# DähliКириллицада уку

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Şähär
Dähli Deli hindi telendä *दिल्ली* päncäbi telendä *ਦਿੱਲੀ* urdu telendä *دِلّی* inglizçä *Delhi*

|  |
| --- |
| Gerb |
| Gerb |

|  |  |
| --- | --- |
| İl |
HindstanHindstan |
| Koordinatalar | 28°40′ т. к. 77°13′ кч. о. |
| Mäydan | 1483 km² |
| Märkäz bieklege | 300 m |
| Xalıq sanı | 11 007 835 keşe (2011) |
| Xalıq tığızlığı | 3 886 keşe/km² |
| Aglomeratsiä | 16 314 838 keşe |
| UTC | UTC+5:30 |
| Telefon kodı | +91 11 |
| Poçta indeksı | 110 xxx |
| Avtomobil kodı | DL-xx |
| Räsmi säxifä |  |

|  |
| --- |
| [[Файл:|300px|Dähli (Җир)]] |

 |

Bahai ğibädätxänäse (Lotos sarayı).
**Dähli** yäki **Deli**, Dehli (hindi telendä *दिल्ली* , päncäbi telendä *ਦਿੱਲੀ* , urdu telendä *دِلّی* , inglizçä *Delhi*) - xalıq sanı buylap Hindstannıñ ikençe şähäre (Mumbaidan soñ), Berlek cire statuslı (Deli Milli başqala töbäge).

Yamuna yılğası yarında urnaşa.

Xalıq sanı - 11 007 835 keşe (2011).

Dähli - küpmillätle qatnaş mädäniätle şähär.

## Tarix

### Borınğı tarixı

Dähli - İndiä tarixında cide imperiä başqalası.

Deli şähärendä 6000 dönyanıñ ähämiätle häykällär urnaşa.

Berençe şähär **3000 b.e.q.** Mahabharatadan Pandav dinastiäse tarafınnan nigezlängän.

Berençe iseme - İndraprastha bulğan.

2 ğasırdan b.e.q. Mauria patşaları xäkimiäte astında bulğan.

### İseme

340 yılda **Kanauca Dehlu** (Kanauca Dähli) patşası tarafınnan yañadan tözelgän. Ber çığanaq buyınça Dähli (Dehli) anıñ xörmätenä atalğan.

### İslam çorı

1011 yılda Mähmüd Gäznäwi soltanı tarafınnan yawlap alınğan.

1193 yılda Äfğän ğäskär başlığı Qutb ud-din Aybäk basıp alğan. Qutb ud-din Aybäk berençe äfğän dinastiäsenä nigezlägän.

Äfğän dinastiäse idärä itkän çorda Dähli bik bayıtqan.

1288 yıdan Deli şähärendä ikençe törki dinastiä Gilci idärä itä başlıy. Gilci näsele idärä itkän çorda mogol höcümnären uñışlı tuqtata.

1321 yıldan öçençe dinastiä.

1325 yılda Giäs ud-Din Tuğlaq Tuğlaqabad şähärenä nigezlägän.

1398 yılda Aqsaq Timer Dähli şähären yawlap alıp cimergän.

1450 yıldan - Lodi dinastiäse astında.

### Böyek Mogollar İmperiäse eçendä

1526 yılda Färğänä üzänendäge däwlätneñ xäkime Babur Dähli şähären yawlap alğan. Babur - Böyek Mogollar İmperiäsenä nigezlägän.

1533 yılda Xumayun padişahı - ikençe böyek Mogol - şähärne alıp anı üz başqalası itep yasağan.

1556 yıldan Aqbar imperatorı idärä itkän çorda başqala Agra şähärenä küçerelä.

Şah Cähän (1627-1658) idärä itkän çorda **Qızıl Kirmän** (Lal Kila) häm Şahcahanabad tözelgän.

### Nädir Şah höcüme

1739 yılda Nädir Şah ğäskärläre Dähli şähären yawlap alğannan soñ Mogol İmperiäse tarqalğan.

### Britaniä xäkimiäte astında

1803 yıldan Britan Ost-İnd şirkäte yoğıntısına eläkkän.

1857-1858 yılda möselman Sipay Kütäreleşe.

1857 yılda Britan yanaralı **Wilson** Deli şähären yawlap ala.

1911 yılda Deligä İndiä Britan vitse-patşası ikämätğähe küçerelä (Kalkutta şähärennän).

### Bäysez İndiä

1911 yılda Yaña Dähli (Nyu-Deli) şähäre nigezlängän.

1947 yılda İndiä başqalası itep iğlan itelgän.

## Şähär klimatı

| **Dähli klimatı** |
| --- |
| Kürsätkeç | Ği | Fev | Mar | Apr | May | İün | İül | Avg | Sen | Okt | Noya | Dek | Yıl |
| Absolüt maksimum,  °C | 30,0 | 34,1 | 41,7 | 43,7 | 48,8 | 47,9 | 43,5 | 42,0 | 39,0 | 39,0 | 36,1 | 33,0 | 48,8 |
| Urtaça maksimum, °C | 21,0 | 23,5 | 29,2 | 36,0 | 39,2 | 38,8 | 34,7 | 33,6 | 34,2 | 33,0 | 28,3 | 22,9 | 31,2 |
| Urtaça temperatura, °C | 14,3 | 16,8 | 22,3 | 28,8 | 32,5 | 33,4 | 30,8 | 30,0 | 29,5 | 26,3 | 20,8 | 15,7 | 25,1 |
| Urtaça minimum, °C | 7,6 | 10,1 | 15,3 | 21,6 | 25,9 | 27,8 | 26,8 | 26,3 | 24,7 | 19,6 | 13,2 | 8,5 | 19,0 |
| Absolüt minimum, °C | −0,8 | 1,0 | 4,1 | 12,2 | 16,7 | 19,6 | 20,3 | 20,0 | 17,2 | 11,1 | 5,0 | 1,0 | −0,8 |
| Yawım-töşem norması, mm | 19 | 20 | 15 | 21 | 25 | 70 | 237 | 235 | 113 | 17 | 9 | 9 | 790 |

## İdärä büleneşe

Dähli rayonnarı
Dähli Milli Başqala cire 1483 km² mäydanlı öç ayırım şähär korporatsiäsenä bülenä: üzidärä korporatsiäse Dähli (1397,3 km²), üzidärä komitetı Nyu-Deli (42,7 km²), Dähli xärbi şurası (43 km²).

### Rayonnar

1997 yıdan Dähli Milli Başqala cire 9 rayonnan bülenä.

| № | Rayon | Mäydan, km² | Xalıq sanı, keşe (2011) | Tığızlığı, keşe./km² |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Üzäk Dähli | 25 | 578 671 | 23146,84 |
| 2 | Tönyaq Dähli | 59 | 883 418 | 14973,19 |
| 3 | Könyaq Dähli | 250 | 2 733 752 | 10935,01 |
| 4 | Könçığış Dähli | 64 | 1 707 725 | 26683,20 |
| 5 | Tönyaq-Könçığış Dähli | 60 | 2 240 749 | 37345,82 |
| 6 | Könyaq-Könbatış Dähli | 421 | 2 292 363 | 5445,04 |
| 7 | Nyu-Deli | 35 | 133 713 | 3820,37 |
| 8 | Tönyaq-Könbatış Dähli | 440 | 3 651 261 | 8298,32 |
| 9 | Könbatış Dähli | 129 | 2 531 583 | 19624,67 |
|  | Ğomumän | 1483,0 | 16 753 235 | 11296,85 |

## Sıltamalar

* Räsmi sayt(ингл.)

## Dählidä (elekke iseme - Xastinapur) Hind dine ğıybadätxänäläre isemlege

Akşardam
Lakşminrayan Birla ğıybadätxänäse
* Akşardam
* Çhatarpur ğıybadätxänäse
* Çhittarancan Park Kali Mandir
* Hanuman ğıybadätxänäse, Konnot Urını
* ISKCON ğıybadätxänäse, Deli
* Cagannath ğıybadätxänäse, Deli
* Chandewalan ğıybadätxänäse
* Kalka Mandir, Deli
* Lakşminarayan ğıybadätxänäse (Birla Mandir)
* Yaña Deli Kali Bari
* Nili Çhatri
* Şani Dham ğıybadätxänäse
* Uttara Guruvayurappan ğıybadätxänäse
* Uttara Swami Malay ğıybadätxänäse
* Yogmaya ğıybadätxänäse

Şulay uq Dählidä Şri Prakaş Ci gurusı tarafdarları bar.