Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Украин теле

|  |
| --- |
| Украин теле |
| Үзисем: |
українська мова
 |
| Илләр: |
Украина, Россия, Польша, Канада, Казакъстан, Беларус, Румыния, Словакия, Сербия, АКШ, Маҗарстан, Чехия
 |
| Күзәтүдә тора: | Украина милли фәннәр академиясе[d], Institute of the Ukrainian Language of the National Academy of Sciences of Ukraine[d], Институт языкознания имени А. А. Потебни[d] һәм Commissioner for the Protection of the State Language[d] |
| Сөйләшүчеләр саны: |

~ 43—47 млн,
 туган тел — 37 млн
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: |

Һинд-аурупа телләре гаиләсе
Балт-славян телләре
Славян телләре
Көнчыгыш славян телләре
украин теле |
| Язу: | кирилл язуы |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | укр 720 |
| ISO 639-1: | uk |
| ISO 639-2: | ukr |
| ISO 639-3: | ukr |

**Украин теле(укр. українська мова)* — көнчыгыш славян телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны 45 млн кеше. Шулардан 37 млн өчен украин теле — туган теле. Белорус һәм рус телләренә якын.

Украин теле
Күбесенчә Украинада таралган, шулай ук Россиядә, Беларустә, Казакъстанда, Ләхстанда, Словакиядә, Романиядә, Молдовада, Маҗарстанда, Сербиядә, Канадада, АКШта, Австралиядә зур украин җәмгыятьләре бар.

Украин теле  Украинада һәм  Кырым Җөмһүриятендә ( Россия Федерациясе) рәсми тел хәләтенә ия.

Украин теленең сүзлеге нигезендә борынгы славяннар лексик фонды тора, Киев Русе һәм соңрактагы чорларында килеп чыккан сүзләр: *гарний* «матур», «яхшы»; *мрія* «хыял»; щоденний «көн саен», *діяти* «эшләү» .

Украин теленең сөйләмнәре өч төркемгә бүленә: көньяк-көнбатыш (шул исәптән Волыния, Галиция, Карпатлар сөйләме), төньяк һәм бүгенге әдәби телнең нигезе — көньяк-көнчыгыш сөйләме.

XVIII гасыр ахырында заманча украин теле формалаша. Украин әдәби теленә нигез салучы — Иван Котляревский булып санала. Тарас Шевченконың иҗаты әдәби телнең кагыйдәләрен үстерүгә зур өлеш кертә.

Язуы кирил әлифбасы нигезендә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Рәсемнәр өстәргә
# Геодезия

**Бу мәкаләдә хаталар һәм/яки ялгышлыклар бар.**Мәкалә эчтәлегенең татар теле грамматик нормаларына туры килүен тикшерергә кирәк.
Мөһәндис геометрик параметрларның дөреслеген тикшерә
nikon 520 теодолиты
электрон теодолит
дөньяда беренче теодолитлар
 теодолит, 1840 ел
**Геодезия** (бор. грек. *γεωδαισία* — җирне бүлү, γῆ — җирдә һәм δαΐζω — бүлү) — киңлекне үлчәү турында фән.
"'Геодезия"' — төзелеш эшләренең алыштыргысыз өлеше. Геодезия ярдәмендә йортлар, биналар һәм проектлар кәгазьдән дөньяга миллиметрлы төгәллек белән күчерелә, материал күләме исәпләнә, булачак корылмаларның геометрик параметрлары тикшерелә. Русиядә геодезистлар әзерли торган махсус уку йортлары бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академиясе, Мәскәү геодезия көллияте).

## Геодезиянең бурычлары

Геодезиядә "мәңгелек" һәм "киләсе ел" максатлары аерыла.
"'мәңгелек: "'

* Җирнең гравитацион кырын, зурлыгын исәпләү
* бердәм координаталар системасын төзү (һәр дәүләткә түгел, бөтен Җир шары өчен бердәм булган)
* Җирнең тектоникасын өйрәнү

Русиядә "'киләсе ел"' максатлары:

* дәүләт һәм локаль кадастрлар тнв: җир, күчемсез мөлкәт дәүләт кадастры, су кадастры, урман һәм шәһәр кадастры һәм башка;
* РФ-ң читлекне һәм демаркация топограф-геодезия тикшеренү (табуы);
* электрон хариталар төзү өлкәсендә кагыйдәләләр булдыру;
* электрон хариталар һәм геоинформацион системалар төзү;
* координаталарны спутник ысуллары белән казу турында дәүләт программасын төзү

## Геодезия бүлекләре

* Топография — яру(?) сурәтләү турында фән
* Гидрография — су киңлеге турында фән
* Мөһәндис геодезиясе (кулланма геодезия) — геодезия алымнарын һәм ысулларын мөһәндис эшләрендә куллану. Төзелештә кулланыла.
* Галәми геодезия (иярчен геодезиясе) — ясалма иярченнәр ярдәмендә Җир өстен күзәтү, Җир шарында зурлыкларны исәпләү.
* Югары геодезия — астрономогеодезия челтәрен төзү, үткен һәм югары үлчәүләр алып бару
* Аэрофония — аэрофототөшерү сүрәтләре карталар буенча тнв
* Геодезия гравиметриясе — Җир шары буенча авырлык кс үзгәрүне табу
* Маркшейдер эше — тау сәнәгате хезмәтләндергән геодезия бүлеге
* Кадастр — исемлек. Мәсәлән яру кулланучылар исемлеге (салымнар алу сн).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясендә мәкалә  2016 елның 5 март көнендә архивланган
* 2016 елның 11 гыйнвар көнендә архивланган
* Себер геодезия академиясенең рәсми сайты(үле сылтама)
* геодезия сайт турында  2013 елның 20 гыйнвар көнендә архивланган
* геодезия нигезләре(үле сылтама)

## Шулай ук карагыз

* География
* Картография
# GPS

GPS-sistema iärçene orbitada
GPS-sistema iärçennär orbitaları. **Visible sat** - ofıq östendä kürenä torğan iärçennär sanı

**GPS** (inglizçä Global Positioning System - **Global' urnaşu urının bilgeläw sisteması**) - iärçen navigatsiä sisteması, aralıqnı, waqıtnı ülçäwçe häm *WGS84* koordinatlarında urnaşu urının bilgeläwçe sistema.

Härber Cir noqtasında härber hawa torışı çaqta (polär ölkälärdän başqa), şulay uq yaqın ğälämdä obyekt urnaşu urının häm tizlegen bilgeli.

Sistema AQŞ Saqlanu Ministrlığı tarafınnan eşlänelä.

## Nigezlär

Obyekt antennası çäçkän signallar navigatsiä iärçennnärenä kilü waqıtı ülçänä.

GPS-alğıç 4 tigezlämä nigezendä öç koordinatanı bilgeli:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
biredä:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 - j-nçe iärçen urnaşu urını
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 - j-nçe iärçennän kilgän signal alu waqıtı
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 - iärçennär çäçkän sinxron signalnıñ bilgesez waqıtı
* c - yaqtılıq tizlege
* x - obyektnıñ bilgesez urnaşu urını

## Yışlıqlar

İärçennär signalnı L1＝1,57542 GHz häm L2＝1,22760 GHz (IIR-M blok) häm L5＝1,17645 GHz (IIF ) diapazonında çäçälär. GPS-alğıç şuşı mäğlümatnı ala häm urnaşu urının xisaplıy.

## Şulay uq qarağız

* GLONASS

## Sıltamalar

* Александров И. Космическая радионавигационная система НАВСТАР (рус.) // Зарубежное военное обозрение. — М., 1995. — № 5. — С. 52-63. — ISSN 0134-921X.
* Козловский Е. Искусство позиционирования // Вокруг света. — М., 2006. — № 12 (2795). — С. 204-280.
* Шебшаевич В. С., Дмитриев П. П., Иванцев Н. В. и др. Сетевые спутниковые радионавигационные системы / под ред. В. С. Шебшаевича. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993. — 408 с. — ISBN 5-256-00174-4
# ГЛОНАСС

ГЛОНАСС һәм GPS (шулай ук Galileo, Compass) иярченнәр навигацион орбиталарын чагыштыру
ГЛОНАСС-ның икенче буын иярчене
**ГЛОНАСС** (рус. *Глоба́льная навигацио́нная спу́тниковая систе́ма*) яки **Глобаль навигацион иярчен системасы** — Россиянең иярчен навигацион системасы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Саклану министрлыгының йомышы буенча эшкәртелә башлаган. Ике эшли торган глобаль иярчен навигацион системасының берсе.

Баштарак ГЛОНАСС системасы хәрби максаттан эшкәртелә башлана, 1982 елда Ракеталар һөҗүме турында кисәтү системасы һәм ГЛОНАСС проектлары бергә җибәрелә.

Әлеге система хәрби һәм хәрби булмаган сигналлар Җир шарының һәр ноктасында тапшыра ала, Россия һәм чит ил кулланучыларына бушлай хезмәт күрсәтә.

## Тасвир

Системаның нигезе 24 иярченнән тора, һәр иярчен Җир өслеге өстеннән 3 орбиталь яссылыкта хәрәкәт итә, әлеге орбиталь яссылыклар 64,8° белән авышкан, орбиталар биеклеге 19 400 км тәшкил итә.

Үлчәү мәсләге NAVSTAR GPS АКШ навигацион системасына охшаш. Ләкин ГЛОНАСС һәм GPS арасында бер мөһим аермасы бар: ГЛОНАСС иярченнәренең орбиталь хәрәкәтендә Җирнең әйләнүе белән резонансы (синхронлыгы) юк, шуңа күрә ГЛОНАСС иярченнәре стабильрәк хәрәкәт итәләр, ГЛОНАСС галәми аппаратлары өстәмә төзәтүләрне таләп итмиләр, ләкин ГЛОНАСС иярченнәре хезмәт вакыты GPS-ныкыннан кыскарак.

Хәзерге вакытта ГЛОНАСС проектын үстерү белән Роскосмос һәм Россиянең Мәгълүмати системалар һәм приборлар төзү ширкәте шөгыльләнә.

2016 елда ГЛОНАСС-ның төгәллеге 2-4 метрга иреште һәм GPS-тан калыша әле, ләкин төньяк киңлекләрдә ГЛОНАСС GPS-тан дөресрәк эшли, шуңа күрә швед ширкәте Swepos ГЛОНАСС һәм GPS-ны бергә кулллана.

2011 елдан Россиядә юлчылар ташу транспортында ГЛОНАСС мәҗбүри рәвештә кулланылырга тиеш.

## Сылтамалар

* Информационно-аналитический центр контроля ГЛОНАСС и GPS  2013 елның 2 декабрь көнендә архивланган — состояние группировки на настоящий момент и другая информация
* «ГЛОНАСС»  2009 елның 31 март көнендә архивланган
* Межотраслевой журнал «Вестник ГЛОНАСС»
# Харита

| Харита |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | картография[d] |
|  |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Картография[d] |
|  Харита Викиҗыентыкта |

**Харита** — Җир өслегенең яисә аның кисәкләренең, нык
кечерәйтелеп, шартлы билгеләр ярдәмендә, яссылыкта сурәтләнеше. Географик карталарның масштаблары вак була, ягъни аларда
ара ераклыклары бик нык кечерәйтелә.

Географик карталар глобус белән чагыштырганда гамәлдә ешрак
кулланыла. Шардагы барлык рәсемнәрнең дә формалары һәм үлчәмнәре, шар өслегенең кайсы өлкәсенә ясалуга карап,
төрле дәрәҗәдә үзгәреп күрсәтелә.

## Географик карталарның төрләре

Географик карталар бер-берсеннән сурәтләнгән территориянең үлчәме, масштабы, эчтәлеге белән аерылып тора.

* Физик карталарда төрле территорияләрнең

рельефын, елгаларын, күлләрен, шәһәрләрен сурәтлиләр. Ярымшарларныц физик картасында планетабызның бөтен өслеге
сурәтләнгән.

* Сәяси карталарда дөнья илләре һәм аларның башкалалары сурәтләнгән.
* Билгеле бер территория халкының нинди хуҗалык тармакларында эшләгәнен күрсәтүче карталар да бар. Андый карталарны икътисади

карталар диләр.

* Географик карталарның аерым бер төре — контурлы карталар. Аларда материкларның, диңгез, күлләр,

елгаларның кырый сызыклары, кечкенә түгәрәкләр ярдәмендә
шәһәрләрнең урыны күрсәтелә. Контурлы карталар сезгә кирәкле
карталар төзү өчен нигез булып тора.

## Генерализация

Төрле типтагы карталар төзегәндә, географик объектлар сайла-
нып алына һәм гомумиләштерелә. Бу процесс генерализация дип
атала. Генерализацияләгәндә объектларның кырый сызыклары
гадиләштерелә.

## Сылтамалар

* Төрле карталар җыелмасы
* Борынгы карталар вә атласлар  2007 елның 26 ноябрь көнендә архивланган
* Cool Maps  2019 елның 19 октябрь көнендә архивланган

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Сфера

**Сфе́ра** (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул уртадагы бер ноктадан һәм шул ноктадан бер тигез ераклыкта яткан нокталар тезмәсеннән тора. Уртадагы нокта сфераның үзәге дип атала.

Сфера (каркас проекциясе)
## Төп геометрик формулалар

Сфера мәйданы
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Сфера белән чикләнгән шар күләме
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
# EkvatorКириллицада уку

Ekvator — qızıl sızıq
Ekvator kisep ütkän illär (qızıl)
**Ekvator** — Cir öslege belän Cir üzäge aşa baruçı häm planeta äylänäse küçärenä perpedikulär yassılığı kiseşü sızığı.

Ekvator ozınlığı — **40 075 km** çaması.

Cir gäwdäse tögäl şar bulmağanğa kürä, ä geoid gäwdäle bulğanğa kürä maxsus kileşü buyınça ekvator R radiuslı äylänä bularaq qabul itelä.

Geofizik *WGS-84*-standartı buyınça **R＝6378137** m, IAU-1976 häm IAU-2000 standartı buyınça **R＝6378140** m.

Ekvator Cir şarı öslegen Könyaq häm Tönyaq yarımşarına bülä häm geografik kiñlek xisap başı bulıp sanala.

## Qızıq faktlar

* Bräzil şähäre Makala ike yarımşarda urnaşa.
* **Kongo** yılğası ekvatornı ike tapqır kisep ütä.
* Ekvator xörmätenä İkwadur, Ekvatorlı Gvineyä, Ekvatorlı Afrika dip isemlänä.

## Ekvator kisep ütkän illär

* İkwadur
* Kolumbiä
* Bräzil
* Gabon
* Kongo Cömhüriäte
* Kongo Demokratik Cömhüriäte
* Uganda
* Keniä
* Somali
* İndoneziä
* Galapagos arxipelagı

## Ädäbiat

* World Geodetic System // National Geospatial-Intelligence Agency
*   2020 елның 4 август көнендә архивланган
* Office of GEOINT Sciences: Publications