# Karl Fridrix GaussКириллицада уку

| **Karl Fridrix Gauss almança *Carl Friedrich Gauß |
| --- |
|  Karl Fridrix Gauss |
| Tulı iseme | Johann Carl Friedrich Gauß |
| Hönäre | matematik, mexanik, fizik, astronom, geodezist |
| Tuu datası | 30 aprel 1777(1777-04-30) |
| Tuu cire | Braunşweig, Almaniä |
| Watandaşlığı | Almaniä |
| Ülem datası | 23 fevral 1855(1855-02-23) (77 yäş) |
| Ülem cire | Göttingen |

Gausska häykäl, Braunşweig
**İohann Karl Fridrix Gauss** (almança *Johann Carl Friedrich Gauß*; 1777-1855, Göttingen) - alman matematigı, mexanik, fizik, astronom, geodezist.

Dönya tarixında iñ mäşhür matematiklarnıñ berse bulıp sanala. Kolli medale laureatı, Şved, Rusiä Fännär Akademiäseneñ çit il äğzası.

## Tärcemäi xäle

Gauss käkrelege: tiskäre (giperboloid), nul' (tsilindr), uñay (sfera)
1777 yılda Gauss krestian ğailäsendä Braunşweig hertsoglığında tuğan.

1792-1795 yılda Bartels yärdämendä Kollegium Karolinum köliätendä uqığan.

1795-1798 yılda Göttingen Universitetında uqıy.

1798 yılda Gauss üz şedevrın **"Arifmetik tikşerenülär"** kitabın yazıp beterä, 1801 yılda bastırıp çığarıla. Bu kitapta "Matematika - fännär patşası, ä sannar teoriäse - matematikanıñ patşası" - digän süzlär bar.

1799 yılda **Algebranıñ töp teoreması**n isbatlağan.

1801 yılda Peterburg Fännär Akademiäseneñ äğzası itep saylana.

1807 yılda Napoleon ğäskärläre Göttingen şähären basıp ala, şähärneñ watandaşlarına zur kontributsiä salına, Gauss 2000 frank tülärgä mäcbür itä.

1809 yılda **"Küktäge cisemnärneñ xäräkät teoriäse"** kitabın yaza.

1811-1812 yılda kompleks sannarı häm gipergeometrik rät belän eşli.

1821 yılda **öslek teoriäse** belän eşli başlıy, **Gauss käkrelege**n töşençäsen kertä, differentsial' geometriägä nigez sala.

1825 yılda gauss kompleks sannarın aça.

1832 yılda **"Bikvadrat alımnar teoriäse"** kitabın yaza.

1833 yılda Gauss **elektrik telegraf**nı uylap çığara (Weber bergä) häm tözi.

1839 yılda urıs telen öyränä, Lobaçevskiy eşläre belän qızıqsına.

1842 yılda Gauss täqdime buyınça Lobaçevskiy Göttingen patşa cämğiäteneñ äğza-korrespondentı itep saylana.

1839 yılda Gauss **Potentsial teoriäse**n tiränten tikşerä, elektrostatikanıñ baş teoremasın "Gauss teoreması"n isbatlıy.

1855 yılda Gauss Göttingen şähärendä ülgän.

## Fänni qazanışları

### Algebranıñ töp teoreması

>
> Härber konstanta bulmağan küpbuın (ber argument belän) belän kompleks koeffitsientlar - kompleks sannarınıñ qırında içmasam ber tamırğa iä bula.
>
>
>

### Gauss büleneşe

**Gauss büleneşe** yäki **Normal' büleneş** - ixtimallıq büleneşe, ber ülçäneşle oçraqta büleneş tığızlığı f(x) belän taswirlana:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Gauss büleneşe - yäşel sızıq
### Gauss teoreması

* Gauss teoreması: Gauss qanunı külämdäge qorğı häm Elektr qırı köçäneşlelegeneñ ağımı arasında bäyläneşen kürsätä.

SGS

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Si

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
biredä:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 — Elektr qırı köçäneşlelegeneñ ağımı yomıq S öslege aşa

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 — tulı qorğı külämdä

* Differentsial' küreneş

SGS:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Si:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
### Ostrogradskiy-Gauss tigezlämäse

* Ostrogradskiy-Gauss tigezlämäse, vektor qırınıñ ağımı:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
yä

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
Öç ülçäneşle fäzada WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
yäki

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
## Äsärläre (rusça)

* Гаусс К. Ф. Избранные геодезические сочинения. Т. 1. — М.: Геодезиздат, 1957.
* Гаусс К. Ф. Исследования по оптике. — НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2011. — ISBN 978-5-93972-871-3.
* Гаусс К. Ф. Общие исследования о кривых поверхностях // Основания геометрии (сб.). — М.: ГИТТЛ, 1956.
* Гаусс К. Ф. Отрывки из писем и черновиков, относящиеся к неевклидовой геометрии. // Основания геометрии (сб.). — М.: ГИТТЛ, 1956.
* Гаусс К. Ф. Пояснение возможности построения семнадцатиугольника // Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1976. — № 21. — С. 285—291.
* Гаусс К. Ф. Труды по теории чисел. Перевод Б. Б. Демьянова, общая редакция И. М. Виноградова, комментарии Б. Н. Делоне. — М.: Изд-во АН СССР, 1959.

## Ädäbiät

* Белл Э. Т. Творцы математики. — М.: Просвещение, 1979. — 256 с.
* Боголюбов А. Н. Математики. Механики. Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1983. — 639 с.
* Бюлер В. Гаусс. Биографическое исследование. — М.: Наука, 1989. — 208 с. — ISBN 5-02-013919-X.
* Гаусс К. Ф.: Сб. статей под ред. И. М. Виноградова (к 100-летию со дня смерти). — М.: АН СССР, 1956. — 312 с.
* Гиндикин С. Г. Рассказы о физиках и математиках. 3-е изд. — М.: МЦНМО, 2001. — ISBN 5-900916-83-9.
* Голубев Ю. Ф. Основы теоретической механики. — М.: Изд-во МГУ, 2000. — 719 с. — ISBN 5-211-04244-1.
* Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.) Математика XIX века. Т. 1. Математическая логика. Алгебра. Теория чисел. Теория вероятностей. — М.: Наука, 1978.
* Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.) Математика XIX века. Т. 2. Геометрия. Теория аналитических функций. — М.: Наука, 1981.
* Маркеев А. П. Теоретическая механика. — М.: Наука, 1990. — 416 с. — ISBN 5-02-014016-3.
* Моисеев Н. Д. Очерки истории развития механики. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1961. — 478 с.
* Тюлина И. А. История и методология механики. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1979. — 282 с.
* Храмов Ю. А. Физики. Биографический справочник. — М.: Наука, 1983. — 400 с.