Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# АрысланLatinitsada uqu

| Арыслан |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Panthera leo L., 1758 |
| Әйтелеш | Дәвамлыгы: 1 секунда0:01 |
| Таксономик ранг | төр |
| Югарырак таксон | Барыслар |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d], Архимандрит Никифорның библеизмнар энциклопедиясе[d], В. Дальнең аңлатмалы сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона, 1906—1913[d], Гуцзинь тушу цзичэн[d], Нуттолл энциклопедиясе[d], Метрополитен сәнгать музееның төркемләү сүзлеге[d], A Dictionary of Chinese Buddhist Terms[d], Anthology of Petty Matters in Qing[d], Зур совет энциклопедиясе (1926-1947)[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], Новая энциклопедия Кольера, 1921 г.[d], Новая международная энциклопедия[d], Армянская советская энциклопедия, том 1[d] һәм Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d] |
|  **Арыслан**  Викиҗыентыкта |

Финда тыюлыгында арыслан һәм аның балалары турында видео
**Арыслан** (лат. *Panthera leo*) — ерткыч имезүчеләрнең бер төре, барыслар ыруының дүрт вәкиленең берсе.

Арысланны хайваннар патшасы дип йөртәләр. Ул ерткыч хайваннарның иң эресе, авырлыгы 280 кг га җитә. Үзе гадәттән тыш көчле. Аягы белән тибеп, буйволның умыртка баганасын сындыра ала. Казык тешләре кыска, әмма бик көчле һәм нык. Ана арыслан табышын көчле теш казнасы белән эләктереп ала һәм өчлы казык тешләре белән бер мизгелдә үтерә. Калган тешләре, корбанны кисәкләргә бүлгәндә, пычак хезмәтен үти. Арысланның гәүдәсе кыска йон белән капланган. Бары ата арысланнарның гына күкрәгендә һәм башында зур ялы бар. Тиресе бик нык. Элек арыслан тиресеннән хәрби киемнәр теккәннәр яки аны калкан итеп тарттырганнар. Арысланнар Африканың кайбер районнарында һәм Һиндстанда гына сакланып калган. Элек аларны җирле халык сирәк аулаган. Ә инде кораллы кешеләрдән аларны җитезлек тә, гайрәтлелек тә, көч тә, кача белү дә коткарып кала алмаган, шуңа аларны бөтенләй кырып бетергәннәр диярлек. Баштарак арысланнарны юк итү тояклы хайваннарның саны артуга китерер дип уйлаганнар. Ләкин киресе килеп чыккан, чөнки алар беренче чиратта авыру, көчсез хайваннарны юк итәләр һәм шуның белән йогышлы авырулар таралуга киртә куялар икән.

Арысланнар гаиләләргә берләшеп яшиләр. Бер ата арыслан гаиләсендә берничә ана арыслан һәм яшь арысланнар яши. Кайбер карт арысланнар ялгыз да яшәргә момкин. Ана арыслан 3 бала китерә. Алар бик кечкенә була: озынлыгы 30 см чамасы. Төсләре тимгелле, арыслан балалары соңыннан тоташ бер төскә керә.

Төннәрен Африка саваннасында күк күкрәгәндәй үкергән тавышлар ишетелә. Кешеләр йокыларыннан уяна, утардагы кәҗәләр, сарыклар, бәйдәге атлар, дөяләр тынгысызлана, әрле-бирле йөренә башлый. Бөтенесен дер селкетеп, куркыныч үкерү тавышы тагын кабатлана. Арыслан качмый, корбанына яшеренеп ташланмый.

Хәзер арысланнарны аулау тыела. Бары махсус рөхсәт белән генә зоопарклар өчен тотарга ярый. Алар тоткынлыкка шактый тиз күнегәләр һәм шул шартларда үрчем дә бирәләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
# Иво Андрич

| Иво Андрич |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | **Lua хатасы: expandTemplate: template "lang-sr-cyrl" does not exist.** |
| Туган | 10 октябрь 1892(1892-10-10) Долац, Босния и Герцеговина[d], Аустрия-Маҗарстан |
| Үлгән | 13 март 1975(1975-03-13)[…] (82 яшь) Белград, Сербия Социалистик Республикасы, Югославия Социалистик Федератив Республикасы |
| Күмү урыны | Яңа зират[d] |
| Ватандашлыгы |  Югославия Социалистик Федератив Республикасы Цислейтания[d] Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы Югославия корольлеге Словеннар, хорватлар һәм серблар дәүләте[d] |
| Әлма-матер | Грац университеты, Загреб университетының филология факультеты[d], Вена университеты һәм Ягелло университетының фәлсәфә факультеты[d] |
| Һөнәре | язучы, язучы-романист, дипломат, шагыйрь, эссеист, язучы-новеллист |
| Сәяси фирка | Югославия камунислар берлеге[d] |
| Җефет | Милица Йованович[d] |
| Гыйльми дәрәҗә: | фәлсәфә фәннәре докторы[d] |
|  |
|  |
|  **Иво Андрич**  Викиҗыентыкта |

**Иво Андрич** (10 октябрь 1892(1892-10-10), Долац, Босния и Герцеговина[d], Аустрия-Маҗарстан — 13 март 1975(1975-03-13)[…] (82 яшь), Белград, Сербия Социалистик Республикасы, Югославия Социалистик Федератив Республикасы) — язучы, язучы-романист, дипломат, шагыйрь, эссеист, язучы-новеллист (Югославия Социалистик Федератив Республикасы, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы, Югославия корольлеге, Словеннар, хорватлар һәм серблар дәүләте). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1961).

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Диңгез

Кара диңгез
**Диңге́з** – коры җир белән чикләнгән Дөнья океаны өлеше. Кайсыбер диңгезләр башка диңгез өлеше була алалар (мәсәлән, Эгей диңгезе — Урта диңгезнең өлеше). Бу термин шулай ук кайбер зур күлләр өчен (Каспий, Арал диңгезләре) һәм табигый булмаган сусаклагычлар өчен (Мәскәү диңгезе) кулланыла, ләкин соңгы очракта *диңгез* сүзе рәсми түгел һәм географик хариталарда күрсәтелми.
# Этнография

| Этнография |
| --- |
|  |
| ACM коды (2012) | 10011763 |
|  Этнография Викиҗыентыкта |

**Этнография** (*грек.*ἔθνογραφία*, ἔθνος – халык һәм γράφω – язарга, тасвирларга*) – Җирдәге кешелек һәм халыклар, һәм башка этник берәшмәләр яшәешен, аларның этногенезын, составын, таралышын, гореф-гадәтләрен, материаль һәм рухи мәдәниятын өйрәнүче тарихи фән.

## Этнография тарихы

## Фәннең бүленеше

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# 1816 елLatinitsada uqu

| Еллар
 |
| --- |
|  1812 · 1813 · 1814 · 1815 —  **1816**  — 1817 · 1818 · 1819 · 1820
 |
| Унъеллык
 |
| 1790-еллар · 1800-еллар — **1810-еллар** — 1820-еллар · 1830-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1816 (бер мең сигез йөз уналтынчы) ел** — кәбисә ел, милади тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1816 елы, II меңьеллыкның 816 елы, XIX гасырның 16 елы, XIX гасырның 2 унъеллыгының 6 елы, 1810 елларның 7 елы. 1816 елдан бирле **210** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 9 июль — Аргентина Испаниядән бәйсезлек игълан итә.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1816 елда туганнар*

* 21 апрель — Шарлотта Бронте (*Charlotte Brontë*), инглиз язучысы.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1816 елда вафатлар*

* 8 июль — Гавриил Державин, рус шагыйре.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?:**Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска).
# Дания теле

|  |
| --- |
| Дания теле |
| Үзисем: |
dansk
 |
| Илләр: |
Дания, Гренландия,Алмания, Фарер утраулары
 |
| Рәсми халәт: |
Дания, Европа берлеге
 |
| Күзәтүдә тора: | Dansk Sprognævn |
| Сөйләшүчеләр саны: | 5,7 миллион. |
| Дәрәҗә: |
2-4 (исәпләү методикасына бәйле)
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | латин язуы[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | дат 178 |
| ISO 639-1: | da |
| ISO 639-2: | dan |
| ISO 639-3: | dan |

**Дания теле́** (*dansk*) — даниялеләрнең теле. Скандинавия телләренең берсе. Даниядә, Алманиядә киң таралган. Сөйләшүчеләр саны — якынча 5,7 миллион кеше.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Датча иң катлаулы сүз
# 1880 елLatinitsada uqu

| Еллар
 |
| --- |
|  1876 · 1877 · 1878 · 1879 —  **1880**  — 1881 · 1882 · 1883 · 1884
 |
| Унъеллык
 |
| 1860-еллар · 1870-еллар — **1880-еллар** — 1890-еллар · 1900-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1880 (бер мең сигез йөз сиксәненче) ел** — кәбисә ел, милади тәкъвим буенча пәнҗешәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1880 елы, II меңьеллыкның 880 елы, XIX гасырның 80 елы, XIX гасырның 8 унъеллыгының 10 елы, 1880 елларның 1 елы. 1880 елдан бирле **146** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 6 июль — Бастилия алу көнен (*14 июль*) Франциядә милли бәйрәм дип игълан ителде.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1880 елда туганнар*

* 28 гыйнвар — Сергей Малов, шәркыятьче-галим.
* 24 февраль — Сәгыйть Рәмиев, шагыйрь.
* 20 март — Рәшит Яруллин, ислам дин әһеле, җәдитче мөгаллим, Әлмәт авылының икенче мәхәлләсе имамы.
* 9 май — Ибраһим Әхтәмов, хокук белгече, татар меньшевиклары җитәкчеләренең берсе.
* 1 август — Мәҗит Гафури, татар язучысы.
* 31 август — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (*1890-1948 елларда*).
* 26 октябрь — Дмитрий Карбышев, хәрби эшлекле, профессор, Советлар Берлеге каһарманы.
* 8 декабрь — Габделбари Баттал (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1880 елда вафатлар*

* 29 гыйнвар — Гордий Саблуков, Коръәнне тәрҗемә итүче.
* 18 февраль — Николай Зинин, химик-галим.
* 28 март — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.
* 4 октябрь — Жак Оффенбах, француз композиторы.
# Чаңгы спортыLatinitsada uqu

Чаңгы спорты үз эченә төрле дистанцияләрдә узышуны, трамплиннан сикерүне, тау чаңгыcын эченә ала.

## Чаңгыда йөгерү ярышлары

Бирелгән араны чаңгыда вакытка узу ярышлары.
Чаңгыда йөгерү ярышлары классик һәм ирекле стильләрдә уздырыла.
Дөнья чаңгы спорты тарихына кагылганда, әлегә Олимпия уеннарында шәхси ярышта өч һәм аннан күбрәк җиңүче булган ир-атлардан тик алты спортчы бар – Норвегия спортчылары Бьорн Дэли (1992, 1994 һәм 1998 еллар җиңүчесе), Томас Альсгорд (1994, 2002 еллар), шведлар Сикстен Ернберг (1956, 1960 һәм 1964 еллар), Гунде Сван (1984, 1988 еллар), Томас Вассберг (1980, 1984, 1988 еллар) һәм Николай Зимятов (1980 һәм 1984 еллар җиңүчесе).

## Чаңгы

Чаңгылар агачтан, пластиктан яки болар икесе катнаштырып ясалган була. Белгечләр пластик чаңгыларга өстенлек бирә, чөнки алар яхшырак шуа, ә агач чаңгының астын гел сылап-майлап торырга кирәк.

Балаларга егылмаска, шуарга уңайлы булсын өчен җитештерүчеләр чаңгыларның башын түгәрәгрәк, чаңгының үзен киңрәк итеп ясыйлар. Тәүге тапкыр чаңгыга баскан кечкенә балага кыска чаңгы сайларга киңәш итәләр, ул – баланың буеннан озынрак булмасын. Таякларның озынлыгы култык астына кадәр җитсә ярый. Беренче вакытта туры юлдан чаңгыларда таяксыз гына йөреп карарга мөмкин. Шулай ук өйрәнчек чордагы чаңгылар йошмак, аларга баскач табан астына туры килгән өлеше карга тиеп торуы мөһим.

Әгәр дә бала чаңгыда йөрү осталыгын үзләштергән икән, чаңгының озынлыгы гомуми кагыйдәләр буенча сайлана – ул баланың буеннан 15-20 сантиметрга озынрак булырга тиеш. Бу очракта да таякларның биеклеге култык астына кадәр җитә.

Яшүсмергә чаңгыларны аның нинди стильдә шуарга теләвенә карап сайлыйлар.

Әйтик, классик йөрешкә озынрак чаңгылар туры килә, ә таяклар кыскарак булса, култык астына җитсә дә ярый. Сатуда универсаль чаңгылар да бар, аларның озынлыгы – “тимераяклы” йөреш һәм классик йөреш чаңгыларының уртачасы. Әмма андый чаңгыларның астына артка таба шуып китәргә ирек бирмәүче киртләр салына. Чаңгыга басарга җөрьәт иткән кешеләр өчен болар бик уңайлы, ләкин, аңлашыла, аларда тизлек җыю кыенга туры килә.

“Тимераяклы” йөреш өчен кыскарак чаңгылар кирәк, мәсәлән, кешенең буеннан 10 сантиметрга биегрәк. Кырыйга шуып китмәс өчен мондый чаңгыларның ян-ягында очлы терәкләре була. Шулай ук гадәттәгедән озынрак таяклар сайлана: якынча, борынга хәтле. Бу чаңгыларны таудан шуарга яратучылар сайлый.

Универсаль чаңгылар ике стильдә дә шуарга уңайлы дип санала.

Яңа гына чаңгыга баскан балаларга гадәти кышкы аяк киеменә туры килгән чаңгы беркеткечләрен алырга мөмкин, алар чаңгы белән бергә сатыла. Каты беркеткечләргә исә махсус чаңгы ботинкалары таләп ителә.

## Чыганаклар

* Чаңгыларны ничек сайларга?(үле сылтама) *Күңел радиосы*.
* “Татарстанның чаңгы юлы” акциясендә 25 меңгә якын әлмәтле катнашты(үле сылтама)
# 1877 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1873 · 1874 · 1875 · 1876 —  **1877**  — 1878 · 1879 · 1880 · 1881
 |
| Унъеллык
 |
| 1850-еллар · 1860-еллар — **1870-еллар** — 1880-еллар · 1890-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1877 (бер мең сигез йөз җитмеш җиденче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1877 елы, II меңьеллыкның 877 елы, XIX гасырның 77 елы, XIX гасырның 8 унъеллыгының 7 елы, 1870 елларның 8 елы. 1877 елдан бирле **149** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 10 май — Румыния Госман империясеннән бәйсезлеген игълан итә.
* 1 июль — беренче Уимблдон теннис беренчелеге башлана.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1877 елда туганнар*

* 21 апрель — Мөхәммәтсафа Баязитов, мөселман дин эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең 6 нчы мөфтие (1915-1917).
* 28 апрель — Хөсәен Сәетборһан, хәрби ахун, Тверь мәчетенә нигез салучы һәм беренче имамы.
* 2 июль — Герман Гессе, алман язучысы.
* 6 ноябрь — Ибнеәмин Әхтәмов, хокук белгече, Патша Думасы депутаты.
* 10 декабрь — Ягъкуб Хәлили, нәшир, мөхәррир.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1877 елда вафатлар*
# 1812 елгы Ватан сугышы

|  |
| --- |
| 1812 елгы Ватан сугышы |
| Төп низаг: Наполеон сугышлары |
|
1812 елны. Илларион Прянишников (1874) |
| Дата |
1812 елның 22 июне — 1812 елның 14 декабре
 |
| Урын |
Россия империясе
 |
| Сәбәп |
Франция агрессиясе
 |
| Нәтиҗә |
Россия империясе җиңүе, Франция капитуляциясе
 |
| Үзгәрешләр |
Франция җимерелүе
 |
| Көндәшләр |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Россия империясе**  Бөекбритания  Швеция
 |  **Франция**  Австрия  Алмания  Швейцария  Польша  Испания  Италия  Алмания
 |

 |
| Сәргаскәрләр |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Александр I
 Михаил Кутузов
 |  Наполеон Бонапарт
 Иоахим Мюрат
 |

 |
| Яклар көчләре |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 600 000 1600 400 000
  | 610 000 1370
  |

 |
| Югалтулар |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 210 000
  | 580 000 1200
  |

 |
|  |

Ватан сугышы монда китерә. Бу терминның башка мәгънәләрен карау өчен Ватан сугышы (мәгънәләр) битенә күчегез.
**1812 ел Ватан сугышы** (фр. Сampagne de Russie pendant l'année 1812) — Россия империясе территориясенә һөҗүм иткән Франциянең Россиягә каршы сугышы.

Сугыш сәбәпләрнең берсе Россиянең Англиянең континенталь блокаданы якларга ризасызлык булган. Наполеон Iнең агрессив сәясәте дөньядагы иң зур ил саналган Россияне яулап алу нияте белән алып барыла. Моңа 1807 елгы Тилзит солыхы да каршылык күрсәтә алмый.

Россиягә походка Наполеон бик тырышып әзерләнә. Рус армиясен тиз генә тар-мар итеп, аннан мөмкин кадәр ансат котылырга тели ул. Французлар үзләрен «Бөек армия» дип атый. Наполеон 610 мең кешедән торган гаскәр туплый. Аның гаскәрләрендә, француз солдатларыннан тыш, басып алган илләре: Пруссия, Австрия, Бавария, Саксония, Италия, Польша, Испания солдатлары була.

24 июнь — Россиягә Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре, сугыш игълан итмичә, Неман елгасы аша бәреп керә. 1812 елгы Ватан сугышы башлана.

7 сентябрь — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.

19 октябрь — Наполеон Мәскәүне ташлап китә.

### 1812 елгы рус-француз сугышында татарлар

**Бу бүлек тәмамланмаган.**Сез мәкаләне төзәтеп һәм тулыландырып проектка ярдәм итә аласыз.
## Шулай ук карагыз

* Бөек Ватан сугышы

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | *Bu məqələ latin əlifbasında: 1812 yılğı Watan suğışı(үле сылтама)*.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Тарих  порталы |

 |

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: French invasion of Russia (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Campagne de Russie (1812) (фр.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Отечественная война 1812 года (рус.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Гасыр

**Гасыр** (**йөзъеллык**) — 100 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге. Ун гасыр меңъеллыкны тәшкил итә.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

Калып:Вакыт

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Җон Тайлер

| Җон Тайлер |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *John Tyler* |
| Туган | 29 март 1790(1790-03-29)[…] Greenway Plantation[d], Чарльз-Сити (округ, Виргиния), Виргиния, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 18 гыйнвар 1862(1862-01-18)[…] (71 яшь) Ричмонд, Виргиния, Америка Конфедератив Штатлары |
| Үлем сәбәбе | инсульт |
| Күмү урыны | Голливуд-Семетери[d] |
| Яшәгән урын | Woodburn[d] |
| Ватандашлыгы | Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Вильям һәм Мария көллияте[d] |
| Һөнәре | сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, губернатор, республика президенты |
| Сәяси фирка | АКШ Демократик фиркасе, Виглар фиркасе[d] һәм Демократик-республикан фиркасе[d] |
| Җефет | Летиция Кристиан Тайлер[d] һәм Джулия Тайлер[d] |
| Балалар | David Gardiner Tyler[d], John Alexander Tyler[d], Lyon Gardiner Tyler[d], Letitia Tyler Semple[d], Роберт Тайлер[d], John Tyler, Jr.[d], Elizabeth Tyler[d], Mary Tyler[d], Ann Contesse Tyler[d], Alice Tyler[d], Tazewell Tyler[d], Julia Gardiner Tyler[d], Lachlan Tyler[d], Robert FitzWalter Tyler[d] һәм Pearl Tyler[d] |
| Ата-ана | * John Tyler[d] (әти)
* Mary Marot Armistead[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Martha Jefferson Tyler Waggaman[d] |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Англия-Америка сугышы[d] |
|  |
|  |
|  **Җон Тайлер**  Викиҗыентыкта |

**Җон Тайлер** (29 март 1790(1790-03-29)[…], Greenway Plantation[d], Чарльз-Сити (округ, Виргиния), Виргиния, Америка Кушма Штатлары — 18 гыйнвар 1862(1862-01-18)[…] (71 яшь), Ричмонд, Виргиния, Америка Конфедератив Штатлары) — сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, губернатор, республика президенты, АКШ президенты (4 апрель 1841 – 4 март 1845), АКШ вәкилләр пулаты әгъзасы (17 декабрь 1816 – 3 март 1821), АКШ президенты урынбасары (4 март 1841 – 4 апрель 1841), Виргиния гөбернатыры (10 декабрь 1825 – 4 март 1827), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1827 – 4 март 1829), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1829 – 4 март 1831), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1831 – 4 март 1833), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1833 – 4 март 1835), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1835 – 29 февраль 1836), (1811 – 1816).

## Искәрмәләр