәнеше | 120 вольт |
| Телефон коды | +506 |
| ISO 3166-1 коды | CR |
| ХОК коды | CRC |
| Интернет домены | .cr |

Файл:Collage Costa Rica.jpgPictures of Costa Rica, icons of the most recognized national values
**Коста-Рика**, **Коста-Рика Җөмһүрияте** (исп. *República de Costa Rica* [re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika], «бай яр» дип тәрҗемә ителә) — Үзәк Американың иң кечкенә дәүләтләренең берсе. Ике кыйтганы берләштергән урында урнаша. Төньякта Коста-Рика Никарагуа белән, көньяк-көнчыгышта Панама белән чиктәш. Көньяктан һәм көнбатыштан дәүләтне Тын океан сулары юа. Көнчыгыштан исә Коста-Рика Кариб диңгезе тарафыннан юыла.

Коста-Рика башкаласы — Сан-Хосе шәһәре (890 мең кеше).

Колумбка кадәр чорда Коста-Рика халкын уэтарлар тәшкил иткән. Якынча 1530 елдан Испания колонизациясе башлана.

## Диннәр

Коста-Риканың 1949 елгы конституциясе Католик динен дәүләт дине итеп билгели, бер үк вакытта, гражданнарның дини иреген хуплый. 2021 елда Коста-Рика университеты үткәргән тикшеренү күрсәткәнчә, ил халкының 47 % ы – католиклар, 27 % ы – дин тотмаучылар, 19 % ы – Инҗил христианнары, 1 % ы – традицион протестантлар, 0,3 % ы – мормоннар, 0,2 % ы – Иегова шаһитлары, 0,1 % ы ― мөселманнар, 2,7 % ы – башка диннәр (яһүд дине, Һинд дине һ. б.) тарафдарлары.

* Коста-Рикада ислам

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

* Коста-Рика харитасы  2010 елның 23 сентябрь көнендә архивланган

## Искәрмәләр
# Кариб диңгезе

Бу мәкаләдәге яки аның кайбер бүлекләрендәге мәгълүмат **искергән**. Проектка булышырга теләсәгез, мәгълүматны яңартыгыз һәм эшегезне бетергәч бу калыпны алып ташлагыз. *(2016)*

**Кари́б диңгезе́(исп. Mar Caribe, ингл. Caribbean Sea, фр. Mer des Caraïbes, нидерл. Caraïbische Zee, папьям. Laman Karibe)* - Атлантик океанга кергән, көнбатыштан һәм көньяктан Урта һәм Көньяк Америка белән, ә төньяктан һәм көнчыгыштан Зур һәм Кече Антил утраулары белән чикләнгән, *яртылаш ябык* диңгез. Төньяк-көнбатышта Юкатан бугазы аша Мексика култыгы белән тоташа, ә көньяк-көнчыгышта исә Панама каналы аша Тын океан белән тоташа.

Кариб диңгезе 9° һәм 22° т.к. һәм 89° и 60° көнбатыш озынлыгы арасында урнашкан. Аның якынча мәйданы - 2 753 000 км². Көньякта ул Венесуэла, Колумбия һәм Панама илләрен, көнбатышта Коста-Рика, Никарагуа, Гватемала, Белиз һәм Юкатан дип исемләнгән мексикан ярымъутрауны, төньякта Куба, Гаити, Ямайка һәм Пуэрто-Рико илләрен, ә көнчыгышта исә Кече Антил утрауларның илләрен юа.

## Исем һәм тарих

## Рельеф

## Климат

## Флора һәм фауна

## Экология

## Икътисади мөһимлек

## Мәдәният

## Моны да карагыз

## Сылтамалар
# XVI гасыр

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XIV гасыр — XV гасыр — **XVI гасыр** — XVII гасыр — XVIII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1490-еллар
 |  1490
 |  1491
 |  1492
 |  1493
 |  1494
 |  1495
 |  1496
 |  1497
 |  1498
 |  1499
 |
|  |
| 1500-еллар
 |  1500
 |  1501
 |  1502
 |  1503
 |  1504
 |  1505
 |  1506
 |  1507
 |  1508
 |  1509
 |
| 1510-еллар
 |  1510
 |  1511
 |  1512
 |  1513
 |  1514
 |  1515
 |  1516
 |  1517
 |  1518
 |  1519
 |
| 1520-еллар
 |  1520
 |  1521
 |  1522
 |  1523
 |  1524
 |  1525
 |  1526
 |  1527
 |  1528
 |  1529
 |
| 1530-еллар
 |  1530
 |  1531
 |  1532
 |  1533
 |  1534
 |  1535
 |  1536
 |  1537
 |  1538
 |  1539
 |
| 1540-еллар
 |  1540
 |  1541
 |  1542
 |  1543
 |  1544
 |  1545
 |  1546
 |  1547
 |  1548
 |  1549
 |
| 1550-еллар
 |  1550
 |  1551
 |  1552
 |  1553
 |  1554
 |  1555
 |  1556
 |  1557
 |  1558
 |  1559
 |
| 1560-еллар
 |  1560
 |  1561
 |  1562
 |  1563
 |  1564
 |  1565
 |  1566
 |  1567
 |  1568
 |  1569
 |
| 1570-еллар
 |  1570
 |  1571
 |  1572
 |  1573
 |  1574
 |  1575
 |  1576
 |  1577
 |  1578
 |  1579
 |
| 1580-еллар
 |  1580
 |  1581
 |  1582
 |  1583
 |  1584
 |  1585
 |  1586
 |  1587
 |  1588
 |  1589
 |
| 1590-еллар
 |  1590
 |  1591
 |  1592
 |  1593
 |  1594
 |  1595
 |  1596
 |  1597
 |  1598
 |  1599
 |
|  |
| 1600-еллар
 |  1600
 |  1601
 |  1602
 |  1603
 |  1604
 |  1605
 |  1606
 |  1607
 |  1608
 |  1609
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**XVI (уналтынчы) гасыр** — 1501 елдан 1600 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар

* Итальян сугышлары (1494—1559).
* Мона Лиза языла (1503—1506)

## Туулар

* 1530 — Явыз Иван, рус патшасы.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# 1821 ел

Бу мәкаләдәге яки аның кайбер бүлекләрендәге мәгълүмат **искергән**. Проектка булышырга теләсәгез, мәгълүматны яңартыгыз һәм эшегезне бетергәч бу калыпны алып ташлагыз. *(2017)*

| Еллар
 |
| --- |
|  1817 · 1818 · 1819 · 1820 —  **1821**  — 1822 · 1823 · 1824 · 1825
 |
| Унъеллык
 |
| 1800-еллар · 1810-еллар — **1820-еллар** — 1830-еллар · 1840-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1821 (бер мең сигез йөз егерме беренче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1821 елы, II меңьеллыкның 821 елы, XIX гасырның 21 елы, XIX гасырның 3 унъеллыгының 1 елы, 1820 елларның 2 елы. 1821 елдан бирле **205** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 10 август — Миссури Америка Кушма Штатларына 24-нче штат булып керде.
* 24 август — Испания Мексика бәйсезлеген таныды.
* 15 сентябрь — Гватемала, Һондурас, Коста-Рика һәм Сальвадор үз бәйсезлеген игълан итәләр.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1821 елда туганнар*

* 30 октябрь — Федор Достоевский, рус язучысы.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1821 елда вафатлар*

* 5 май — Наполеон I (*Napoléon Bonaparte*), француз императоры.
# 1831 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1827 · 1828 · 1829 · 1830 —  **1831**  — 1832 · 1833 · 1834 · 1835
 |
| Унъеллык
 |
| 1810-еллар · 1820-еллар — **1830-еллар** — 1840-еллар · 1850-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1831 (бер мең сигез йөз утыз беренче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча шимбә көнне башлана. Бу безнең эраның 1831 елы, II меңьеллыкның 831 елы, XIX гасырның 31 елы, XIX гасырның 4 унъеллыгының 1 елы, 1830 елларның 2 елы. 1831 елдан бирле **195** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 19 март — АКШ тарихында банктан беренче тапкыр акча урлау.
* 29 август — Майкл Фарадей электромагнитик индукциясен ача.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1831 елда туганнар*

* 13 июнь — Джеймс Максвелл (*James Clerk Maxwell*), шотланд физигы.
* 14 июль — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы.
* 27 декабрь — Мифтахетдин Акмулла, шагыйрь.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1831 елда вафатлар*

* 26 гыйнвар — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.
# Panama kanalı

|  |
| --- |
| Panama kanalı ispança *Canal de Panamá* |
|  |
| Ozınlığı |
81,6 km
 |
| İl |
Panama
 |
| Kerü |
Tın okean
 |
| Tamağı |
Atlantik okean
 |
| Xarita |  |
| Yök äyläneşe |
203 mln. tonna
 |
| Açılu |
1914 yıl
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

**Panama kanalı** (ispança *Canal de Panamá*) - köymälär yöreşle kanal, Tın okean Panama qultığın häm Atlantik okean Karib diñgezen totaştıra.

Panama muyınında, Panama ilendä urnaşa.

Ozınlığı - 81,6 km., şul isäptän 65,2 km qorı cirdä, 16,4 km Panama häm Lomon limanı töşendä.

1914 yılnıñ 12 avgustında açıla. Räsmi töstä 1920 yılnlñ 12 iyünendä açıla.

Zur geosäyäsät ähämiätkä iä.

Panama kanalı yärdämendä Nyu-Yorktan San-Fransisko şähärenä yul 22,5 meñ km.dan 9,5 meñ km. ga qädär qısqartıla.

Törle köymälärne ütkärä (xosusıy yaxtadan ere tanker häm konteyneryörtüçegä qädär).

Urtaça ütep yörü yulı waqıtı - 9 säğät, iñ azı - 4 säğät.

Kertü säläte - 48 köymä täwlektä.

Kanal aşa 203 mln. tonna yök här yılda ütkärelä.

2002 yılğa qädär 800 meñ köymä uza.

## Sıltamalar

* Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика»  2013 елның 27 август көнендә архивланган
* Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 гг.:
* Официальный сайт администрации Панамского канала(исп.)(ингл.)
* Веб-камеры Панамского канала(ингл.)
# Мәче

| Мәче |
| --- |
|  |
| Коллаж |  |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d], Архимандрит Никифорның библеизмнар энциклопедиясе[d], В. Дальнең аңлатмалы сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Гуцзинь тушу цзичэн[d], Метрополитен сәнгать музееның төркемләү сүзлеге[d], Anthology of Petty Matters in Qing[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], 1920 елгы Американа энциклопедиясе[d] һәм Домашняя энциклопедия, или Словарь фактов и полезных знаний[d] |
| Башлану вакыты | 8 тысячелетие до н. э. |
| Кайда өйрәнелә | фелинология[d] |
|  **Мәче**  Викиҗыентыкта |

**Мәче** (*песи*) — эт белән бер рәттән иң таралган йорт хайваннарының берсе, «компаньон-хайван».. Ерткычлар отрядының мәчеләр гаиләсенә керә. Элек аерым биологик төр булып саналаса, бүгенге көндә исә урман мәчесенең астөре дип исәпләнә.

Мәче аралашканда киң диапозонлы тавыш сигналлары, феромоннар, хәрәкәт кулланып социаль хайван булып тора. Мәче үзе генә ауга йөрүче хайван, нигездә кимерүчеләрне һәм башка вак хайваннарны аулый.

Бүгенге заманда җирдә 600 млн йорт мәчесе бар дип санала, алар 265 төргә бүленә.

Мәчеләр инде ун мең ел буе кеше тарафыннан яхшы бәяләнәләр, чөнки алар кимерүчеләрнең төп дошманнары булып торалар..

## Искәрмәләр
# Аттила

|  |
| --- |
|  |
| Ватандашлык | Һуннар империясе |
| Титул | каган |
| Туу датасы | **Ошибка Lua в Модуль:Wikidata/date на строке 409: attempt to call field 'wrapSnak' (a nil value).** |
| Үлем датасы | 453[…] |
| Үлем урыны | Паннония[d], Рим империясе |
| Үлем төре | смерть от несчастного случая[d] |
| Үлем сәбәбе | буылу |
| Ата | Мундзук[d] |
| Кардәш | Бледа[d] |
| Ире яки хатыны | Крека[d], Ильдико[d] һәм Eskam's daughter[d] |
| Балалар | Эллак[d], Денгизик[d] һәм Эрнак[d] |
| Һөнәр төре | вождь племени |
| Башкарган вазыйфа | царь гуннов[d] |
| Сугыш | битва на Каталаунских полях[d] |
| Моның хуҗасы | Меч Аттилы[d] |
| Телгә алынган хезмәтләр | Civilization V[d] |
|  Аттила Викиҗыентыкта |

**Аттила** (*Еділ қаған,* кыргыз. *Адил хан,* чуаш *Атăл*, маҗар. *Attila*, *Atli, Etel, Etele*, алман. *Etzel,* лат*.* *Attila*, юнан. *Ἀττήλας*; 406 елның 2 сентябрендә туган, үлеме 453 елның мартына туры килә) — һуннарның 434 — 453 еллардагы җитәкчесе.

Үз кулы астында Рейн белән Кара диңгез арасында яшәүче кабиләләрне берләштерә.

## Тарих

* 451 ел 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла.

Бу —  тарих буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Цинь Шихуанди

Бу мәкаләдәге яки аның кайбер бүлекләрендәге мәгълүмат **искергән**. Проектка булышырга теләсәгез, мәгълүматны яңартыгыз һәм эшегезне бетергәч бу калыпны алып ташлагыз. *(2015)*

Цинь Шихуанди
**Цинь Шихуан-ди(кыт. 秦始皇, пиньинь Qín Shǐ Huáng; 259—210 еллар б. э. кадәр)* - Цинь дәүләте башлыгы.

Цинь дәүләтенең беренче көчле патшасы Цинь-шихуан-ди булган (яңа эрага кадәр 221—209 нчы еллар). Ул зур реформалар уздырган дип уйлыйлар. Ул аерым идарәчеләрнең һәм сановникларның мөстәкыйльлеген бетергән, аларны үз хакимлегенә буйсындырган. Патша хакимлеге астында берләштерелгән бөтен жирне 36 административ округка бүлгән. Цинь-шихуан-ди һәр округка наместниклар куйган. Наместниклар өстеннән аерым ышанычлы кешеләр күзәтеп торганнар, алар анда булган хәл¬ләр турында патшага хәбәр итеп торганнар.

Цинь-шихуанди хәрби реформа да уздырган. Кытай дәүләтен үзләренең һөжүмнәре белән төньяктан һуннар һәм шулай ук Урта Азия халыклары һәрвакыт борчып торганнар. Авыр арбалы иске гаскәр күчмә халыкларга каршы тора алмаган. Цинь-ши-хуанди жиңел һәм тиз йөрешле кавалерия төзегән.
Электән үк салына башлаган Бөек Кытай дивары төзелешенә дә ул шулай ук зур игътибар иткән. Бу дивар төньяктагы күчмә халыклардан саклану өчен салынган. Аны төзү өчен, борынгы әкиятләргә караганда, 400 меңнән артык кеше кирәк булган. Крестьяннарга авыр йөкләмәләр салынган: төзелеш вакытында шулай ук коллар хезмәтеннән дә нык рәвештә файдаланганнар.

Цинь-ши-хуанди үзенен югары хакимлеген көчәйтү өчен, борынгы риваятьләр әйтүенчә, иске кануннар язылган бөтен китапларны яндырырга боерык биргән. Тик игенчелек, медицина һәм астрономия буенча язылган кулланма китаплар гына калдырылган.

Бу чорда эре жирбиләүчеләр тагын да көчәйгәннәр; жирләреннән мәхрум ителгән крестьяннар һәм коллар саны һаман үсә барган. Жир мәйданнары эре колбиләүчеләр кулында туплана килгән, алар аны сата, арендага бирә яки үзләренең якыннарына бүләк итә алганнар.

Цинь-ши-хуанди исән вакытта ук крестьяннарның һәм колларның яңа тәртипләргә каршы киң хәрәкәте башланган. Эре жирбиләүчелек үсә барган саен, крестьяннарның жир участокларын ул үз эченә ала барган һәм крестьяннар һаман бөлә барганнар. Яңа эрага кадәр 206 нчы елда, монардан риза булмаган крестьяннар һәм коллар үзләренең юлбашчылары Лю Бан җитәкчелеге астында берләшкәннәр. Ул Цинь династиясе патшасын бәреп төшергән һәм властьны үз кулына алган. Цинь патшалыгы шулай җимерелгән.

Шушыннан соң борынгы Кытай тарихында яңа Хань чоры дип аталган чор башлана (яңа эрага кадәр 206 нчы елдан алып, яңа эраның 220 нче елына кадәр).

## Чыганаклар

Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.