Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Балкан ярымутравы

Балкан ярымутравы
**Балкан ярымутравы** (словен. *Balkanski polotok*, хорв. *Balkanski poluotok*, босн. *Balkansko poluostrvo*, серб. *Балканско полуострво*, рум. *Peninsula Balcanică*, болг. һәм макед. *Балкански полуостров*, алб. *Gadishulli Ballkanik*, грекча *Βαλκανική χερσόνησος*, төр. *Balkan Yarımadası*, лат. *Paeninsula Balcanica*) — Европаның көньяк-көнчыгышында урнашкан ярымутрау. Мәйданы — якынча 505 мең км ². Урта, Әдрән, Ионик, Мәрмәр, Эгей һәм Кара диңгезләр сулары белән юыла.

Балкан ярымутравында өлешчә яки тулысынча әлеге дәүләтләр урнашалар:

* Албания 100 %
* Болгария 100 %
* Босна һәм Һерцеговина 100 %
* Греция 100 %
* Төньяк Македония 100 %
* Черногория 100 %
* Сербия 73 %
* Хорватия 49 %
* Словения 27 %
* Румыния 9 %
* Төркия 5 %
* Косово (өлешчә танылган)
# Ğäräbstan diñgezeКириллицада уку

|  |
| --- |
| Ğäräbstan diñgeze ğäräpçä *بحر العرب‎‎*, farsıça *دریای عرب‎* |
|  |
| Mäydan |
3 832 000 km²
 |
| İñ zur tiränlege |
5803 m
 |
| Küreneş |  |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

**Ğäräbstan diñgeze** (ğäräpçä *بحر العرب‎‎*, farsıça *دریای عرب‎*, urdu *بحیرہ عرب,*, hindi *अरब*, somal. *Bada Carbeed*, inglizçä *Arabian Sea*) - Hind okeanı öleşe.

Könbatışta Ğäräbstan yarımutrawı, könçığışta Hindstan yarımutrawı belän çiklänelä.

Mäydanı - 3832 meñ km². Tiränlege - 5803 m.

Zur qultıqları - Ğädän qultığı, Oman qultığı, Kaç qultığı, Kambey qultığı.

Zur utrawlar: Sokotra, Lakkadivlar.

Hind yılğası kerä.

Töp portları: Mumbai, Qaraçı, Ğädän.

## İsem

Elegräk *Yäşel diñgeze*, *Ğädän diñgeze*, *Farsı diñgeze, Hind-Ğäräb diñgeze* dip yörtelgän.

## Sıltama

* Аравийское море // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
# Камчатка

|  |
| --- |
|  Камчатка  |
| 57°00′00″ т. к. 160°00'00" кч. о.  |
| Юа торган акваторияләр | Охот диңгезе, Беринг диңгезе, Тын океан |
| Мәйдан | 270 000 км² |
| Ил | Россия Россия |
| Беренче дәрәҗә АБ | Камчатка крае |
|  |
|  **Камчатка**  Викиҗыентыкта |

**Камчатка ярымутравы** — Азиянең төньяк-көнчыгышындагы ярымутрау. Россия Федерациясенең Камчатка краена карый.

Тын океан, Охота һәм Беринг диңгезләр сулары белән юыла. Озынлыгы 1200 км. Мәйданы 370 мең км². Үзәк өлешен Урта һәм Көнчыгыш тезмәләре кисеп үтә, алар арасында Үзәк Камчатка түбәнлеге һәм Камчатка елгасы урнашкан. Камчаткада 160 тан артын янартау (шул исәптә 28 гамәлдәге) бар. Иң биек ноктасы 4750 м — Ключевская Сопка. Кайнар минирәл чыганаклар һәм гейзерлар бар.

Климат, нигездә, уртача мәүсим климаты. Февральнең уртача температурасы —13°, августныкы 12°. Еллык явмнар саны 600—1000 мм. Сирәк наратлыклар һәм ылыслы урманнар белән капланган. Төньякта — тундра. Кроноки тыюлыгы бар.
# Алеут утраулары

|  |
| --- |
|  Алеут утраулары ингл. *Aleutian Islands* |
|  |
| 52°5′49″ т. к. 173°30'2" кб. о.  |
| Акватория | Тын океан |
| Утраулар саны | 110  |
| Иң эре утрау | Унимак  |
| Гомуми мәйдан | 37 800 км² |
| Иң биек ноктасы | 2857 м |
| Ил | АКШ АКШ |
| Беренче дәрәҗә АБ | Әләскә |
|  |
| Халык саны  | 8162 кеше |
| Халык тыгызлыгы | 0,216 кеше/км² |
|  **Алеут утраулары**  Викиҗыентыкта |

**Алеут утраулары** (рус. *Алеутские острова*, ингл. *Aleutian Islands*) — Тын океанның төньякгында, Әләскә ярымутравыннан көньякка 1740 километрга дуга шәкелендә сузылган архипелаг. АКШның Әләскә штатына карый. Утрауларда АКШ хәрби базалар бар.

## География

110 утрау һәм күп кыялардан гыйбарәт. Беринг диңгезен көньяктан урап тора. Мәйданы — 37,8 мең км². Халык саны 8 162 кеше (2000). 25 гамәлдәге янартау бар, шуларның иң биеге — Шишалдин янартавы (2860 м). Җир тетрәүләр еш булалар.

### Климат

Климаты — субарктик океан, кыш җылы, дымлы, көчле җилләр исәләр. Кар күп ява. Тау түбәләрен һәрвакыт кар каплап тора. Җәй салкынча, томаннар еш була. Иң суык ай — февральның уртача температурасы —1,4°, кайвакыт —10, 15° кадәр суык була. Августның уртача температурасы +11,9°. Еллык явымнар саны — 1500 мм.

Үсемлекләр — нигездә үләннәр һәм куаклыклар; туфраклары субполяр, кәсле-торфлы һәм таулы-тундра.

Энг йирик аҳоли пункти — Адак. Аҳолиси балиқ, денгиз ҳайвонларини овлаш б-н шуғулланади.

## Тарих

Алеут утраулары 18 гасыр уртасында Россия империясенә кушылган. 1867 елда Александр II Алеут утрауларын Әләскә белән бергә АКШка сатып җибәргән.
1942 елда утрауларның көнбатыш өлеше японнар тарафыннан басып алынган; 1943 елда аны американ-канад десанты бәреп чыгарган.

* Гарелой (алеут. Анаҥусиҳ, Anangusix̂) утравы
* Уналаска утравында
* Атка утравында

## Тышкы сылтамалар

* Алеут утраулары  2012 елның 3 июнь көнендә архивланган

## Искәрмәләр
# Чукот теле

|  |
| --- |
| Чукот теле |
| Үзисем: |
ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ
 |
| Илләр: |
Россия
 |
| Сөйләшүчеләр саны: | 5095 (2010) |
| Халәт: | җитди куркыныч астында[d] |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | кирилл язуы |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | чук 800 |
| ISO 639-1: |
—
 |
| ISO 639-2: |
—
 |
| ISO 639-3: | ckt |

**Чукот теле** — Чукотка-Камчатка телләре гаиләсенең чукот-коряк тармагына караган тел.

Россиянең Чукотка автономияле округында, Коряк округында, Саха Җөмһүриятенең Түбән Колыма районында таралган. Сөйләшүчеләрнең саны — 15 мең кешедән артык. Чукот теленең унга якын диалекты бар, шуларның иң әһәмиятлеләре: көнбатыш (уэлен) — әдәби телгә нигез булган; көнбатыш (певек). Чукот теленең фонетик төзелешендә 6 сузык, 13 тартык аваз бар; аларда сингармонизм, ассимиляция, диссимиляция күренешләре күзәтелә. Грамматик төзелеше ягыннан агглютинатив телләр рәтенә керә. Синтаксисында кушма сүзләргә карата гади сүзләр күбрәк кулланалар. Лексикасында эскимос, юкагир, рус теленнән үзләштерлгән сүзләр бар.

Кайбер чыганаклар буенча чукот телендә беренче китап 1823 елда 10 экземпляр тираж белән бастырылган булган.

Язуы 1931 елда латин графикасы нигезендә булдырылган, 1936 елдан исә кирилл графикасы нигезендәге әлифбасына күчерелгән.

## Әлифба

Хәзерге әлифба:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ
 | М м |
| Н н | Ӈ ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ' |

## Искәрмәләр
# Балтыйк илләре

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

*Балтыйк буе бүгенге көндә*: Калининград өлкәсе, Литва, Латвия, Эстония
**Балтыйк буе** — якынча бүгенге көндәге Эстония, Латвия, Литва һәм элеккеге Көнчыгыш Пруссия (шул исәптән бүгенге Калининград өлкәсен) территориясен тәшкил итүче Төньяк Европадагы өлкә. Көнбатышта башка тарихи өлкә белән — Поморье белән чиктәш.

1991 елда Эстония, Латвия һәм Литваның бәйсезлек алуы белән Балтыйк буе (яки Прибалтика) илләре дип алар атала башлый.

## География

Балтыйк буе Көнчыгыш Европа тигезлегенең көнбатыш өлешендә урнашкан. Төньяк-көнбатыштан һәм төньяктан ул Балтыйк диңгезе белән юыла.

## Тарих

## Шулай ук кара

* Балтыйк регионы
* Литва
* Латвия
* Эстония
* Калининград өлкәсе

**Әлеге мәкаләдә мәгълүмат чыганаклары күрсәтелмәгән.**Мәгълүматны тикшерү җиңел булырга тиеш, башка очракта ул, шик астына куелып, бетерелергә мөмкин.
Сез, мәкаләне төзәтеп, абруйлы чыганакларга сылтамалар куя аласыз.
# Билл КлинтонLatinitsada uqu

Бу мәкаләдәге яки аның кайбер бүлекләрендәге мәгълүмат **искергән**. Проектка булышырга теләсәгез, мәгълүматны яңартыгыз һәм эшегезне бетергәч бу калыпны алып ташлагыз. *(2017)*

| Билл Клинтон |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | William Jefferson Clinton |
| Туган | 19 август 1946(1946-08-19) (79 яшь) Хоуп, Арканзас, АКШ |
| Яшәгән урын | Чаппаква Bill Clinton Boyhood Home[d] Boyhood Home of Bill Clinton[d] Клинтон-хаус[d] President William Jefferson Clinton Birthplace Home National Historic Site[d] |
| Ватандашлыгы |  АКШ |
| Әлма-матер | Hot Springs High School[d], Дипломатик хезмәт мәктәбе[d], Университет көллияте[d] һәм Ель хокук мәктәбе[d] |
| Һөнәре | сәясәтче |
| Эш бирүче | Арканзас университеты[d] һәм Берләшкән Милләтләр Оешмасы |
| Сәяси фирка | АКШ Демократик фиркасе |
| Җефет | Һиллари Клинтон |
| Балалар | Челси Клинтон[d] |
| Ата-ана | * Уильям Джефферсон Блайт-младший[d] (әти)
* Вирджиния Делл Кэссиди[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Roger Clinton Jr.[d] һәм Leon Ritzenthaler[d] |
| Сайт | William J. Clinton |
|  |
|  **Билл Клинтон**  Викиҗыентыкта |

**Би́лл Кли́нтон** (ингл. *Bill Clinton*; тулы исеме **Уи́льям Дже́фферсон Кли́нтон**, ингл. *William Jefferson Clinton*; 1946 елның 19 августында, Хоуп (*Hope*), Арканзас штатында туган) — АКШ сәясәтчесе, Демократик фиркадан АКШның 42 нче президенты (1993—2001). Шулай ук ике тапкыр Арканзас штаты губернаторы булып сайланган иде. «Time» журналының «Ел кешесе».

Уильям Джефферсон Блайт III 1946 елның 19 августында АКШның Арканзас штаты Хоуп шәһәрендә туа. Балачагында тәрбия белән күбесенчә дәү әтисе һәм дәү әнисе — Элдридж һәм Эдит Кэссиди шөгыльләнде. 15 яшендә Билл отчим фамилиясен ала. Мәктәпне тәмамлагач, Билл Вашингтонның Джорджтаун университетында, Оксфордның Университет көллиятендә, Йель университетында укый. Гаиләсендә күп акча булмау сәбәпле, Билл укыганда өч эштә эшли, югары стипендияне ала. Йель университетында ул Һиллари Родэм белән таныша, 1975 елның 11 октябрендә аңа өйләнә.

1978 елда Арканзас штатының губернаторын сайлауларда җиңү яулый. 11 ел эчендә ул штатның дәрәҗәсен күтәрә, популяр булып китә. 1991 елның 3 октябрендә үзен президент намзәтенә тәкъдим итә, сайлауларда җиңү яулый. Аның инаугурациясе 1993 елның 20 гыйнварында була. 1996 елда икенче тапкыр АКШ президенты булып сайлана.

TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

## Кызыклы фактлар

* «Челси» футбол клубы җанатары, кызын клуб хөрмәтенә атый.

## Искәрмәләр
# Пульсар

| Пульсар |
| --- |
|  |
|  |
| Ачучы яки уйлап табучы | Джоселин Белл Бернелл[d] һәм Әнтони Һьюиш |
| Ачыш датасы | 1967 |
| Астраномик ачыш урыны | Кембриҗ |
|  |
|  Пульсар Викиҗыентыкта |

Пульсар: үзәк сфера - әйләнүче нейтрон йолдыз, кәкре сызыклар - пульсарның магнит кыры сызыклары, зәңгәрсу конуслар - пульсарның нурланышы
Краб томанлыгы үзәгендә пульсар урнашкан, зәңгәр төс - рөнтген нурланыш, кызыл - оптик диапазон
Рөнтген пульсар (тиз әйләнүче нейтрон йолдыз) күрше йолдыз матдәсен аккреция (массасын "суыру") исәбенә нурландыру күренеше
Вела пульсары
**Пульсар** — Җиргә периодик импульс төрендә килүче оптик, рөнтген, гамма нурланышның галәми чыганагы.

Пульсарлар - галәми маяклар буларак кулланыла.Вояҗер корабында җибәрелгән "хатта"(Voyager Golden Record) Кояшның урнашу урыны 14 билгеле пульсарга карата күрсәтелгән. Җирдән тыш цивилизация әлеге пульсарлар ярдәмендә галактикабызда Кояш системасын таба ала дип фаразланыла.
Заманча астрофизик теория буенча **пульсар** — магнит кырлы әйләнүче нейтрон йолдыз булып тора, шул йолдызның магнит кыры әйләнү күчәренә авышкан, шуңа күрә Җиргә модулянгән нурланыш килә.

## Тарих

Беренча пульсар 1967 елда Кембриҗ Университетында ачылган, шуның өчен Энтони Хьюиш Нобель премиясен алган.

Баштрак әлеге объект LGM-1 *(Little Green Men* — кечкенә яшел кешеләр) дип аталган, чөнки дөрес периодик радиоимпульслар ясалма чыгышына ия дип саналган. Совет физигы Шкловский пульсарлар - Җирдән тышкы цивилизацияләрнең үтә көчле "маяклары" булып тора дип тәкъдим иткән.

Ләкин соңрак астрофизиклар уртак карашка киләләр: радиопульсар - магнит кыры белән әйләнүче нейтрон йолдыз булып тора.

## Төрләр

2008 елга 1790 радиопульсар табылган инде, иң якыны Кояштан 390 яктылык елы арада урнашкан.

Соңрак та рөнтген пульсарлар ачылган. Радиопульсар үз әйләнү энергиясен нурланышка тотыла, ә рөнтген пульсарлар күрше йолдыз матдәсен аккреция (массасын "суыру") исәбенә нурландыра, күрше йолдыз акрынлап ак кәрлә йолдызга әйләнә. Күрше йолдызның массасын "суырганда" пульсарның массасы арта бара, нәтиҗәдә инерция моменты һәм әйләнү ешлыгы арта. Радиопульсарлар кирсенчә вакыт белән акрыная.

Радиопульсар 0,1-10 секунда дәвамында бер әйләнеш ясый, ә рөнтген пульсар бер секундада берничә йөз әйләнеш ясый.

2015 елда Ферми телескобы ярдәмендә гамма-пульсар табылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Малов И. Ф., Малофеев В. М. Пульсары: 20 лет исследований // Земля и Вселенная. — 1991. — № 1. — С. 16—22.
* Пущинская радиоастрономическая обсерватория
* Пульсары — эталоны времени
# Абиссаль тигезлек

| Абиссаль тигезлек |
| --- |

Тын океанда абиссаль тигезлекләр
**Абисса́ль тигезлек** ― океан төбендәге казанлыкларга һәм күчү зонасындагы кырый диңгез төпләренә туры килгән тирәнлек тигезлекләре тибы. Абиссаль тигезлекләр океан ятмасының 40 % ын билиләр һәм 2500-5500 метр тирәнлектә яталар .

## Тигезлекләрнең рельеф төрләре

Морфологик билгеләре буенча абиссаль тигезлекләр ике төргә бүленә:

* яссы (*яки субгоризонталь*) тигезлек
* калкулы тигезлек

**Яссы тигезлекләр**, көпшәк утырмалар белән капланганлыктан, аеруча тигез булулары белән аерылып тора.

**Калкулы тигезлекләр** калку урыннар, түтәллекләр һәм арадагы түбән урыннар тарафыннан телгәләнгән булуы белән аерылып тора. Калкулы тигезлекләр Тын һәм Һинд океаннары өчен характерлы, Атлантик океанда сирәк күзәтелә. Тирәнлекләре 500 метрдан 1000 метрга кадәр үзгәрә.

Абиссаль тигезлекләрнең базальт ятагының төрлелеге спрединг тизлегенә бәйле (тигезлек дәрәҗәсе спрединг тизлегенә пропорциональ), әмма утырымнар чехолы барлыкка китергән төпнең тигезләнү дәрәҗәсе утырым җыелу тизлегенә пропорциональ — бу исә уртача тизлектәге спрединглы, әмма континенталь округларның пассив кырыйлары булган Атлантик океанда яссы абиссаль тигезлекләр өстенлек итүгә китерә, актив кырыйдагы улакларының утырымнарны тоту хисабына тиз спрединглы Тын океанда исә калкулы абиссаль тигезлекләр өстенлек итә.

## Тигезлекләрдә утырым туплану

Абиссаль тигезлекләрнең тирән өлешләрендә утырым туплану ике мөһим фактор белән билгеләнә:

* Абиссаль тигезлекләр күпчелек очракта кыйтгалардан һәм башка җимерелү чыганакларыннан шактый ерак тора, шуңа күрә кыйтгаларның эрозиясе нәтиҗәсендә барлыкка килгән утырымнар абиссаль тигезлекләрдә очрамый.
* Абиссаль тигезлекләр зур тирәнлектә, еш кына *карбонат компенсациясе* дәрәҗәсеннән ― кальцит эри торган тирәнлектән дә түбәнрәк урнашкан, шуңа күрә аларда карбонатлар утырмый, һәм океанның өске катламнарыннан төшүче диңгез организмнарының кабырчыклары да тулысынча эри.

Бу ике фактор аркасында абиссаль тигезлекләрдә бик характерлы утырым – *океаник кызыл балчык* җыела. Аның туплану тизлеге бик түбән — меңъеллыкка берничә сантиметр гына. Балчыктан тыш, абиссаль тигезлекләрдә марганец һәм тимер гидроксидларыннан торучы *тимер-марганец конкрецияләре* туплану күзәтелә.

## Моны да карагыз

* Абиссаль
* Абиссаль утырмалар

## Искәрмәләр
# Pifagor teoreması

**Pifagor teoreması** - Evklid geometriäseneñ töp teoremalarınıñ berse, turıpoçmaqlı öçpoçmaqnıñ qırları arasındağı bäyläneşen bilgeli:

>
> Turıpoçmaqlı öçpoçmaqta gipotenuza ozınlığınıñ kvadratı (c²) katetlar ozınlığınıñ kvadratı summasına tigez (a² + b²).
>
>
>

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Tarix

* *"Cou bi suan cin"* (周髀算經) borınğı Qıtay kitabında 3, 4, 5 qırlı pifagorsıman öçpoçmaq turında süz barğan.
* Alman tarixçısı Morits Kantor buyınça 2300 b.e.q Borınğı Misırda **3² + 4² = 5²** tigezlege bilgele bulğan inde.
* Hammurapi idärä itkän çorda Vavilonda (2000 b.e.q.) turıpoçmaqlı öçpoçmaqta gipotenuza isäplängän inde.
* 570-495 b.e.q. yıllarda yäşägän yunan matematigı Pifagor teoremanı taswirlağan häm isbatlağan. Riwäyät buyınça isbatlaw xörmätenä Pifagor zur sıy mäclesen oyıştırğan.

## İsbatlaw

Älegä teoremanıñ 367 isbatlawı bar.

* Oxşaş öçpoçmaqlar yärdämendä:

* Mäydannar ısulı

Mäydannar ısulı
* Figuralar tözü ısulı

## Ädäbiät

* Скопец З. А. Геометрические миниатюры. М., 1990
* Еленьский Щ. По следам Пифагора. М., 1961
* Ван-дер-Варден Б. Л. Пробуждающаяся наука. Математика Древнего Египта, Вавилона и Греции. М., 1959
* Глейзер Г. И. История математики в школе. М., 1982
* В. Литцман, «Теорема Пифагора» М., 1960.
# Киек Каз Юлы

Киек Каз Юлы|  Киек Каз Юлының санак моделе |
| Билгеләре |
| Диаметр | 100 000 яктылык елы |
| Калынлык | 1 000 яктылык елы |
| Йолдызлар саны | 2–4×1011 |
| Масса | 3,0×1012 |
| v • d • e |

**Киек Каз Юлы галактикасы** (шулай ук тик *Галактика* (баш хәрефтән)) — гаять зур йолдызлар системасы. Аның эченә Кояш системасы, гади күз белән күренүчән йолдызлар һәм күпсанлы башка йолдызлар керәләр.

Киек Каз Юлы Бөтен Галәмнең күпсанлы галактикаларыннан берсе. Ул Хаббл классификациясе буенча SBbc төре тоташтырмалы бормалы галактикасы дип санала, һәм Андромеда (M31), Өчпочмак (М33) галактикалары һәм берничә кечерәк иярчен-галактикалар белән Җирле төркемне тәшкил итә, бу төркем исә Сөмбелә үтә тупланышына керә.

## Атамалар

Татар телендә безнең галактика Киек Каз Юлы дип атала. Башка халыкларда ул **Сөт Юлы** (лат. *Via Lactea*, рус. *Млечный Путь*) дип атала. «Галактика» исеме (шул ук «Сөт Юлы») грек. *γάλα* — «сөт» сүзеннән *Γαλαξίας* ясалма сүзеннән килеп чыга. Борынгы греклар риваяте буенча, Зевс үзенең гади хатыннан туган улын үлемсез итәсе килә. Шуңа күрә ул Гераклны үзенең хәләл җефете Гераның имчәгенә яткырып куйган. Гера, уянып китсә, башка хатын баласының имүен күрә һәм Гераклны читкә этеп җибәрә. Аның имчәгеннән чәчрәп чыккан сөт агымы Сөт Юлына әверелә.

Совет астрономия мәктәбендә безнең галактика тик «безнең Галактика» (рус. *наша Галактика*) яки «Киек каз юлы системасы» (рус. *система Млечный Путь*) дип кенә атала.

## Сылтамалар

* Киек Каз Юлы — фотографияләр  2007 елның 20 август көнендә архивланган
# Wimbldon tennis yarışıКириллицада уку

Kort 1, Wimbldon
Wimbldon büläkläre
Uyınnar tärtiben kürsätüçe tablo
**Wimbldon tennis yarışı** (inglizçä *The Championships, Wimbledon*) — iñ iske häm abruylı tennis yarışı, **Zur başlıq** yarışlarınıñ berse. Här yılnı iyün azağında London şähäreneñ bistäse Wimbldonda uzdırıla.

Yarış däwamlılığı - 2 atna.

Ülän kortlarında ütkärelüçe berdänber turnir.

Yarış 5 bülektä uynala: yalğız ir-at, yalğız xatın-qız, parlı ir-at, parlı xatın-qız, qatnaş parlı yarışları. Şulay uq yäşüsmer arasındağı yarış törläre uynala. Östämä itep maxsus yarışlar uzdırıla: 35, 45 yäştän kübräk buluçı ir-atlar häm xatın-qızlar öçen.

## Tarix

Berençe yarış 1877 yılda uza, yalğız ir-at törendäge bäyge genä ütkärelä.

1884 yılda yalğız xatın-qız törendäge häm parlı ir-at törendäge yarış berençe märtäbä uzdırıla.

## Ğädätlär

Wimbldon yarışı öçen ğädättäge töslär: yäşel häm quyı qızıl.

Tennisçılar aq kiemdä genä bulırğa tieş.

2013 yılda büläk küläme tübändägeçä täşkil itte:

* yalğız ir-at yarışı : £ 1 600 000
* yalğız xatın-qız yarışı : £ 1 600 000
* parlı ir-at yarışı : £ 300 000
* parlı xatın-qız: £ 300 000
* qatnaş parlı yarış : £ 92 000

## İñ küp yarışlarda ciñüçelär

İrlär - 7 tapqır

* William Renşow — 1881—1886, 1889;
* Pit Sampras — 1993—1995, 1997—2000;
* Rocer Federer — 2003—2007, 2009, 2012.

Xatın-qızlar

* Martina Navratilova - 9 tapqır (1978, 1979, 1982—1987, 1990);
* Şteffi Graf - 7 tapqır (1988—1989, 1991—1993, 1995—1996);

Rusiä tennisçıları 3 tapqır Wimbldonda ciñde:

* Mariä Şarapova - iñ abruylı yalğız xatın-qız törendäge yarışta (2004 yıl, Serena Williamsnı ciñde)
* Yelena Lixovtseva (2002, qatnaş yarış), Vera Zvonaröva (2006, qatnaş yarış).

## Sıltamalar

* Официальный сайт Уимблдонского турнира
* Чемпионы и финалисты Уимблдона. Справочник  2014 елның 13 апрель көнендә архивланган
# UberКириллицада уку

**Uber** — taksi yäki şäxsi maşına yörtüçelärne ezläw, çaqırıp alu häm alarğa tüläw öçen mobil quşımta buldırğan San-Fransiskodağı xalıqara şirkät. Quşımtadan 68 ildä häm dönyanıñ 409 şähärendä, şul isäptän Qazanda, Ufada, İstanbulda, Baqıda, Mäskäwdä, Peterburda, faydalanıp bula. Uber quşımtası yärdämendä yomış birüçe keşe üzeñä şoför belän maşınanı taba häm anıñ kiräkle urınğa yöreşen küzätä ala, bank kartası yärdämendä tüli ala. Küp oçraqta maşına yörtüçelär üz häm şulay uq taksi parklarındağı maşınaların qullana. Ğädättägeçä, tüläw summasınıñ 20 %-ı şoförgä küçerelä, 80 %-ı Uber isäbenä küçerelä. Dara Xosrovşahi 2017 yılnıñ avgust ayında Ubernıñ yaña baş icraçı direktorı itep bilgelände.  2025 елның 29 гыйнвар көнендә архивланган

## Tarix

Uber maşına yörtüçeneñ smartfonında
Uber (elek UberCab) Travis Kalanik belän Garret Kamp tarafınnan 2009 yılda nigezlände. Şul uq yılnıñ cäyendä isemdäş quşımta da çığarıldı. Baştan Uberdä qatnaşuçı şoförlärdä tik *Lincoln Town Car*, *Cadillac Escalade*, 7 seriäle *BMW*, *Mercedes-Benz S550* kebek maşınaların qullanırğa röxsät bar ide, 2012 yılda isä ekonom-klass maşınaların qullanu röxsät itelde (yaña xezmätkä *UberX* iseme birelde) häm şirkätneñ xalıqara üsüe başlandı.

## Sıltamalar

* Кэбы против смартфонов: лондонские таксисты протестуют против мобильного приложения // RT Russian, 12 июня 2014
* Таксисты заблокировали дороги в аэропорты Парижа в знак протеста против Uber // Медуза, 25 ИЮНЯ 2015
* Как доказать инвестору, что стартап «выстрелит» именно сегодня  2016 елның 9 сентябрь көнендә архивланган // Компьютерра, 22 марта 2013: «В России идею Uber воплощает „Яндекс. Такси“.»

## İskarmalar
# Бабелмәндәб

Бу мәкаләдәге яки аның кайбер бүлекләрендәге мәгълүмат **искергән**. Проектка булышырга теләсәгез, мәгълүматны яңартыгыз һәм эшегезне бетергәч бу калыпны алып ташлагыз. *(2015)*

|  |
| --- |
|  Бабелмәндәб гарәп. باب المندب‎ |
|  |
| Бабелмәндәб бугазы космостан |
| 12°36′47″ т. к. 43°20'55" кч. о.  |
| Югарыдагы акватория | Кызыл диңгез |
| Илләр | Йәмән Йәмән Җибути Җибути Эритрея Эритрея |
| Киңлек | 26–90 км |
| Озынлык | 109 км |
| Иң зур тирәнлек | 220 м |
|  |
|  **[[commons:Category: Bab-el-Mandeb Викиҗыентыкта|Бабелмәндәб]]** Викиҗыентыкта |

**Бабелмәндәб** (гарәп. باب المندب‎ *баб әл-мәндәб* — «елау капкасы») — Африка (Җибути һәм Эритрея дәүләтләре) һәм Гарәбстан ярымутравы (Йәмән дәүләте) арасына урнашкан бугаз. Кызыл диңгезне Гарәбстан диңгезенең Гадән култыгы белән тоташтыра. Азияне Африкадан аерып тора. Озынлыгы 109 км, иң тар урыны 26,5 км, фарватерда иң кече тирәнлеге 182 м.

## Искәрмәләр
# Hind yılğasıКириллицада уку

|  |
| --- |
| Hind yılğası sanskrit *सिन्ध*, qıtayça *印度河*  |
|  |
| Ozınlığı |
3180 km
 |
| Basseyn mäydanı |
960 800 km²
 |
| Su sisteması |
Ğäräbstan diñgeze
 |
| Su çığımı |
6600 m³/s
 |
| Çığanaq |
Tibet
 |
| Yılğa tamağı |
Ğäräbstan diñgeze
 |
| Urnaşu urını |
Qıtay, Paqstan, İndiä
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

Hind yılğası basseynı, ğälämnän töşerelgän foto
**Hind** yä **İnd** yılğası (tibetçä *སེང་གེ།་གཙང་པོ* , qıtayça *印度河 Yìndù Hé*, päncäbiçä *دریاۓ سندھ Sindh*, puştu *اباسين‎ Abāsin*, urdu *دریائے سندھ*) - Könyaq Aziä zur yılğası, Gimalay tawlarında Qıtayda başı, İndiädä häm Paqstanda ağa.

Yılğa başı Tibet tawlığında urnaşa, tamağı - Ğäräbstan diñgeze tönyağında, Qaraçı şähäre yanında urnaşa.

Hind ozınlığı - 3180 km, basseyn mäydanı - 960 800 km².

Hind (Sindhu) - Veda Cideyılğalığı töp yılğası.

Yılğa çığanağı 5300 m diñgez östendä bieklektä urnaşa.

1000 km artıq Qaraqorum tawları aşa ağa.

Sindhu iseme astında Gar-Dzangbo yılğası belän quğılu urınına qädär ağa, annan soñ Hind iseme astında.

Hind yılğası üzänlegendä qorı klimat.

## Qoyar yılğalar

| İsem | Bieklek, m | Quşılğan urın koordinatı |
| --- | --- | --- |
| Sindhu i Gar-Dzangbo | 4144 | 32°26′24″ т. к. 79°42′49″ кч. о. |
| Xanle | 4053 | 33°10′06″ т. к. 78°49′26″ кч. о. |
| Zanskar | 3050 | 34°09′56″ т. к. 77°19′54″ кч. о. |
| Sangeluma-Çu | 2783 | 34°34′32″ т. к. 76°31′45″ кч. о. |
| Şinğo | 2580 | 34°44′48″ т. к. 76°12′58″ кч. о. |
| Şayok | 2258 | 35°13′43″ т. к. 75°55′05″ кч. о. |
| Şiğar | 2180 | 35°19′30″ т. к. 75°37′44″ кч. о. |
| Gilgit |  | 35°44′24″ т. к. 74°37′25″ кч. о. |
| Astor |  | 35°34′11″ т. к. 74°38′40″ кч. о. |
| Kandin | 789 | 35°25′55″ т. к. 73°12′17″ кч. о. |
| Çaurudara | 725 | 35°08′33″ т. к. 73°04′56″ кч. о. |
| Xan-Kxwar |  | 34°55′23″ т. к. 72°52′46″ кч. о. |
| Qabul (yılğa) |  | 33°53′58″ т. к. 72°14′09″ кч. о. |
| Xaro |  | 33°46′01″ т. к. 72°14′39″ кч. о. |
| Koxattoy |  | 33°23′48″ т. к. 71°48′09″ кч. о. |
| Soan | 211 | 33°01′13″ т. к. 71°43′14″ кч. о. |
| Kurram (yılğa) |  | 32°37′01″ т. к. 71°21′24″ кч. о. |
| Pancnad (Satlec) |  | 29°08′42″ т. к. 70°42′55″ кч. о. |

## Sıltama

* WWF Global 200 Ecoregions — Indus River Delta