Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Төньяк Африка

Куе яшел — БМО классификациясе буенча Төньяк Африка, ачык яшел белән бергә — географик регион.
**Төньяк Африка** (гарәп. شمال أفريقيا‎) территориясенең зур өлешен Сахара чүле алып тора.
Төньяк Африка Урта диңгездән алып сузыла һәм Сахара чүленең зур өлешен алып тора. Табигый шартлары ягыннан монда субтропик төньякны һәм Сахара чүлен аерып күрсәтергә мөмкин. Төньяк Африканың барлык халкы диярлек европеоид расага керә.

Регионның төп халкы гарәпләр һәм бәрбәрләрдән тора.

Бу өлкәдә түбәндәге дәүләтләр урнашкан:

* Алжир
* Мисыр
* Ливия
* Мавритания
* Марокко
* Судан
* Тунис
* Көнбатыш Сахра
# Ихтыяр иреге

| Ихтыяр иреге |
| --- |
|  |
|  |
| Сыйфатына ия түгел | ограничение[d] |
|  Ихтыяр иреге Викиҗыентыкта |

**Бәйсез ихтыяр**, **ихтыяр иреге** яки **ихтыяр азатлыгы** (грек. τὸ αὐτεξούσιον яки τὸ ἐφ ἡμῖν; лат. liberum arbitrium) — аерым кешенең мөнәсәбәтләргә ирекле караш мөмкинчелеге.

Фәлсәфә өлкәсендә борын заманнардан ук кешенең ихтыяр иреге барлыгы, аның билгеләнеше табигате турында бәхәс бара. Ике капма-каршы позиция бар: метафизик либерализм детерминизм дөрес түгеллеге фекерен ныгыта, каты детерминизм ихтыяр азатлыгы юклыгына ышандыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* (рус.) Пишель Р. Будда, аның тормышы һәм тәгълимәте (рус. *Будда, его жизнь и учение*) / Составитель Г. Г. Горбунова, дополнение А. И. Кузьмина. — М.: Амрита-Русь, 2004. — 184 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Фәлсәфи төшенчәләр

Бу —  Фәлсәфә буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# АрубаLatinitsada uqu

Аруба|

Байрак

Илтамга
 |
| Халык саны | 106 739 (Җанисәп, 2022)  |
| Нигезләнгән | 1986  |
| Сәгать кушагы | Стандарт атлантик вакыт, UTC−04:00 |
| Рәсми тел | нидерланд теле, папьяменто теле |
| География |
| ИҖБ | Нидерланд патшалыгы |
| Мәйдан | 178.916378 км² |
| ДДӨБ | 31 метр  |
| Координатлар | 12.515°N 69.975°W  |
| NL-AW  |
| Сәясәт |
| Дәүләт башлыгы | Виллем-Александр |
| Хөкүмәт башлыгы | Эвелин Уэвер-Крус |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | $3126 million (2021)  |
| Акча берәмлеге | Аруба фларине |
| Туу күрсәткече | 1.657 (2014) |
| Яшәү озынлыгы | 75.867 ел (2016) |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары |  |
| Автомобил хәрәкәте ягы | уң |
| Челтәр көчәнеше | 127 вольт |
| Телефон коды | +297 |
| ISO 3166-1 коды | AW |
| ХОК коды | ARU |
| Интернет домены | .aw |

**Аруба** (нид.  һәм папьям. Aruba) — Венесуэла ярлары янында, Кариб диңгезенең көньягында урнашкан утрау һәм дәүләти берәмлек. Нидерландлар кыйраллыгы федерациясе тәркибендәге субъект.

Мәйданы — 193 км². Халык саны — 110 663 кеше (2014). Башкала — Ораньестад шәһәре.

Аруба климаты — коры тропик климат. Уртача еллык температурасы — 28 °C. Уртача еллык явым-төшем саны 432 мм, күп өлеше октябрь һәм ноябрь айларында койгыннар булып ява.

Утраулар 1499 елда испаннар тарафыннан кәшеф ителгән. 1513 елда җирле халык Һаити утравындагы бакыр рудникларына сөрелгән һәм анда тулысынча үлеп беткән. 1636 елда Нидерландлар биләмәсе.

Икътисад нигезе — туризм, банк сахәсе, нефть саклау һәм эшкәртү.

1986 елның 1 гыйнварында Нидерланд Антиль утраулары составыннан чыгып, мөстәкыйль рәвештә Нидерланд корольлеге составына керә, Кюрасао, Бонайре утраулары белән берлектә АВС утрауларын) төзи.

## Диннәр

2018 елда Арубада уздырылган халык исәбен алу мәгълүматы буенча, Аруба утравында яшәүчеләрнең (105 806 кеше, 2018 елга) 81 % ы – католиклар ,
якынча 7,8 % ы – протестантлар. Калган диннәр ― 11,4 % (Һинд дине, Ислам, Конфуций һәм Яһүд дине тарафдарлары) .

* Арубада ислам

## Искәрмәләр
# Левкипп

| Левкипп |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | бор. грек. *Λεύκιππος* |
| Туган | б.э.к. V гасыр башы Абдера яки Милет |
| Үлгән | б.э.к. V гасыр Абдеры[d], Авдира[d], Ксанти (периферийная единица)[d], Көнчыгыш Македония һәм Фракия[d], Македония-Фракия[d], Греция |
| Милләт | грек |
| Ватандашлыгы | Милет[d] |
| Һөнәре | фәлсәфәче |
|  **Левкипп**  Викиҗыентыкта |

**Левкипп** (бор. гр. Λεύκιππος) — Абдерада яки Милетта (б.э.к. V гасыр) туган борынгы грек фәлсәфәчесе. Фәлсәфәсе табигатьне карап үтүгә багышланган була. Атомистикага нигез салучыларның берсе. Демокритның укытучысы.

## Шулай ук карагыз
# Relikt nurlanışКириллицада уку

|  |
| --- |
| **Космология** |
|   |
| **Өйрәнелә торган объектлар һәм җәрәяннәр** |
| * Галәм
* Күзәтелә торган галәм
* Галәмнең эре масштаблы структурасы
* Реликт нурланыш
* Кара энергия
* Кара матдә
 |
| **Галәм тарихы** |
| * Зур Шартлау хронологиясе
* Галәмнең яше
* Галактиктикаларның формалашуы
 |
| **Күзәтелә торган җәрәяннәр** |
| * Космологик кызыл тайпылма
* Галәмнең киңәюе
* Һаббл кануны
* Нуклеосинтез
 |
| **Космологик модельләр** |
| * Галәмнең инфляциясе
* Зур Шартлау
* Фридман Галәме
	+ Киңәймәүче аралык
	+ Лямбда-CDM моделе
	+ Халәт тигезләмәсе (космология)
	+ Чик тыгызлыгы
	+ Космологик мәсләк
* Кайнар галәм моделе
 |

Relikt nurlanışnıñ spektrı
Relikt nurlanışnıñ dipol' anizotropiäse: qızıl tös - esse, zäñgär tös - salqın ölkälär
**Relikt nurlanış** (latinça *relictum* - qaldıq), ğälämi mikrodulqın fon nurlanışı (inglizçä *cosmic microwave background radiation*) — yuğarı izotropik, **2,72548 ± 0,00057 K** temperaturalı absolüt qara cisemgä xas spektrlı ğälämi elektromagnit nurlanışı.

Zur Şartlawğa bağışlanğan Gamov teoriäsendä aldan taswirlanğan.

Relikt nurlanış Ğälämneñ başlanğıç çorınnan saqlanğan, fäzanı beriş itep tutıra.

1965 yılda täcribälärdä relikt nurlanış buluın dälillängän.

Kosmologik qızıl taypılma belän relikt nurlanış - Zur Şartlaw teoriäseneñ ber dälile.

Töşença sovet astrofiziğı **Şklovskiy** tarafınnan kertelgän.

## Taswir

Zur Şartlaw teoriäse buyınça äwwäl Ğäläm plazmadan torğan, nurlanış belän matdä tigezlektä bulğan.

Ğäläm kiñäyä barğan sayın, kosmologik qızıl taypılma säbäple plazma salqınaya häm elektronnar, protonnar, alfa-kisäkçelär rekombinatsiälänä, ä fotonnar fäzada irekle itep oça başlağan (Ğäläm yäşlege 4000 000 yıl, temperaturası 3000 k bulğan). Şuşı taratılğan häm yotılmağan fotonnar xäzerge zamanda relikt nurlanışnı täşkil itälär.

Ğälämneñ kiñäyüe säbäple relikt nurlanışnıñ temperaturası **2,725 K** gä töşkän.

## Sıltamalar

* Дж. Ф. Смут — Анизотропия реликтового излучения: открытие и научное значение (Успехи Физических Наук (УФН) Т.177 2007, № 12, Нобелевская лекция по физики — 2006 Рус. яз. PDF
* Микроволновое фоновое излучение (реликтовое излучение). Р. А. Сюняев.
* Астронет. Документы с ключевым словом: Реликтовое излучение.
* Реликтовое излучение. Энциклопедия «Кругосвет».  2008 елның 9 апрель көнендә архивланган
* The Cosmic Microwave Background Radiation.
* The Physics of Microwave Background Anisotropies.
* LAMBDA — Legacy Archive for Microwave Background Data Analysis. NASA
* First Year WMAP Technical Papers.  2007 елның 2 февраль көнендә архивланган
* Сайт о современной космологии.
* Видео «Поляризации реликтового излучения»
# Журналистика

| Журналистика |
| --- |
|  |
| Җитештерә | яңалыклар[d], мәгълүмат һәм нарратив[d] |
|  Журналистика Викиҗыентыкта |

*Relation* гәҗитенең 1609 елгы баш бите
**Журналистика** — журналистлар һәм башкалар тарафыннан җәмгыять өчен әһәммиятлелеген ташыган агымдагы вакыйгалар турында язылган, визуаль яки аудиаль килеш әзерләнгән материаллар (яңа хәбәр сыйфатын ташыган мәгълүмати продукт) һәм аны җәмгыяви мәгълүмат чаралары аркылы тарату эшчәнлеге.

## Асылы

Журналистиканың максаты - җәмгыятьне үзе турында хәбәрдәр итү һәм башкача кечкенә даирәгә генә мәгълүм калачак хәбәрләрне барлык җәмгыятька җиткерү.

Журналистика эшчәнлеге киң җәмәгатьчелек һәм/яки җәмгыятьнең таррак сегментларыннан медиа продуктларны кулланучылар ихтыяҗларын күзгә алып алып барыла.

Бүгенге җәмгыятьтә, матбугат чаралары җәмгыяви мәсьәләләр турында төп мәгълүмат һәм фикерләр тудыру чыганагы булып тора; ләкин журналистиканың, һәм шулай ук башка масса-күләм мәгълүмат чаралары роле һәм статусы Интернетның барлыкка килүе нәтиҗәсендә үзгәреп тора бара. Бу җәмгыятьнең басма матбугат урынына e-reader (ингл.), смартфон һәм башка электроник гаджетлар ярдәме белән укуга күчүен билгели, һәм шул ук арада һөнәре яңалыклар турында хәбәр итү булган оешмаларны дижиталь технологияләр нигезендә таратылган хәбәрләрне әзерләү һәм кулланучыга җиткерү өчен кертелгән эшчәнлеккә акча каршылыгын табу мәсьәләсен чыгарды.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Campbell, W. Joseph, *Getting It Wrong: Ten of the Greatest Misreported Stories in American Journalism*, Berkeley : University of California Press, 2010. ISBN 9780520262096
* Tony Harcup *Journalism: Principles and Practice* (2009, Sage Publications, ISBN 978-1847872500 OCLC 280437077)

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Jurnalist

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Грамматик һәм орфографик хаталарны төзәтергә.
* Рәсемнәр өстәргә
* Мәкаләне викиләштерергә
# Әртил

**Әртил** яки артил (рус. *артель*) — нинди дә булса бер һөнәр, хезмәт кешеләренең гомуми җаваплылыкны өсләренә алып бергә эшләү һәм табышны уртаклашу турында килешеп оештырылган берләшмәләре.

## Сүзнең килеп чыгышы

Артель — төрки сүз. Рус теленә XVI гасырда татар теленнән кергән. Артил (тат. *арт* + тат. *ил*) — «*артта торучы халык*», резерв.

## Әдәбият

1. *Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская*. Краткий этимологический словарь русского языка. М.: Просвещение, 1975.

## Моны да карагыз

* Рәссамнар әртиле

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Рәсемнәр өстәргә
# Күкертле су тудыргыч

| Күкертле су тудыргыч |
| --- |
|  |
|  |
| Бәйле хәвеф-хәтәр | hydrogen sulfide exposure[d] |
| Бәйле нигез | hydrosulfide[d] |
| Химик фурмула | H₂S |
| SMILES фурмуласы | S |
| Ионлаштыру энергиясе | 10,46 ± 0,01 электронвольт һәм 10,45 электронвольт |
| Диполь момент | 0,97 дебай |
| Стандартная молярная энтропия | 205,8 ± 0,05 Дж / (моль·К) |
| Эрү температурасы | −122 ± 1 ℉ һәм −85,5 °C |
| Кайнау ноктасы | −77 ± 1 ℉ һәм −59,55 °C |
| Бу басымы | 17,6 ± 0,1 атмосфера |
| Тавыш тизлеге | 289 ± 0 м/с |
| Эрүчәнлек | 0,4 ± 0,1 g/100 g |
| Әчелекнең диссоциация даимие | 7,04 |
| Ялкынлануның түбән чиге | 4 ± 1 % (V/V) |
| Ялкынлануның югары чиге | 44 ± 1 % (V/V) |
| Куркынычсызлык классификациясе һәм билгеләнеше | NFPA 704: гадәттән тыш хәлләргә җавап бирү өчен куркыныч матдәләр стандарт идентификацияләү системасы[d] |
| PGCH куды | 0337 |
| Концентрациянең иң соңгы чиге | 15 ± 1 mg/m³, 70 ± 1 mg/m³ һәм 28 ± 1 mg/m³ |
| IDLH | 140 ± 10 mg/m³ |
| Нинди таксонда бар | C. arabica[d], A. thaliana[d], Artemia salina[d], H. sapiens һәм P. speciosa[d] |
| Масса | 33,987721 м.а.б. |
|  Күкертле су тудыргыч Викиҗыентыкта |

**Күкертле су тудыргыч** (H2S) - төссез, черегән йомырка исле янучан газ, су тудыргыч һәм күкертнең бинар химик кушылмасы. Этанолда яхшы, суда начар эри; күп металлар белән тәэсир итешә. Химия сәнәгатендә кайбер кушылмаларны синтезлау, күкерт, күкерт әчелеге һәм сульфидларны алу өчен кулланыла. H2S ванналары дәвалану максатында кулланыла.

Водород сульфиды (сероводород), H2S- водород белән күкерт кушылмасы; бозылган күкәй исе килгән төссез һәм зәхәрле газ; кайнау температурасы — 60,38°, сыеклану температурасы — 8,29°, суда эреп, сульфид кислотасы хасил була; бу кислотаның тозлары сульфидлар дип атала. Составында 2 валентлы кэкерт булганга күрә водород сульфиды кöчле кайтаручы булып тора. Водород сульфиды техникада нефть, табигый һәм сәнагать газларын кайтару юлы белән, лабораториядә исә металл сульфидларына концентрациясе киметелгән сульфат кислотасы тәэсир итеп алына. Aналитик химиядә катионнарны ачыклауда кулланыла. Моляр массасы 34 г/моль, тыгызлыгы 1.19. Эшләп чыгару объектларында ПДКсы 10 мг/м3, торак пунктларында 0.008 мг/м3. Водород сульфиды газы зәхәрле булып, 1.4 мг/м3 кискен ис сизелә, 10 мг/м3 тан артканда исе кимеп, күз ярсынуы, тамак қычытуы, хәлсезлек булып йокы килә.

## Искәрмәләр
# Индивидуаль саклану чарасы

| Индивидуаль саклану чарасы |
| --- |
|  |
| Кыскача исем | EPI һәм TBBHCN |
| Кайда өйрәнелә | аудиология[d] |
| Моның каршысы | коллективная защита[d] |
|  Индивидуаль саклану чарасы Викиҗыентыкта |

Янгын сүндерү хезмәтенең Индивидуаль саклану чарасы.
**Индивидуаль саклану чарасы**— зарарлы һәм куркыныч җитештерү факторлары булдырмау яки йогынты кимү өчен эшче кулланыла торган саклану чарасы.

Җиһазлар конструкциясе, җитештерү процессларын оештыру, архитектура-планировка карарлары һәм күмәк яклау чаралары куркынычсызлыкны тәэмин ителә алмый вакытта кулланыла.

## Сәнәгать шәхси саклану чаралары классификациясе (Русияда ГОСТ 12.4.011-89 буенча)

1. Махсус саклану киеме (тулуплар, пәлтә, ярты пәлтә, халатлар һ. б.)
2. Кулдар саклану киеме (рукавицы, перчатки, наплечники, нарукавники һ. б.)
3. Махсус аяк киеме (резин итекләр, ботинкалар, туфлялар, бахиллар, тапочкалар һ. б.)
4. Күзләр һәм йөзләр саклану махсус киеме(саклагыч күзлек, шәхси щитки һ. б.)
5. Башны склану (каски, шлемы, шапки, береты һ. б.)
6. Сулыш органнары саклану (противогаз, СИЗОД, Самоспасатель һ. б.)
7. Изоляционн костюмнар (пневмокостюм, скафандр һ. б.)
8. Ишетү органнар саклану (саклагыч наушниклар, Берушалар, шлемы һ. б.)
9. Биеклектән төшү саклану(Страховочная привязь, стропы, анкерные линиясе, блок җайланмалары һ. б.)
10. Тире саклану

## Нәтиҗәлелек

Көнбатыш белгечләре нигезендә тәҗрибәсе буенча Индивидуаль саклану чарасын куллану - иң соңгы ысул (технологияләрен үзгәртү, зарарлы производстволар автоматлаштыру, җиһазлар герметизациясе, һава күңел, дистанцион идарә итү һ. б. соң) дип кулланылырга тиеш.

Шуңа да карамастан, Русияда эш бирүчеләр арасында Индивидуаль саклану чарасы кулланырга этәргеч бар, эш шартларын яхшыртырмайча. Мәсәлән, 426-ФЗ закон Индивидуаль саклану чарасын бирүне хезмәт шартларын яхшыртуга тиңләштерә; ә Социаль иминият Фонды эш бирүчегә Индивидуаль саклану чаралар сатып алуны (әйтик, Индивидуаль саклану чаралар сатып алу чыгымнар хезмәт шартларын яхшырту чыгымнардан **уннарча тапкыр артык**) компенсацияли.

## Искәрмәләр