# МаҗарстанLatinitsada uqu

Маҗарстан|

Байрак

Илтамга
 |
| Башкала | Будапешт |
| Халык саны | 9 603 634 (самое точное значение, Җанисәп, 2022)  |
| Нигезләнгән | 1000  |
| Сәгать кушагы | UTC+01:00 |
| Рәсми тел | маҗар теле |
| География |
| Мәйдан | 93,011.40 км² |
| Координатлар | 47°N 19°E  |
| Сәясәт |
| Башкарма орган | Маҗарстан хөкүмәте |
| Дәүләт башлыгы | Тамаш Шуйок |
| Хөкүмәт башлыгы | Петер Мадьяр |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | $181 848 million (2021)  |
| Акча берәмлеге | Маҗарстан форинты |
| Инфеләсә | 5.1% (2021) |
| Эшсезлек дәрәҗәсе | 8% (2014) |
| Туу күрсәткече | 1.51 (2023) |
| КПҮИ | 0.846 (2021) |
| Яшәү озынлыгы | 76 ел (2022) |
| Пенсия яше | 62.5 яшь |
| Джини коэффициенты | 30.0 (2019) |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары | - 112
- 104 (ашыгыч тыйб ярдәме)
- 105 (янгын сакчылары)
- 107 (полиция)
 |
| Электр аергычы төре | Europlug, евроразъём |
| Автомобил хәрәкәте ягы | уң |
| Челтәр көчәнеше | 230 вольт |
| Телефон коды | +36 |
| ISO 3166-1 коды | HU |
| ХОК коды | HUN |
| Интернет домены | .hu |

**Маҗарстан** (маҗар. Magyarország) – Үзәк Европада урнашкан дәүләт. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия һәм Словения белән чиктәш.

## Этимологиясе

Русча *венгр* -Польшадан алынма: пол. węgier «венгр», (бор.-рус. ѹгринъ, укр. у́горець, сербск.-бор. слав. *ѫгринъ*, ѫгре

, серб. у̀гар, *у̀гра*, *у̀грин*, болг. *унгарци*, словен. vogǝr, vogrin, чех. uher, словак. uhor, пол. węgier, węgrzyn, литв. veñgras).

Европа телләрендә лат. *Ungari, Ungri*, грек. *Οὑγγρικός, Οὖγγροι*, фр. hongrois, алман. *Ungar(n)*, ингл. *Hungarian(s)*, швед. *ungrare*. Әлеге экзоэтноним барысы да боронго болгардан килеп чыккан: *on ogur* - «ун өлеш (мөгезләр)». Башлангыч h- "Һуннар» тәэсире белән таркаладыр, мөгаен. Урта гасырларда Маҗарстанны Һуннар Патшалыгы дип озак атадылар, бу исем «Нибелунглар турында җыр» романда телгә алына.

Төрки телләрдә *Маҗарстан* исеме илнең төп халкының үз аталышынан *маҗарлар* (мадьяры) алынган.

## География

Дәүләт территориясе нигездә тигезлекләдән гыйбарәт. Дунай елгасының уң яры 150—200 м биеклектәге Дунантул тигезлеге һәм Урта Маҗар тауларының массивларыннан гыйбарәт. Дәүләтнең төньяк-көнбатышында Кече Урта Дунай түбәнлегенең көньяк өлеше (Кишалфөлд), төньяк-көнчыгышында Карпат тауларының итәкләре (иң биек ноктасы — Матра массивындагы Кекеш тавы, 1015 м), көнбатышта Альп тауларының итәкләре (500—800 м) урнашкан.

Файдалы казылмалар: боксит, күмер, нефть, табигый газ, уран, марганис, тимер мәгъдәннәре.

Климат— уртача континенталь. Уртача температура -2...-4°С (гыйнвар), +20...+22,5°С (июль). Еллык явымнар саны 450—900 мм. Көнбатышта корылыклар була. Явымнарның күбесе җәй башында һәм көздә ява.

Тауларда һәм үрле урыннарда соры урман һәм кәсле-карбонатлы туфраклар, Тиса һәм Дунай үзәннәрендә аллювиаль туфраклар. Алфөлддә уңдыршсыз тозлы туфраклар очрыйлар. Маҗарстан территориясенең якынча 20% урманнар белән капланган. Урманнар нигездә тауларда сакланып калганнар.

Хайваннардан куян, дала тычканы, йомран, төлке, керпе, кошлардан тургай. миләш чыпчыгы, тукран, ябалак бар. камышлыкларда су кошлары очрыйлар.

## Тарих

* 1956 елның (23 октябрь — 9 ноябрь) — Маҗарстан инкыйлабы.
* 1991 елның 19 июнь — Маҗарстаннан совет гаскәрләре чыгуы тәмамлана.
* 2004 елыннан Маҗарстан Европа берлегенә керә.

23 октября — 9 ноября

## Халык

### Эре шәһәрләр

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Шәһәр** | **Маҗар исеме** | **Медье** | **Халык саны (2011)** |
| Будапешт | Budapest | Будапешт | 1 729 040 |
| Дебрецен | Debrecen | Һайду-Биһар | 211 320 |
| Мишкольц | Miskolc | Боршод-Абауй-Земплен | 167 754 |
| Сегед | Szeged | Чонград | 168 048 |
| Печ | Pécs | Баранья | 156 049 |
| Дьёр | Győr | Дьёр-Мошон-Шопрон | 129 527 |
| Ньиредьхаза | Nyíregyháza | Сабольч-Сатмар-Берег | 119 746 |
| Кечкемет | Kecskemét | Бач-Кишкун | 111 411 |
| Секешфеһервар | Székesfehérvár | Фейер | 100 570 |
| Сомбатһей | Szombathely | Ваш | 78 884 |
| Сольнок | Szolnok | Яс-Надькун-Сольнок | 72 953 |
| Татабанья | Tatabánya | Комаром-Эстергом | 67 753 |
| Капошвар | Kaposvár | Шомодь | 66 245 |
| Бекешчаба | Békéscsaba | Бекеш | 62 050 |
| Эрд | Érd | Пешт | 63 631 |
| Веспрем | Veszprém | Веспрем | 61 721 |
| Залаэгерсег | Zalaegerszeg | Зала | 59 499 |
| Шопрон | Sopron | Дьёр-Мошон-Шопрон | 60 548 |
| Эгер | Eger | Һевеш | 56 569 |
| Надьканижа | Nagykanizsa | Зала | 49 026 |
|  |

## Административ бүленеш

Маҗарстан 19 *медье*га бүленә:

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Баранья
2. Бач-Кишкун
3. Бекеш
4. Боршод-Абауй-Земплен
5. Ваш
6. Веспрем
7. Дьёр-Мошон-Шопрон
8. Зала
9. Комаром-Эстергом
10. Ноград
 | 1. Пешт
2. Сабольч-Сатмар-Берег
3. Тольна
4. Фейер
5. Һайду-Биһар
6. Һевеш
7. Чонград
8. Шомодь
9. Яс-Надькун-Сольнок
 |

## Дәүләт корылышы

Маҗарстан — демократик дәүләт. Гамәлдәге Конституцияск 2011 елның18 апрелендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент. Аның вәкаләт мөддәте — 5 ел. Канун чыгаручы органы — парламент — Дәүләт мәҗлесе. Аны халык гомуми тиң һәм яшерен тавыш бирү юлы белән 4 елга сайлый. Башкарма хакимият органы — Министрлар Шурасы, аның башында баш министр тора.

## Икътисад

Маҗарстан уртача күләмле зур керемле икътисадка ия. Ул Европа Берлеге икътисаднының бер өлеше булып тора. 1990-елларда, социалистик икътисадтан базар икътисадына күчү кысаларында Маҗарстан икътисады либирәлләштерүне кичергән. Маҗарстан — Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы әгъзасы (1995 елдан), Бөтендөнья сәүдә оешмасы әгъзасы (1996 елдан), Европа Берлеге әгъзасы (2004 елдан).

Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 7.1%, сәнәгать 29.7%, хезмәт күрсәтү тармагы 63.3%ны тәшкил итә. 2013 елгы мәгълүматларына күрә, Маҗарстан экспорты 93.01 миллиард долларын тәшкил итә; төп партнерлар: Алмания (25.6%), Румыния (6.2%), Словакия (6.1%), Австрия (6.0%), Италия (4.8%), Франция (4.8%), Бөекбритания (4.2%), һәм башкалар. Төп экспорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар (53.5%), башка эшләнмәләр (31.2%), ашамлыклар 8.7%, ягулык һәм электр энергиясе (3.9%), чимал (3.4%).

Маҗарстан экспорты 89.51 миллиард долларын тәшкил итә; төп партнелар: Алмания (25.1%), Россия (8.8%), Кытай (7.4%), Австрия (7.1%), Словакия (5.6%), Польша (4.8%), Италия (4.5%), Нидерланд (4.2%) . Төп импорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар (45.4%), башка эшләнмәләр (34.3%), ягулык һәм электр энергиясе (12.6%), ашамлыклар (5.3%), чимал (2.5%) (2012).

Төп икътисад тармаклары — тау эше, металлургия, төзелеш материаллары, азык-төлек, текстиль, химикатлар (күбесенчә фармацевтика), автотранспорт. Төп авыл хуҗалыгы культуралары — бодай, кукуруза, көнбагыш, бәрәңге, шикәр чөгендере.

## Дин

Католиклар — 3,8 млн, кальвинистлар — 1,1 млн, лютераннар — 0,2 млн, яһүд дине тарафдарлары — 10 мең, башка диннәр вәкилләре — 167 мең (*2011*). Рәсми мәгълүматлар буенча, Маҗарстан халкының (9 684 мең кеше) 0,50  % ы (50 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*2020*).

* Маҗарстанда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Казанда Маҗарстан консуллыгы ачылды
* Tатарча-маҗарча онлайн сүзлек

**Ошибка Lua в Модуль:External\_links на строке 666: attempt to call field 'getRefHtml' (a nil value).**

## Моны да карагыз

* Маҗарстан Совет Республикасы
* Венгриядә Һинд дине
* Маҗарстанда ислам
* Пуста (Маҗарстан)

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.