# Иҗтимагый фәннәр

| Иҗтимагый фәннәр |
| --- |
|  |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | җәмгыять |
| Мастодон серверы | sciences.social |
| Моңа өлешчә туры килә | гуманитар фәннәр |
|  Иҗтимагый фәннәр Викиҗыентыкта |

**Иҗтимагый (социаль) фәннәр** (лат. *socium —* гомуми) — тулаем җәмгыятьне, аның структурасын, динамикасын, үсешен, тарихын, һәм аерым субсистемаларын (икътисад, сәясәт, дәүләт, гражданлык җәмгыяте, хокук структурасы, рухи тормышын) өйрәнә торган фәнни дисциплиналар җыелмасы.

## Мөмкин коллизияләр

Җәмгыять фәннәренә карау бурычлар (фундаменталь, утилитар-гамәли) һәм, өлешчә, объектлар (кешелекне гомуми цивилизация процессы барышында танып белү белән колачланган өлкәләр, бер яктан, һәм уку-академик аңлаудагы дисциплиналар, икенче яктан) арасындагы аермаларга бәйле рәвештә үзгәрергә мөмкин.

Теге яки бу утилитар классификация нигезенә салынган методология һәм принциплар дәүләт-специфик, дини-культ, тарихи (конъюнктур), субъектив-авторлык һ.б. сәбәпләр буенча аерылып торырга мөмкин.

Фундаменталь һәм утилитар алымнар коллизиясенең иң ачык мисалы фәнни белем системасында фәлсәфәнең урынын билгеләү.

Түбәндәге реестрдан күренгәнчә, утилитар классификациядә, фәлсәфә *, предмет нигезендә,* «җәмгыять турында» бүтән фәннәр белән *бергә* социаль фәннәр категориясенә урнаштырылган. Ләкин, фәннәрне классификацияләү проблемасын чишкәндә, фән ике принципны аера: *объектив* һәм *субъектив*. Шул ук вакытта, методик яктан, классификация принциплары фәннәр арасындагы бәйләнешне ничек аңлаулары буенча аерылып торалар.

Фәлсәфә белән аерым фәннәр арасындагы бәйләнеш сораулары — фәннәр классификациясе тарихының үзәге. Бу тарихта өч төп этап аерылып тора: 1) борынгы заманның (һәм өлешчә урта гасырларның) бүленмәгән фәлсәфи фәне; 2) XV—XVIII гасырларда фәннәрне дифференциацияләү. (белемнәрне аерым тармакларга бүлү); 3) XIX гасырдан бирле күзәтелгән реинтеграция (синтетик реконструкция, фәннәрне бердәм белем системасына бәйләү). Бу этаплар буенча фән классификациясе принципларын эзләү дә алып барыла.

Мисал итеп, Сен-Симон тарафыннан тупланган һәм Конт тарафыннан эшләнгән энциклопедик рәтне алсак

**Сент-Симон-Конт фәннәренең «энциклопедик рәте»**| математика | → | астрономия | → | физика | → | химия | → | физиология | → | социология |

күрәбез, *фәлсәфә*, бер яктан, социология тарафыннан үзләштерелгән, ә икенче яктан, ул математикада *логика* формасында да бар. Соңрак, белемнең реинтеграцияләнүе нәтиҗәсендә фән фәлсәфәне тарихи беренче итеп кенә түгел, ә система булдыручы буларак аерым категориягә бүлеп карый башлый.

Совет фәннәре дә бу принципны кулланганнар. Түбәндәге таблица — фәннәр иерархиясенең *сызыклы формасының* **вариантларының** берсе.

|  |
| --- |
| **Философия фәннәре** |
| **Диалектика** |  |
| Логика |  |
| **Математик фәннәр** |
| Математик логика | һәм практик математика, шул исәптән кибернетика |
| **Математика** |  |
| **Табигый һәм техник фәннәр** |
| **Астрономия** | һәм космонавтика |
| Астрофизика |  |
| **Физика** | һәм техник физика |
| Химик физика |  |
| Физик химия |  |
| **Химия** | һәм металлургияле химик-технологик фәннәр |
| Геохимия |  |
| Геофизика |  |
| **Геология** | һәм тау эше |
| **Физик география** |  |
| **Биология** | һәм авыл хуҗалыгы фәннәре |
| Кеше физиологиясе | һәм медицина фәннәре |
| Антропология |  |
| **Иҗтимагый фәннәр** |
| **Тарих** |  |
| Археология |  |
| Этнография |  |
| **Иҗтимагый география** |  |
| Иҗтимагый-икътисади статистика |  |
| **Базис һәм өстәмә корылмалар турында фәннәр**: | сәяси экономия, |
| дәүләт һзм хокук турында фән, |
| сәнгать тарихы һәм сәнгать белеме һ. б. |
| Тел белеме |  |
| **Психология** | и педагогиу фәннәр |

## Искәрмәләр

## Сылтамалар