Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Урта диңгез

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Урта диңгез**|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Урнашу | Авразия белән Африка арасы |
| Мәйдан | 2 500 мең км2 |
| Иң зур тирәнлек | 5121 м |
| Уртача тирәнлек | 1541 м |
| Үтә күренмәлелек | 50—60 м.га кадәр м |
| Күләм | 3839 мең км3 |
| Коючы елгалар | Эбро, Рона, Тибр, По, Нил һ.б. |

 |

**Урта диңгез** – Атлантик океанның бассейнына караган һәм аның белән Гибралтар бугазы ярдәмендә тоташкан материкара диңгез. Ул Альборан, Балеар, Лигурий, Тиррен, Әдрән, Ионик һәм Эгей диңгезләрен үз эченә ала. Аның бассейнына шулай ук Мәрмәр, Азак диңгезләрен һәм Кара диңгезне кертәләр.

## Тарих

Бүгенге көндәге Урта диңгез борынгы Тетис океанының калдыгы булып санала. Тетис океаны Урта диңгездән күпкә киңрәк һәм көнчыгышка таба җәелгән булган. Арал, Каспий, Кара диңгез һәм Мәрмәр диңгезләре шулай ук Тетисның калдыклары булып торалар. Ихтимал, элек Тетис бар яктан да коры җир белән әйләндереп алынган булгандыр, Пиреней ярымутравын Африка белән исә коры җир тоташтырып торгандыр.

## Физик-географик белешмә

Урта диңгез 21 илнең ярларын юа:

**Аурупада** (көнбатыштан көнчыгышка): Бөек Британия (Гибралтар), Испания, Франция, Монако, Италия, Мальта (ил), Греция, Төркия (Аурупадагы өлеше), Черногория, Хорватия, Албания, Словения;
**Азияда** (төньяктан көньякка): Төркия (Азиядагы өлеше), Сирия, Кипр Җөмһүрияте, Лөбнан, Исраил һәм Мисыр (Азиядагы өлеше);
**Африкада** (көнчыгыштан көнбатышка): Мисыр (Африка өлеше), Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм Испания.
Мәйданы 2 500 мең км².

Суының күләме 3 839 мең км³.

Уртача тирәнлек 1 541 м, максимум — 5 121 м.

Иң эре утраулар: Балеар утраулары, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит һәм Кипр.
# Гарәбстан ярымутравыLatinitsada uqu

Космостан күренеш
**Гарәбстан ярымутравы** (*Гарәбстан*; гарәп. شبه الجزيرة العربية‎, *Шибһ әл-Җәзира әл-Гарәбиә*) — көньяк-көнбатыш Азиядә урнашкан ярымутрау. Көнчыгыштан Фарсы һәм Оман култыклары белән, көньяктан Гарәбстан диңгезе һәм Гадән култыгы, көнбатыштан Кызыл диңгез белән юыла.

Геологик яктан ярымутрау, элек африка кыйтгави массасының бер өлеше булган, Гарәп плитасын барлыкка китерә. Гарәп ярымутравы тулысынча чүлләр белән капланган: төньяк өлешен Нефуд чүле, көньягын — Руб әл-Хали алып тора.

## Дәүләтләр

Гарәбстан ярымутравына кергән дәүләтләр:

* Бәһрәйн
* Йәмән
* Катар
* Кувәйт
* БГӘ
* Оман
* Согуд Гарәбстаны
# Тайвань

Космостан фотосурәт
**Тайва́нь** (кыт. 臺灣; тарихи исеме — **Формо́за**, порт. ilha Formosa — «Гүзәл утрау») — Тын океанда, континенталь Кытайның көнчыгыш кыйтга өлешеннән 150 км ераклыкта урнашкан утрау. Иң зур шәһәре — башкала Тайпей. Тайбэй Тайваньнең төньягында урнаша, анда 2 миллион 600 мең кеше көн итә.

## Урнашуы

Утрау көньяктан төньякка 394 километрга, ә көнчыгыштан көнбатышка исә 140 километрга сузылган. Мәйданы 34 507 км². Күпчелек өлеше таулыклардан тора һәм шуңа күрә халык (23 миллион) утрауның өчтән бер өлешенә сыеп бетәргә тырышып яши.

## Кытай белән мөнәсәбәт

Кытай Халык Республикасы Тайваньнең бәйсезлеген танымый, үзенең асыл территориясе саный.

## Мәдәният

### Дин

Тайваньдә дин тоту иреге Конституция нигезендә гарантияләнгән, һәм илдә төрле диннәр бар — барлыгы 26 дин рәсми рәвештә танылган, кешеләр теләсәләр, башка диннәргә ирекле рәвештә табына ала. Хөкүмәт статистикасы күрсәткәнчә, буддачылык тайваньлеләрнең якынча 35,1 % ы куллана торган иң популяр дин санала, ә аннан соң даосизм (33,0 %) килә. Христианлык (3,9 %) һәм Игуандао (3,5 %) өченче һәм дүртенче урында, азчылык ислам тарафдарлары бар. Якынча 18,7 % тайваньле бер дингә дә ышанмый.

* Тайваньдә ислам
# Малай архипелагы

|  |
| --- |
|  Малай архипелагы мал. Kepulauan Melayu |
| 2°56′00″ ю. к. 107°55'00" кч. о.  |
| Акваторияләр | Тын океан, Һинд океаны |
| Утраулар саны | 10 меңнән артык  |
| Гомуми мәйдан | 2 000 000 км² |
| Илләр | Индонезия Индонезия Малайзия Малайзия Көнчыгыш Тимор Көнчыгыш Тимор Калып:Байраклаштыру/Филипин Бруней Бруней |
|  |
| Халык саны (2010 ел) | 335 000 000 кеше |
| Халык тыгызлыгы | 167,5 кеше/км² |
|  **Малай архипелагы**  Викиҗыентыкта |

**Мала́й архипела́гы** (мал. Kepulauan Melayu) — дөньяда иң зур архипелаг. Архипелаг составында Зур Зонд, Кече Зонд, Молук, Филипин һәм башка кече утраулар. Иң зур утрау — Калимантан — 743 330 км² һәм Суматра — 473 000 км². Кеше иң күп яшәгән утрау — Ява — 140 млн кеше.

Утрауларда 330-дән артык янартау, шуларның якынча 100 — гамәлдәге янартаулар. Иң билгелесе — Кракатау.

Малай архипелагында тулысынча диярлек Индонезия урынлашкан, Малайзия (өлешчә), Бруней, Көнчыгыш Тимор һәм Филипин.

## Искәрмәләр
# Малакка бугазы

|  |
| --- |
|  Малакка бугазы мал. Selat Melaka, индон. *Selat Malaka* |
|  |
| Илләр | Индонезия Индонезия Малайзия Малайзия Сингапур Сингапур |
| Киңлек | 40 км |
| Озынлык | 805 км |
| Иң зур тирәнлек | 113 м |
|  |
|  **[[commons:Category: Strait of Malacca Викиҗыентыкта|Малакка бугазы]]** Викиҗыентыкта |

**Малакка бугазы** (мал. Selat Melaka, индон. *Selat Malaka*) — Малакка ярымутрауы (көнбайыш Малайзия) һәм Индонезияның Суматра утрауын айырыусы бугаз.

## Малакка бугазың икътисадый әһәмияте

Стратегик һәм икътисадый планда Малакка бугазы, Сүәеш һәм Панама каналлар белән беррәттән, — иң мөһим диңгез юллары.

## География

Бугаз киңлеге — 2,5 дан 40 кмга кадәр. Иң зур тирәнлек — 113 метр.

«Селат Мелака» (ягъни «Малакка бугазы») мәчете шул уҡ исемдәге бугаз ярында урынлашкан. Малакка каласы, Малайзия.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар