Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Җидееллык сугыш

|  |
| --- |
| Җидееллык сугыш |
|
Александр Коцебу, «Кунерсдорсф бәрелеше» (1848) |
| Дата |
1756-1763
 |
| Урын |
Аурупа, Һиндстан, Төньяк Америка, Африка, Кариб бассейны, Филипин, Көньяк Америка
 |
| Сәбәп |
Пруссиянең көчәюе, франк-инглиз колониаль көндәшлеге
 |
| Нәтиҗә |
Пруссиянең күтәрелүе; Англия колонияләр ярышында алга чыга һәм Францияне берничә колониядә җиңә: Канада, Көнчыгыш Луизиана, Доминика, Сент-Винсент, Гренада һәм Тобаго утраулары, Сенегал һәм Франциянең Һиндстандагы бөтен факторияләрен аннексияли; Испания Көнбатыш Луизиананы үзенә куша
 |
| Көндәшләр |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Пруссия  Британия империясе  Ганновер  Португалия  Гессен-Кассель  Брауншвейг-Люнебург  Ирокез кабиләләре конфедерациясе  Россия (1762)  Гетманлык  Бенгал субасы
 |  Австрия  Франция  Россия империясе(1757 – 1761)  Гетманлык (1757—1761)  Швеция  Саксония  Неаполитания патшалыгы  Сардиния патшалыгы
 |

 |
| Сәргаскәрләр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *билгесез* | Пётр Румянцев Григорий Спиридов Пётр Салтыков
 |

 |
| Яклар көчләре |
|

|  |  |
| --- | --- |
| йөзләрчә мең солдат (түбәндә кара)
  | йөзләрчә мең солдат (түбәндә кара)
  |

 |
| Югалтулар |
|

|  |  |
| --- | --- |
| астарак карагыз
  | астарак карагыз
  |

 |
|  |

**Җидееллык сугыш** (1756—1763) — XVIII гасырның эре хәрби конфликты, Яңа заманның иң зур каршылыкларның берсе. Җидееллык сугыш Аурупада да, океан артында да бара: Төньяк Америкада, Кариб бассейны илләрендә, Һиндстанда һәм Филипинда бәрелешләр була. Сугышта Аурупаның ул чордагы бөтен бөек державалары, андагы урта зурлыктагы һәм вак дәүләтләрнең күпчелек өлеше һәм хәтта кайбер индеец кабиләләре дә катнаша. Винстон Чөрчилл бу сугыш хакында «беренче бөтендөнья сугышы» дип тә әйтә. Конфликтны колониаль сугыш дип атыйлар, чөнки монда Бөекбритания, Франция һәм Испаниянең колониаль мәнфәгатьләре бәрелешә. Җидееллык сугыш, бик күп редутлар һәм тиз ясала торган ныгытмалар кулланылганга, беренче окоп сугышы да булып тора. Бу бәрелеш артиллерияле сугыш дип тә санала: 1756 елда 1000 штыкка 2 пушка туры килсә, 1759 елда — 1000 штыкка 3-4 пушка һәм 1761 елда 5әр-6ар пушка туры килә.

Аурупада төп каршылык Австрия һәм Пруссия арасында Австрия Силезия сугышларында югалткан Силезия җирләре аркасында бара. Шуңа күрә Җидееллык сугышны өченче Силезия сугышы дип тә атыйлар. Беренче (1740—1742) һәм икенче (1744—1748) Силезия сугышлары Австрия мирасы өчен сугышның аерым өлешләре булып тора. Швед һисториографиясендә Җидееллык сугыш Померания сугышы дип, Канадада — «Яулап алу сугышы»(ингл. *The War of the Conquest*) һәм Һиндстанда «Өченче Карнат сугышы» (ингл. *The Third Carnatic War*) дип атала. Сугышның Төньяк Америкада барган өлешен франк-һинди сугышы дип йөртәләр.

«Җиде еллык» билгеләмәсен сугышка XVIII гасырның 80 нче елларында бирәләр, аңарчы «яңарак булган сугыш» дип сөйләгәннәр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
# КитларLatinitsada uqu

| Китлар |
| --- |
|  |
| Нәрсәнең чыганагы | китовая кость[d] |
| Яклаучы изге | Изге Брендан[d] |
| Таксон для этого народного названия | Physeteroidea[d], нарваловые[d], Клюворыловые[d] һәм усатые киты[d] |
| Тавыш чыгара | китлар җырлавы[d] |
|  Китлар Викиҗыентыкта |

**Китлар** (грек. *κῆτος* — «диңгез җанвары») — китсыманнар инфратөркеменә караган океаннарда яшәүче имезүче хайваннар.

Алар тере бала тудыралар һәм аларны сөт белән туендыралар.

## Төрләре

Җир йөзендә китларның күп-күп төрләре бар. Галимнәр аларны 2 төркемгә бүлеп йөртәләр: тешле китлар һәм мыеклы китлар.

Тешле китларның иң зурысы — кашалот. Аның буе 15—20 метрга җитә.

## Китлар йокысы

Китлар — имезүчеләр. Китларның сулыш системасы үзенчәлекле: ул аларга су астында берничә минут кислород суламыйча гына калырга мөмкинлек бирә. Шул сәбәпле аларны аңлы рәвештә сулаучы дип атыйлар. Алар үзләре ясаган һәр сулыш турында уйлыйлар һәм, башларыннан өстәрәк торган сулыш юллары аша сулар өчен, су өслегенә күтәреләләр.

Китларда нәрсә билгеле - ул алар йоклый ала торган ысул. Барлык имезүчеләр йоклый торган вакытта, китлар аңсыз була алмыйлар, чөнки алар батырга мөмкин. Йоклаганда, китлар өлешчә аңда кала. Кит миенең күп дигәндә бер генә ярымшары йоклый дип санала. Шулай итеп, алар ял итә, ләкин беркайчан да йокламый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Чыганаклар

**Әлеге мәкаләдә мәгълүмат чыганаклары күрсәтелмәгән.**Мәгълүматны тикшерү җиңел булырга тиеш, башка очракта ул, шик астына куелып, бетерелергә мөмкин.
Сез, мәкаләне төзәтеп, абруйлы чыганакларга сылтамалар куя аласыз.

Бу —  зоология буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Сыер

| Сыер |
| --- |
|  |
| Әйтелеш |  |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Инфернальный словарь, 6-е издание (1863)[d], Метрополитен сәнгать музееның төркемләү сүзлеге[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], 1920 елгы Американа энциклопедиясе[d], Домашняя энциклопедия, или Словарь фактов и полезных знаний[d], Новая международная энциклопедия[d], The New Student's Reference Work[d] һәм Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | сыер ите[d], коровье молоко[d], воловья шкура[d], knuckle[d] һәм туша[d] |
|  **Сыер**  Викиҗыентыкта |

**Сыер** (лат. *Bos taurus taurus*) — тактояклы, күшәүче кыргый үгезнең (*Bos taurus*) кулга ияләштерелгән астөре. Ит, сөт һәм тиреләре өчен үрчетелә.

Сыерның бабалары зур мөгезле, эре гәүдәле кыргый турлар булган. Моннан 8 мең еллар элек аларны кулга ияләштерә башлаганнар. Кыргый үгезләрне Урта гасырларда ук үтереп бетергәннәр. Соңгысы 1627 елда Польша территориясендә юк ителә.

Башта сыерларны итләре һәм тиреләре очен үрчеткәннәр. Аннан, үгезләрне җигеп, җир сөргәннәр һәм авыр йөкләрне ташыганнар. Аннары сыерларны савып, алардан туклыклы һәм тәмле сөт ала башлаганнар. Күбрәк ит һәм сөт алу максаты белән кеше, озак вакытлар дәвамында күп көч куеп, сыерларның төрле токымнарын чыгарган. Бүгенге көндә мөгезле эре терлекнең 800 гә кадәр токымы бар дип исәпләнә. Хәзерге вакытта, кайсы продуктны күбрәк бирүенә карап, аларны сөт, ит-сөт һәм ит токымнарына бүлеп йөртәләр.

Татарстанда сөт өчен үрчетелә төрган сыерларның күбесе Холмогор һәм аклы-каралы чуар токымлы. Бу сыерлар бер елга 3–5 мең литр сөт бирә. Хәзер елына 20 мең литр сөт бирә төрган рекордсмен сыерлар да бар. Сөтнең күплеге һәм сыйфаты сыерның нәрсә ашаганына һәм күпме ашаганына бәйле. Азыкның тәмле булуы да, сыерның күп су эчүе дә бик мөһим. Сыер яратып ашый төрган үлән азык авыр эшкәртелә. Сыер, ашаган азыгын кире чыгарып, аны өзаклап чәйни, ваклый, икенче төрле итеп әйткәндә, күши. Шуңа күрә аны күшәүче хайван дип йөртәләр дә.

Индуслар күп гасырлар буена аларны изге хайван дип саный. Бу илдә сыер анага тиңләнә, байлык һәм изгелек символы булып санала, муллык һәм чисталыкны чагылдыра. Кайчандыр бу илдә сыер үтергән кешене хәтта үлем җәзасына тарттырганнар. Бүгенге заманда кануннар ул кадәр катгый түгел-түгеллеккә, ләкин бу малга зыян салган өчен төрмәгә эләгергә мөмкин.

Сыерлар, транспорт хәрәкәтенә бик нык комачаулап, кала урамнары буйлап үзләре теләгәнчә иркенләп йөри, һәм аларга бөтен җирдә аерым зур хөрмәт күрсәтелә. Һиндстанда иртәнге ашка кадәр сыер малын сыйлый алсаң, көнең уңышлы булачак дип ышаналар. Кызларга күзләрең сыерныкы кебек дип әйтү иң зур мактау сүзләре дип санала.

## Моны да карагыз

* Мөгезле эре терлек

## Искәрмәләр
# Джон Мейджор

| Джон Мейджор |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | John Major |
| Туган | 29 март 1943(1943-03-29) (83 яшь) Лондон, Бөекбритания |
| Яшәгән урын | Great Stukeley[d] |
| Ватандашлыгы |  Бөекбритания |
| Әлма-матер | Rutlish School[d] |
| Һөнәре | сәясәтче, управляющий банком, автобиограф, банкир |
| Сәяси фирка | Konservativ firqä |
| Җефет | Норма Мейджор[d] |
| Балалар | Elizabeth Major[d] һәм James Major[d] |
| Ата-ана | * Том Мейджор-Болл[d] (әти)
* Gwendolyn Minny Coates[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Terry Major-Ball[d] |
|  **Джон Мейджор**  Викиҗыентыкта |

**Джон Мейджор** (ингл. *John Major*; 1943 елның 29 мартында, Каршэлтонда туган) — британ сәясәтчесе, Бөекбритания премьер-министры (1990—1997). Бөекбритания Консерватив фиркасенең күренекле вәкиле; Маргарет Тэтчер үз вазифаларыннан баш тарткач, ул башта фирка җитәкчесе, аннар премьер-министр булып сайланган. Нәкъ аның җитәкчелегендә консерваторлар 1992 елгы сайлауларда җиңү яулыйлар.

1997 елда исә, консерваторлар сайлауларда оттыргач, Джон Мейджор урынына премьерлык вазифасына Тони Блэр кереште, Консерватив фирка башлыгы булып Вильям Хейг сайлана..

Лондон шәһәрендә дөньяга килә. Якынча ике дистә ел банклар даирәсендә эшли. 1979 елда Британ парламентына Консерватив фиркадә вәкиле буларак керә. 1990 елның 27 ноябрендә премьер-министр мөддәтенә сайлана. Аның премьерлык вакыты авыр икътисади хәл белән бәйле. Моның белән 1997 елгы сайлауларда консерваторларның җиңелүен бәйлиләр.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Элгәре: **Маргарет Тэтчер** | **Бөекбританиянең Консерватив фиркасе җитәкчесе** 1990–1997 | Аннары: **Уильям Хейг** |
| Элгәре: **Маргарет Тэтчер** | **Бөекбритания премьер-министры** 1990–1997 | Аннары: **Тони Блэр** |