# 2001 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1997 · 1998 · 1999 · 2000 —  **2001**  — 2002 · 2003 · 2004 · 2005
 |
| Унъеллык
 |
| 1980-еллар · 1990-еллар — **2000-еллар** — 2010-еллар · 2020-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XX гасыр — **XXI гасыр** — XXII гасыр
 |

|  |
| --- |
| 3 меңьеллык
 |
| XIX гасыр — XX гасыр — **XXI гасыр** — XXII гасыр — XXIII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990-еллар
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-еллар
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010-еллар
 |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020-еллар
 |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030-еллар
 |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040-еллар
 |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050-еллар
 |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060-еллар
 |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070-еллар
 |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080-еллар
 |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090-еллар
 |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100-еллар
 |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**2001 ел башка тәкъвимнәрдә**| Милади тәкъвим | 2001  *MMI*  |
| Юлиан тәкъвим | 2000—2001 (14 гыйнвардан) |
| Юлиан тәкъвим византия эрасы белән | 7509—7510 (14 сентябрьдән) |
| Римны нигезләгәннән башлап | 2753—2754 (4 майдан) |
| Яһүдләр тәкъвиме  | 5761—5762
ה'תשס"א — ה'תשס"ב |
| Һиҗри тәкъвим | 1422—1423 |
| Борынгы әрмәннәр тәкъвиме | 4493—4494 (11 августтан) |
| Әрмәннәрнең чиркәү тәкъвиме | 1450 *ԹՎ ՌՆԾ*
 |
| Кытай тәкъвиме | 4697—4698 (24 гыйнвардан) 庚辰 — 辛巳 ак аждаһа — ак елан |
| Хәбәш тәкъвим | 1993 — 1994 |
| Борынгы һинд тәкъвиме |  |
| - *Викрам-самват* | 2057—2058 |
| - *Шака самват* | 1923—1924 |
| Шәмси тәкъвим | 1379—1380 |
| Буддачылык тәкъвиме | 2544 |
| Япон ел исәбе | 13 ел Хэйсэй |

**2001 (ике мең беренче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 2001 елы, III меңьеллыкның 1 елы, XXI гасырның 1 елы, XXI гасырның 1 унъеллыгының 1 елы, 2000 елларның 2 елы. 2001 елдан бирле **25** ел үтте.

БМО эгидасы астында цивилизацияләр (БМО резолюциясе 53/22), иреклеләр (БМО резолюциясе 52/17), расизмга, раса дискриминациясенә, ксенофобиягә һәм аларга бәйле түземсезлеккә каршы көрәш өчен көчләрне мобилизацияләү (БМО резолюциясе 53/132) арасында Халыкара диалог елы дип игълан ителде.

## Вакыйгалар

### Гыйнвар

* 1 гыйнвар — XXI гасырның һәм өченче меңьеллыкның башлануы.
* 15 гыйнвар — Википедия сайтының инглиз бүлеге үз эшен башлый.
* 20 гыйнвар — яңа АКШ президенты Джордж Уокер Буш инаугурациясе.

### Февраль

* 5 февраль — 18:50 сәгатьтә Мәскәүдә «Белорусская-кольцевая» метро станциясендә шартлау булды.

### Апрель

* 28 апрель — космоска беренче космик турист Деннис Тито китә.

### Май

* 11 май — Википедиянең рус телендәге бүлеге барлыкка килүе игълан ителә.

### Июнь

* 15 июнь — Кытай, Россия, Казакъстан, Таҗикстан, Кыргызстан һәм Үзбәкстан җитәкчеләре тарафыннан Шанхай хезмәттәшлек оешмасы төзелә.
* 21 июнь — тулы кояш тотылу күренеше.
* 29 июнь — Кофи Аннан икенче тапкыр БМО генераль сәркатибе булып сайлана.

### Август

* 24 август — Казанда  Татар радиосы эфирга чыга.

### Сентябрь

* 11 сентябрь — АКШ Халыкара сәүдә үзәгенә һәм Пентагонга террористик һөҗүм ясала. Бу — АКШ-да иң зур террористик һөҗүм. Өч меңнән күбрәк кеше вафат.

### Октябрь

* 7 октябрь — АКШ Әфганстанда хәрби кампаниясен башлый.
* 25 октябрь — Microsoft Windows XP системасы презентациясе.

### Декабрь

* 18 декабрь — Интертат электрон газетасы чыга башлый.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:2001 елда туганнар*

* 24 август — Сәидә Мөхәммәтҗанова, татар җырчысы.
* 1 декабрь — Айко, Япония императоры Акихито оныгы.
* 28 декабрь — Мэдисон Ловато, АКШ актриссасы.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:2001 елда вафатлар*

### Гыйнвар

* 5 гыйнвар — Әмрулла Аги, Сталин лагерльлары турында истәлекләр китабын чыгарган мөһаҗир татар.
* 7 гыйнвар — Заһидулла Сюняев, нефтехимик галим.
* 31 гыйнвар — Гордон Диксон, АКШ язучысы-фантаст.

### Февраль

* 17 февраль — Нургали Миңнеханов, Россиянең атказанган урманчысы.

### Март

* 1 март — Минору Ода, япон галиме, астрофизик, Япониядагы космик тикшеренүләргә нигез салучыларның берсе.
* 10 март — Владимир Ворошилов, Нәрсә? Кайда? Кайчан? телеуенына нигез салучы.
* 22 март — Уильям Ханна, «Hanna-Barbera» анимация студиясына (Джозеф Барбера белән бергә) нигез салучы.

### Апрель

* 2 апрель — Тәүфикъ Әйди, татар язучысы, прозаик, публицист.
* 7 апрелm — Дэвид Граф, «Полиция академиясы» фильмында катнашучы америка актёры.

### Май

* 11 май — Дуглас Адамс, инглиз язучысы, «Галактика буенча автотуктаткычка юл күрсәткеч» романнар сериясы авторы.
* 13 май — Алексей Туполев, очкычлар инженеры, профессор, РФА академигы.

### Июнь

* 13 июнь — Искәндәр Вәлиев, архитектор.
* 27 июнь — Туве Янссон, фин язучысы.
* 30 июнь — Чет Аткинс, АКШ гитаристы.

### Июль

* 29 июль — Иззат Солтан, үзбәк галиме, академик, әдәбият белгече, тәнкыйтьче, драматург, дәүләт һәм иҗтимагый хезмәткәр (1910 елда туган).

### Август

* 10 август — Әнвәр Бакиров, татар композиторы.

### Сентябрь

* 2 сентябрь — Кристиан Барнард, Көньяк Африка хирургы, дөньяда иң беренче йөрәкне бер кешедән икенче кешегә күчереп утыртучы.
* 3 сентябрь
	+ Полин Кейл, америка кино белгече и кинотәнкыйтьче.
	+ Тхюи Чанг, америка актрисасы.
* 17 сентябрь — Вафирә Гыйззәтуллина (55), җырчы, юл-транспорт казасында.
* 26 сентябрь — Хәнәви Шәйдуллин (62), җырчы, ТАССР атказанган артисты (1989).

### Октябрь

* 23 октябрь — Георгий Вицин, рәсәй театр һәм кино актеры (1917 елда туган).

### Ноябрь

* 29 ноябрь — Джордж Харрисон, музыкант, «The Beatles» төркеменең катнашучысы.
* 30 ноябрь — Михаил Шляпников, Дан орденының тулы кавалеры.

### Декабрь

* 1 декабрь — Әнәс Халидов, шәркыятче галим, профессор.
* 15 декабрь — Празат Исәнбәт, татар режиссеры.

* Гордон Руперт Диксон
* Дуглас Ноэль Адамс
* Джордж Харрисон
* Празат Исәнбәт

## Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

* Роберт Әхмәтҗанов, татар шагыйре («Тургай тәрәзәсе», «Кичке кошлар» китаплары өчен).

## Нобель премиясе лауреатлары

БМО байрагы
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Эрик Корнелл, Вольфгаң Кеттерле һәм Карл Виман.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Уильям Ноулз, Редзи Ноери, Барри Шарплесс.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Леланд Хартвелл, Тимоти Хант, Пол Нерс.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Видиадхар Найпол.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джордж Акерлоф, Майкл Спенс, Джозеф Стиглиц.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Кофи Аннан.

## Шулай ук карагыз

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

  2001 ел 2001 елда барлыкка килгән басмалар  2001 елда барлыкка килгәннәр 2001 елда нигезләнгән музейлар 2001 елда вафатлар  2001 ел кинематографта 2001 елда туганнар