Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Вестготлар патшалыгы

|  |
| --- |
| **Вестготлар кыйраллыгыRegnum Visigothorum* *Gutþiuda Þiudinassus  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | 418 — 721

  |  →    →    → |

 |
| **Башкала** | Толедо (соңгы) |
| **Тел(ләр)** | гот теле, латыйн теле |
| ← Көнбатыш Рим иммпериясе ← Суеблар кыйраллыгы  Астурия кыйраллыгы →  Өмәвиләр хәлифәте → |

**Вестготлар патшалыгы** (лат. *Regnum Visigothorum*, гот. Gutþiuda Þiudinassus) — Пиреней ярымутравында һәм көньяк Галлиядә V—VIII гасырларда яшәгән дәүләт.

Вестготлар патшасы Валия һәм Рим императоры Һонорий арасындагы килешү нәтиҗәсендә 418 елда Аквитания провинциясендә барлыкка килгән. Башкаласы итеп Тулуза шәһәре билгеләнгән.

507 елда франклардан каты җиңелгәннән соң вестготлар Септиманиядән башка Галлиядәге барлык биләмәләрне югалткан, башкала баштан Нарбоннага, соңрак Барселонага, һәм ниһаять, 560-елларда Толедога күчерелгән.

711—721 елларда гарәпләр тарафыннан юк ителгән, территориянең күпчелеге хәлифәт составына кертелгән.

## Искәрмәләр
# 1757 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1753 · 1754 · 1755 · 1756 —  **1757**  — 1758 · 1759 · 1760 · 1761
 |
| Унъеллык
 |
| 1730-еллар · 1740-еллар — **1750-еллар** — 1760-еллар · 1770-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVII гасыр — **XVIII гасыр** — XIX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVI гасыр — XVII гасыр — **XVIII гасыр** — XIX гасыр — XX гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-еллар
 |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-еллар
 |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-еллар
 |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-еллар
 |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-еллар
 |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-еллар
 |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-еллар
 |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-еллар
 |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-еллар
 |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-еллар
 |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1757 ел башка тәкъвимнәрдә**| Милади тәкъвим | 1757  *MDCCLVII*  |
| Юлиан тәкъвим | 1756—1757 (12 гыйнвардан) |
| Юлиан тәкъвим византия эрасы белән | 7265—7266 (12 сентябрьдән) |
| Римны нигезләгәннән башлап | 2509—2510 (2 майдан) |
| Яһүдләр тәкъвиме  | 5517—5518
ה'תקי"ז — ה'תקי"ח |
| Һиҗри тәкъвим | 1170—1171 |
| Борынгы әрмәннәр тәкъвиме | 4249—4250 (11 августтан) |
| Әрмәннәрнең чиркәү тәкъвиме | 1206 *ԹՎ ՌՄԶ*
 |
| Кытай тәкъвиме | 4453—4454 丙子 — 丁丑 кызыл күсе — кызыл үгез |
| Хәбәш тәкъвим | 1749 — 1750 |
| Борынгы һинд тәкъвиме |  |
| - *Викрам-самват* | 1813—1814 |
| - *Шака самват* | 1679—1680 |
| Шәмси тәкъвим | 1135—1136 |
| Буддачылык тәкъвиме | 2300 |
| Япон ел исәбе | 7 ел Хорэки |

**1757 (бер мең җиде йөз илле җиденче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча шимбә көнне башлана. Бу безнең эраның 1757 елы, II меңьеллыкның 757 елы, XVIII гасырның 57 елы, XVIII гасырның 6 унъеллыгының 7 елы, 1750 елларның 8 елы. 1757 елдан бирле **269** ел үтте.

## Вакыйгалар

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1757 елда туганнар*

* 22 июнь — Джордж Ванкувер (ингл. *George Vancouver*), инглиз сәяхәтчесе.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1757 елда вафатлар*

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# 1853 елLatinitsada uqu

| Еллар
 |
| --- |
|  1849 · 1850 · 1851 · 1852 —  **1853**  — 1854 · 1855 · 1856 · 1857
 |
| Унъеллык
 |
| 1830-еллар · 1840-еллар — **1850-еллар** — 1860-еллар · 1870-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1853 (бер мең сигез йөз илле өченче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча шимбә көнне башлана. Бу безнең эраның 1853 елы, II меңьеллыкның 853 елы, XIX гасырның 53 елы, XIX гасырның 6 унъеллыгының 3 елы, 1850 елларның 4 елы. 1853 елдан бирле **173** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 2 июль — Кырым сугышы башлана.
* 14 сентябрь — Төркия Русиягә сугыш игълан итә.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1853 елда туганнар*

* 30 март — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
* 27 июль — Владимир Короленко, язучы.

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1853 елда вафатлар*
# Папьяменто

**Папьяменто** яки **Папьяменту** ул Нидерланд Карибларында сөйләшелә торган Португаль теленә нигезләнгән креол теле. Ул Арубада, Кюрасаода һәм Бонайреда иң күп сөйләшелә торган тел һәм Арубада һәм Кюрасаода рәсми статуска ия. Папьяменто шулай ук Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Кариб Сабаның Нидерланд җәмәгать оешмаларында шулай ук танылган тел булып тора.

Папьяменто (Аруба) яки Папьяменту (Бонайре һәм Кюрасао) киң Борынгы Португаль телендә (Яһүди-Португаль телен кертеп нигезләнгән һәм аңа шулай ук Нидерланд теле һәм Венесуэла Испан теле йогынты ясаган.

Португаль һәм Испан телләре арасында охшашлыкка күрә сүзләрнең килеп чыгышын төгәл билгеләү авыр. Гәрчә аның килеп чыгышы турында төрле теорияләр булса да, лингвистлар хәзер Папьяменто Көнбатыш Африка ярларының Португаль креол телләреннән килеп чыккан дип фаразлый һәм аның Кабо Верде креол теле һәм Гвинея-Бисау креол теле белән күп охшашлыклары бар.

## Искәрмәләр
# Ла-МаншLatinitsada uqu

|  |
| --- |
|  Ла-Манш ингл. *English Channel*, фр. La Manche, брет. Mor Breizh, Калып:Lang-kw |
| 50°11′1″ т. к. 0°31'52" кб. о.  |
| Бәйләп тора | Төньяк диңгез, Атлантик океаны |
| Илләр | Бөекбритания Бөекбритания Франция Франция |
| Киңлек | 240 км |
| Озынлык | 560 км |
| Иң зур тирәнлек | 174 м |
|  |
|  **[[commons:Category: English Channel Викиҗыентыкта|Ла-Манш]]** Викиҗыентыкта |

**Ла-Ма́нш(фр. la Manche — җиң)*, шулай ук **Ингли́з бугазы(ингл. English Channel)* — Франция яры һәм Бөекбритания утравы арасында урнашкан бугаз.

1994 елның 6 маенда бугаз аркылы төзелгән тимер юл тоннеленең тантаналы ачылышы була.
# Gviana ğälämi üzägeКириллицада уку

|  |
| --- |
| Gviana ğälämi üzäge Kuru ğäläm alanı  fr. *Centre spatial guyanais* |
|  |
| Tör |
kosmodrom
 |
| Berençe oçış |
1968
 |
| Urnaşu urını |
Fransiä, Gviana, Kuru
 |
| Cibärelgän raketalar törläre |
Arian, Союз
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

Gviana ğälämi üzägeneñ xaritası
**Gviana ğälämi üzäge** (fransuzça *Centre spatial guyanais*) yäki **Kuru ğäläm alanı** — Fransiäneñ diñgez aryağındağı töbäge Gvianada, Könyaq Amerikanıñ könçığış yarında urnaşqan kosmodrom.

Räsmi ataması - Gviana ğälämi üzäge.

Ğäläm alanı Atlantik okeannıñ yar buyında, **Kuru** häm Sinnamari şähärläre arasında, 60 km ozınlığında, 20 km kiñlegendäge buy sızığında urnaşqan.

## Tarix

1968 yılda ğäläm alanınnan berençe oçış yasala.

1975 yılda Awrupa ğälämi agentlığı oyışa häm bu kosmodromnı qullana başlıy.

Ğäläm alanınnan Awrupanıñ Vega häm Räsäyneñ Soyuz raketa taşuçıları cibärelä.

## Uñaylı urnaşu

Kuru ğäläm alanı ekvatordan nibarı 500 km aralığında urnaşqan, şuña kürä raketa Cirneñ orbital' äylänüe östämä tizlegen (+460 m/s = 1656 km/säğ) ala.

2007 yılda Räsäyneñ raketaları **Soyuz-2** öçen cibärü mäydançıqları tözelä başlıy.

2011 yılda Räsäyneñ raketa taşuçısı **Soyuz-STB** cibärelä.

## Sıltamalar

* Русские на Куру 1. Телестудия Роскосмоса
* Русские на Куру 2. Телестудия Роскосмоса.
* На космодроме Куру отрепетируют пуск «Союза»  2014 елның 3 сентябрь көнендә архивланган
* «Союз» в Гвиане — генеральная репетиция. Телестудия Роскосмоса.
* Тропический «Союз»: отсчет пошел. Телестудия Роскосмоса.
* Вывоз РН «Союз-СТ» и установка головной части. 2011. Телестудия Роскосмоса.
* «Союз»: старт с экватора". Документальный фильм телестудии Роскосмоса. 2011
# Төньяк диңгез юлы

Төньяк диңгез юлы (зәңгәр төс белән күрсәтелгән) һәм Сүәеш каналы аша юлы (кызыл)**Төньяк диңгез юлы** (рус. *Северный морской путь*) — Россиянең Европа өлеше һәм Ерак Көнчыгыш арасында иң кыска су юлы.

Төньяк Боз океаны (Баренц, Кара, Лаптевлар, Көнчыгыш Себер, Чукотка) һәм өлешчә Тын океан (Беринг) диңгезләре аша үтә. Төньяк диңгез юлы озынлыгы (Карские Ворота бугазыннан алып Провидения бухтасына кадәр) — якынча 5600 километрны тәшкил итә. Төньяк диңгез юлы буенча Санкт-Петербургтан Владивостокка кадәр ераклыгы — >14 мең километр (Сүәеш каналы аша — 23 мең км дан артык).

Төньяк диңгез юлы Арктика һәм Себернең эре елгаларындагы портларга хезмәт күрсәтә (ягулыкны, җиһазларны, азык-төлекне китерү; агачны, файдалы казылмаларны читкә чыгару).

Төньяк диңгез юлына альтернатива булып Сүәеш яки Панама каналлары аша үтүче су юллары тора. Әгәр Мурманскидан Йокоһамага китүче көймәләр Сүәеш каналы аша барсалар, аларның юлы 12 840 диңгез милен тәшкил итәчәк, Төньяк диңгез юлы аша исә бу юл 5 770 диңгез милен тәшкил итә.

Мөһим портлар: Игарка, Дудинка, Диксон, Тикси, Певек.
# ФутLatinitsada uqu

| Фут |
| --- |
| ... хөрмәтенә аталган | табан |
| Берәмлек символы | ft, ফুট, futoj, پا, pieds, pés, láb, piedi, стапки, അടി, stóp, pés, fot, футів, 英尺, фут, picioare, قدم, pie, фт, ft һәм ft |
| СИ берәмлегендә | 0,3048 метр |
| Башка үлчәү берәмлекләренә | 12 дюйм, 0,00018939 миля, 30,48 сантиметр, 304,8 миллиметр, 0,333333 ярд, 0 парсек, 0 яктылык елы, 3,048 дециметр, 0,0001644737 UK nautical miles, 0,0015151 фурлонг, 0,015151 чейн, 6,3131E−5 US leagues, 5,486E−5 nautical league, 6,3094E−5 UK leagues, 5,4825E−5 UK nautical leagues, 1 Фут, 12 дюйм һәм 120 сызыlc |
| Физик зурлык | озынлык[d] |
| Викимәгълүматларга эквивалент SPARQL-мөрәҗәгать | wd:Q3710 p:P2370/psn:P2370 [wikibase:quantityAmount ?source; wikibase:quantityUnit ?base]. ?item p:P2370/psn:P2370 [wikibase:quantityAmount ?target; wikibase:quantityUnit ?base]. BIND(?source / ?target as ?value) |
|  Фут Викиҗыентыкта |

**Фут** (рус. *фут*, ингл. *foot* — «табан») — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

## Башка берәмлекләргә

* 1 фут = 1/3 ярд = 12 дюйм = 0,3048 м = 30,48 см
* 1 фут = 1/7 сажин = 12 дюйм

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Квадрат сажин
# Диктаторлык

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Мәкаләне викиләштерергә

| Диктаторлык |
| --- |
|  |
|  Диктаторлык Викиҗыентыкта |

Пхеньянда, Төньяк Кореяда Ким Ир-Сун һәм Ким Чен-ИрЫлны хөрмәтләүче зур сыннар. Диктатура еш кына шәхес культын куллана һәм автократка табына
**Диктаторлык, диктатура** — дәүләттә хакимиятне тормышка ашыру системасы.

Латин телендәге "dictatura" сүзе татарча "чикләнмәгән хакимлек" ("хакимлек", "кул") дигәнне аңлата. Хәзерге политология фәнендә диктатура — дәүләт белән идарә итүнең тулысынча хакимлек бер сәяси караш вәкилләре: идарә итүче көч (*сәяси фирка, сыйныф, берләшмә*) яки бер шәхес (*диктатор*) кулында булган формасы дип билгеләнә. Шулай итеп, диктатура шартларында идарә итүче, властьны тормышка ашыру һәм властька мөнәсәбәт формаларына карамыйча, идарәне турыдан-туры һәм катгый (*директив*) ысуллар белән оештыра. Моны заманында Бөек француз революциясеннән соң булдырылган сәяси система мисалында ачык күрсәтергә була: анда хакимият формасы — җөмһүрият, властька караш формасы — демократия, ә инде властьны тормышка ашыру формасы — нәкъ биредә каралган диктатура була.

Марксизм-ленинизм тәгълиматы диктатура төшенчәсен бераз икенчерәк аңлатуын да билгеләргә кирәк. Анда ул бер-берсе белән тыгыз бәйләнештә булган ике мәгънәдә кулланыла:

* икътисади яктан өстен булган сыйныфның сәяси хакимлеге.
* хакимлек итүне тормышка ашыру ысулы (диктатура режимы, диктатура чаралары һәм алымнары).

Марксизм-ленинизм тәгълиматы шулай ук диктатураны хакимиятне тормышка ашыру ысулы буларак демократик режимның капма-каршысы дип исәпли.

## Чыганаклар

* Орлов А. С., Георгиева Н. Г., Георгиев В. А. Исторический словарь. 2-е изд. М., 2012, с. 411. (урыҫ.)
* Гаджиев К. С. Диктатура // Большая российская энциклопедия. — 2007. — Т. 8. — С. 747. — ISBN 978-5-85270-338-5. (урыҫ.)
* Кравченко И. И. Диктатура. Новая философская энциклопедия в 4-х томах // Ред. совет: Степин В. С., Гусейнов А. А., Семигин Г. Ю., Огурцов А. П. и др. — М.: Мысль, 2010. — 744 с. / 634,[2]с. / 692,[2]с. / 736 с.
# Титикака

**Титикака** (исп. Titicaca, кечуа Titiqaqa, айм. *Titiqaqa*) — Көньяк Америкада төче су запаслары буенча иң зур һәм мәйданы буенча икенче (*Маракайбодан соң*) күл.

Анд тауларында җәенке таулыгында, Боливия чигендә урнашкан.

Мәйданы 8300 км², су кимәленең биеклеге 3821 м (*буенча заман үзгә нык*), уртача тирәнлеге 140-180 м, максималь тирәнлеге 281 м. Күлнең уртасында суның температурасы гамәлдә үзгәрми һәм 10-12 °C тәшкил итә, әмма яр күл ярында төнлә туңа еш кына.

Күлгә бозлыклардан агып төшүче 300’дән кичү елгалар коя һәм Нәсәгәдер елгасы агып чыга. Үз чиратында Нәсәгәдер елгасы Боливиядә урынлашкан тын күлендә коя.

Испаннар тарафыннан кушылган Титикака атамасы кечуалар телендә артабангы аңлатыла: кака — «кыя» сәмит — «пума» (*кечуа кабиләләренең изге хайваны*). Аймара кечуа һәм халыклары арасында күл «Мамакта», ә унаенда элек «Пукин күле» (*ягъни пукин халкы илендәге күл*) дип аталган.

Титикака кулен Аурупада тәүгеләрдән булып испан хронисты Педро Сьеса де Леон 1554 елда сурәтли.

Яр буендагы кала иң зур — Пуно. Күл тирәсендә пемра кечуа һәм халыкларының бату тораклары урнашкан. Халыкның бер өлеше Рус (*Uros*) йөзүче камыш утрауларында яши.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Мәкаләне викиләштерергә
* Мәкаләдәге фактларны тикшерергә
* Грамматик һәм орфографик хаталарны төзәтергә.
* Рәсемнәр өстәргә

Бу —  география буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# AparteidКириллицада уку

KAC Rasist bilgese: **pläjga kerü aq rasa keşelärenä genä öçen röxsät itelä**.
Bantustannar - ayırım maxsus zonalar: rezervatsiälär xaritası
**Aparteid** (afrikaans telendä *apartheid* - **"ayırılu"**) - rasa ayırıluı (segregatsiäse) räsmi säyäsäte, 1948-1994 yılda Könyaq Afrika Cömhüriätendä Milli firqä ütkärgän säyäsät.

## Nigez

Könyaq Afrika Cömhüriäte aparteidı **buntu** xalıqlarına ayırım maxsus rezevatsiälärdä torırğa boyıra.

Rezervatsiädän çığu häm zur şähärlärgä kerü maxsus röxsäte buyınça ğına xoquq birelä.

Könyaq Afrika Cömhüriäte qara tänle yäşäwçeläre watandaşlar xoquqınnan mäxrüm itelä.

Aq tänle bulmağan keşelär Awrupa koloniälärendä bik yış säyäsi häm watandaşlar xoquqlarınnan mäxrüm itelä, läkin Afrikanı dekolonizatsiädän soñ aparteid säyäsätenä äwerelä.

## Köräş

Aparteidka qarşı köräş BMO häm ayıruça Sovet Berlege citäkçelegendä 1970 yıllardan başlana.

Köräştä xoquq yaqlawçı xäräkäte, KAC dissidentları qatnaşa.

Aparteidka qarşı köräştä Afrika Milli kongressı häm Nelson Mandela zur röl' uynıy.

Soñraq şuşı köräş öçen Nelson Mandela Nobel premiäsenä layıq bula.

Aparteid simvolı - "Roben-Aylend törmäse", aparteid bulğan çaqta anda säyäsi totqınnar utıralar.

## Töşerü

Afrika Milli kongressı köräşe, rasaçılıq rejimın xalıqara izolätsiäse häm aq tänle xalıq sanı kimüe 21% tän (1940) - 11% ka (1990) näticäsendä aparteid tärtibe 1994 yılda töşerelä.

## Ädäbiät

* ЮАР. Апартеид  2011 елның 6 июнь көнендә архивланган
* Становление и крушение системы апартеида в Южной Африке. Развитие ЮАР в 1990-е — начале XXI века(үле сылтама)
* *Жуков Д.* Апартеид. История режима
* *Гармсон Б.* Стив Бико и значение его личности в южноафриканском сопротивлении  2009 елның 20 июнь көнендә архивланган
* *А. Ривз.* Шарпевильский расстрел — водораздел в истории Южной Африки
* Shosholoza Песня борцов с апартеидом
* Апартеид  2010 елның 6 февраль көнендә архивланган на сайте «Про ЮАР»
* Андрей МАНЧУК Страх и ненависть апартхейда  2011 елның 3 декабрь көнендә архивланган
# Имам мәйданы

| Имам мәйданы  |
| --- |
|  |
| фарсы میدان اماا  |
| Урнашуы | Иран,
Исфәһан |
| Нигезләнгән | 1589 |
| Төзелгән | 1598-1629 |
| ЮНЕСКО бөтендөнья мирасы исемлегендә | 1979 елдан |
| Нигез салучы | Габбас I Бөек |

Имам мәйданына нигез салучы шаһ Габбас I Бөек
**Имам мәйданы** (фарсы میدان امام‎), — Иранның Исфәһан шәһәрендә урнашкан төп тарихи мәйдан.

1979 елда ЮНЕСКО бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән. 1979 елга кадәр Шаһ мәйданы (фарсы میدان شاه‎) дип йөртелгән.

## Тасвир

Имам мәйданы Исфәһанның тарихи өлеше Гөлбаһар районында урнашкан. Мәйданның көньяк ягыннан Имам мәчете урнашкан, көнбатыш ягыннан - Гали Капу Сарае, көнчыгыш ягыннан Шәех Лутфуллаһ мәчете, төньяк ягыннан - Зур базар урнашкан.

Ирандагы Ислам инкыйлабыннан соң Имам мәйданында Җомга намаз үткәрелә.

Мәйданның озынлыгы 560 м, киңлеге 165 м .

## Тарих

1589 елда шаһ Габбас I Бөек үз башкаласын Исфәһанга күчерә һәм Имам мәйданына актив төзи башлый. Нәкъ XVI гасырда Исфәһан Сәфәвидләр дәүләтенең башкаласы булган чорда әлеге мәйдан бүгенге күренешен ала.

1637 елда Адам Олеарий Иман мәйданын тәфсилле итеп тасвирлаган.

Шулай ук Имам мәйданы шаһ сарае алдында ат полосы уены өчен кулланылган, әлеге уен Иран миниатюрларында сурәтләнгән.

Хәзерге вакытта Имам мәйданы буенча сәүдә рәтләре һәм һәдияләр кибетләре, ә мәйдан үзәгендә фонтаннар урнашкан.

Мәйдан манзарасы.

## Күренешләре

* Арбалар мәйданда
* Шаһ мәчете
* Имам мәйданы төндә
* Шәех Лутфуллаһ мәчете
* Гали капка
* Базарга керү

## Сылтамалар

* Площадь Имама а сайте ЮНЕСКО
* Площадь Имама и карта Исфәһана на сайте Gulliway  2012 елның 29 июль көнендә архивланган
# ЗамбияLatinitsada uqu

Замбия|

Байрак

Илтамга
 |
| Шигарь | One Zambia, One Nation  |
| Халык саны | 19 610 769 (Җанисәп, 9 603 056, 10 007 713, 2022)  |
| Нигезләнгән | 24 октябрь 1964  |
| Сәгать кушагы | UTC+02:00 |
| Рәсми тел | инглиз теле |
| География |
| Мәйдан | 752,618 км² |
| Координатлар | 14°S 28°E  |
| Сәясәт |
| Башкарма орган | Замбия министрлар кабинеты |
| Канун чыгару органы | Замбия милли җыелышы |
| Дәүләт башлыгы исеме | Замбия президенты |
| Дәүләт башлыгы | Хакаинде Хичилема |
| Башлык исеме | Замбия президенты |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | $29 784 million (2022)  |
| Акча берәмлеге | Замбия квачасы |
| Эшсезлек дәрәҗәсе | 13% (2014) |
| Туу күрсәткече | 5.353 (2014) |
| КПҮИ | 0.565 (2021) |
| Яшәү озынлыгы | 61.874 ел (2016) |
| Джини коэффициенты | 57.1 (2015) |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары |  |
| Электр аергычы төре | D төре |
| Автомобил хәрәкәте ягы | сул |
| Челтәр көчәнеше | 230 вольт |
| Телефон коды | +260 |
| ISO 3166-1 коды | ZM |
| ХОК коды | ZAM |
| Интернет домены | .zm |

**За́мбия** (ингл. *Zambia* [ˈzæmbiə]) — Үзәк Африкада урнашкан, диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт. Төньякта Демократик Конго Җөмһүрияте белән, төньяк-көнчыгышта Танзания белән, көнчыгышта Малави, көньякта Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана һәм Намибия, көнбатышта Ангола илләре белән чиктәш.

Башкаласы һәм иң Эре шәһәре — Лусака.

## География

Замбия — тропик климатлы ил, диңгезгә чыгу юлы юк. Күбесенчә платода урнаша. Мәйданы буенча дөньяда 38 урынны били. Илнең көнбатыш һәм көньяк чикләре буйлап аккан Замбези елгасы бассейны илнең дүрттән өч өлешен ала.

Замбия белән Зимбабве чигендә күп кенә шарлавыклар урнаша, шул исәптән атаклы Виктория шарлавыгы.

## Халык

Халык саны — 12,1 млн (2010 елның июленә).

Урта гомер дәвамлыгы — 38,9 ел (2010, дөньяда 223 нче урын).

Укый-яза белгән кешеләр — 80 % (15 елдан өлкәнрәк булганнар исәпкә алынган).

Шәһәр халкы 35 % тәшкил итә (2008).

### Дин

Замбиядә католик чиркәве
Ил башкаласы Лусака мәчете (*уңда*). Сулда ― Һинд дине гыйбадәтханәсе
Христианлык (католиклар, лютераннар, англиканнар, адвентистлар һәм башкалар) һәм христиан-африкан культлар — 50-75 %. Мөселманнар саны якынча 5 %-ны тәшкил итә. 1996 елгы Конституция нигезендә, Замбия рәсми рәвештә христианнар (4/5 өлеше протестантлар, 1/5 өлеше католиклар) дәүләте булса да, илдә дин иреге таныла һәм яклана. Азчылык диннәр тарафдарлары (күпчелеге шәһәрләрдә яши): Ислам ― 5 %, Бәһаи ― 1,5 %, индуистлар ― 0,5 %, аз санлы яһүдләр (ашкенази) җәмгыятьләре эшчәнлек алып бара.

* Замбиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Замбия хөкүмәте  2005 елның 19 июнь көнендә архивланган

## Моны да карагыз

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)