Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 3-нче армия (Румыния)

| 3-нче армия рум. Armata 3 română |
| --- |
| **Сугышлар** | Икенче бөтендөнья сугышы |
| **Катнашу** | Кырым өчен сугыш (1941—1944) Сталинград сугышы Кавказ өчен сугыш (1942—1943) Яссы-Кишенәү операциясе

  |
| Командирлары |

**3-нчы армия** (рум. Armata 3 română) – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Румыния Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих

### 1941 елның 22 июненә хәл

Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6-нче *(ком. Фридрих Паулюс)*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3-нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

## Командирлар

### Армияның сәргаскәрә

* Петре Думитреску

### Армия эчендә

**Армия эченә керделәр:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Румынские войска на начальной стадии войны (ингл.)
* Действия 3-й румынской армии на территории Украины (ингл.)
* Действия 3-й румынской армии на Кавказе (ингл.)
* Румынские войска в Сталинградской битве (ингл.)

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Рәсемнәр өстәргә
# Траншея

| Траншея |
| --- |
|  |
|  Траншея Викиҗыентыкта |

Рус укчылары *(Беренче бөтендөнья сугышы)*
**Траншея** (фр. tranchée — ров, канава, котлован) - оборона позицияләрендәге барлык ут нокталарын тоташтыра торган һәм дошманга каршы ягына балчык, таш һәм башка нәрсәләр өелгән, эснәрәт, бомба кыйпылчыкларыннан саклану өчен хезмәт итүче тар, тирән һәм озын чокыр.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Чабыртмалы тиф

**Чабыртмалы тиф** (тимгелле тиф) — эпидемик чабыртмалы тиф, кешенең кискен йогышлы авыруы. *Rickettsia Prowazekii* тудыра. Беренчел һәм рецидив (Брилл авыруы) чабыртмалы тифтан аерыла.

## Авыру барышының чорлары

Башлангыч (4-5 көн), көчәю (4-12 көн), савыга башлау (2-4 атна). Чабыртмалы тиф йөртүчеләрнең (кием һәм баш бетләре) эчәкләреннән чыккан бүлендекне кеше тәнен тырнаганда аның лайлалы тирәсенә эләгүеннән йога. Тудыручылар кан тамырларының эндотелиаль күзәнәкләрен (некроз, тромбоз үсешә), нервы (менингоэнцефалит) һәм йөрәк‑кан тамырлары системаларын зарарлый. Инкубация чоры 6-21 көн дәвам итә.

## Төп билгеләре

Тән температурасының 39-40°С кадәр күтәрелүе, тән тиресенә розеолезлы-петехиаль тимгел (чабыртма) таралуы, көчле баш авырту, психомотор ачулану һ.б. Диагностика өчен клиник-эпидемиологик һәм лаборатория (серологик) тикшерү мәгълүматлары кулланыла. Дәвалау медикаментоз (антибактериаль, кардиотроп, седатив һ.б. препаратлар).

## Мөмкин өзлегүләр

Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.

## Искәртү

Педикулезга каршы көрәш.

## Сылтамалар

* *Тиф сыпной* — Кругосвет
* Эпидемический сыпной тиф (typhus exanthematicus). health.centrmia.gov.ua. әлеге чыганактан 2015-01-22 архивланган. 2015-01-22 тикшерелгән.
# ЭкстерриториальлекLatinitsada uqu

**Экстерриториальлек** (лат. *ex* + лат. *territorialis* — шул территориягә карамаган) — чит ил ватандашларын яки дипломатик агентларын урындагы кануннарга буйсынудан, йөкләмәләрдән, салымнардан азат итеп, аларга үз илләрендә кабул ителгән кануннар нигезендә яшәргә мөмкинлек бирү хокукы.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Хаяо Миядзаки

| Хаяо Миядзаки |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | 宮崎 駿 |
| Туган | 5 гыйнвар 1941(1941-01-05) (85 яшь) Токио, Япония |
| Яшәгән урын | Токородзава |
| Милләт | япон |
| Ватандашлыгы |  Япония |
| Әлма-матер | Гакучүин университеты[d], Toyotama High School, Tokyo[d] һәм Suginami Ward Omiya Junior High School[d] |
| Һөнәре | Аниматор |
| Эш бирүче | Toei Animation[d], Studio Ghibli[d], Nippon Animation[d], Shin-Ei Animation[d], TMS Entertainment[d], Nibariki[d], Tokuma Memorial Cultural Foundation for Animation[d] һәм Музей Гибли[d] |
| Җефет | Акэми Ота[d] |
| Балалар | Горо Миядзаки[d] һәм Кэйсукэ Миядзаки[d] |
| Ата-ана | * Кацудзи Миядзаки[d] (әти)
 |
|  **Хаяо Миядзаки**  Викиҗыентыкта |

**Хая́о Миядза́ки** (яп. 宮崎 駿, 1941 елның 5 гыйнварында, Токиода туган) – Япон һәм дөнья анимациясе тарихында иң танылган һәм хөрмәт ителгән режиссёрларның берсе. Исао Такахата белән бергә «Гибли студиясе»н оештырган.

Кайбер фильмнарны Хаяо *Сабуро Акицу* һәм *Тэрэкому* псевдонимнары астында чыгарды.

## Биография

* Акэбоно-тё шәһәрендә туа.
* Әнисе арка туберкулёзы белән авырды. Еш шифаханәләрдә ятты, шуңа күрә гаилә нык борчылган.
* Мәктәпнең соңгы сыйныфында «Хякудзядэн» анимацион фильмын күрде. Аның сүзләренә күрә, аннан соң ул аниматор булырга теләде.
* 1963 елда Гакусюин университетын тәмамлады (сәясәт һәм икътисад бүлеген).
* Ике улы бар: Горо һәм Кэнсукэ.

## Иҗат

Миядзаки күп кенә озыеметражлы аниме фильмнарын төшерде. Ул шулай ук берничә манга авторы. Япониядә Миядзаки фильмнары зур казаныш алган һәм тәнкыйтьчеләрде уңышка ирешкән. "Өрәкләр белән алып кителгән" фильмы Оскар яулаган.

«Калиостро замкы» (1979)
«Җилләр үзәненнән Навскикая» (20 март1984)
«Күк замкы Лапута» (1986)
«Минем күршем Тоторо» (1988)
«Убырлының китерү хезмәте» (1989)
«Порко Россо» (1992)
«Мононоке принцессасы» (1997)
«Өрәкләр белән алып кителгәннәр» (2001)
«Йөрүче замок» (2004)
«Кыяда Поньо балыкчыгы» (2008)
«Җил ныгый» (2013)

Раскадровщик һәм сценарист

«Кече һәм зур панда» (1972)
«Йөрәк пышылдавы» (1995)
«лилипутлар иленнән Ариэтти» (2010)

Концепция һәм анимация
«Гулливерның галәми могҗизалары» (1965)
«Төньяк принцы» (1968)
«Итекле песи» (1969-1976)
«Очучы өрәк-кораб» (1969)
«Кыйммәтле хайваннар утравы» (1972)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

*

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Ghibli студиясе
# Азат Европа радиосы/Азатлык радиосы

RFE/RL ширкәтенең рәсми логотибы
**Азат Европа радиосы/Азатлык радиосы** (ингл. *Radio Free Europe/Radio Liberty*) — Идел-Урал төбәге, Көнчыгыш һәм Көньяк-көнчыгыш Европа, Кавказ, Үзәк Азия һәм Якын Көнчыгыш илләренә һәм халыкларына ирекле мәгълүмәт җиткерү өчен оештырылган тапшырулар хезмәте. Ул 28 телдә тапшырулар әзерли.

Хосусый ширкәт буларак эш иткән Азатлыкны Америка Кушма Штатларының Конгрессы финанслый.

## Азатлык радиосы

Азат Европа радиосы/Азатлык радиосының татар-башкорт телләрендәге хезмәте бар. Ул 1953 елның 9 декабреннән бирле эшли.

## Стратегия

Азатлык радиосы беренче чиратта үзенең тапшыру төбәкләрендә барган хәлләрне яктырта. Ул үз тыңлаучыларына демократик гадәтләрне ныгытуга, базар принципларына нигезләнгән икътисадны үстерүгә, гомумкешелек кыйммәтләрне таратуга ярдәм итәрлек объектив, риясыз һәм тарафлар алмаган мәгълүмәт җиткерә. Үз эшендә Азатлык авторитар идарә, кеше хокукларын бозу, милләтара һәм дини дошманлык очракларының золым табигатен ачырга тырыша, әмма моны гомумдемократик карашлардан чыгып эшли һәм тапшырулар төбәгендәге сәяси, дини, милли йә башка тарафларны алмый.

Азатлык радиосының эше чын демократик һәм хокукый җәмгыятьне фәкать мәгълүмәт чараларының ирекле эшләве шарты белән генә корып була дигән инануга нигезләнә.

## Телләр

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * авар
* албан
* азәри
* әрмән
* башкорт
* беларус
* грузин
* гарәп
* дари
 | * казакъ
* кыргыз
* кырым татар
* македон
* пушту
* румын
* рус
* серб-хорват
* татар
 | * таҗик
* төркмән
* украин
* үзбәк
* фарсы
* чечен
* чиркәс
 |
# АКШ президенты

АКШ президенты мөһере
**Америка Кушма Штатлары президенты** (ингл. *President of the United States*) — АКШ башлыгы, илнең иң югары сәясәт хезмәткәре, АКШ Армиясе һәм Флоты җитәкчесе. АКШ Конгрессы кабул иткән кануннарга вето хокукына ия. Вазифа 1787 елда кабул ителгән АКШ Конституциясе белән кертелә.

АКШның беренче президенты — Джордж Вашингтон. Ул әлеге вазифага 1789 елда керешә. Илнең гамәлдәге президенты — Дональд Трамп.

* 1862 елның 22 сентябрендә — **АКШ президенты** Авраам Линкольн негр-колларны азат итү турында игълан итә.

## Намзәтләргә таләпләр

Президентка намзәт булып фәкать 35 яшьтән өлкәнрәк булган, АКШта кимендә 14 ел яшәгән АКШ ватандашы була ала. Сайлау вакытына иң яшь президент Рональд Рейган була (ул 69 яшендә сайлана). Иң яше исә Теодор Рузвельт була (42 яшь).

1951 елда Конституциягә кабул ителгән төзәтмәләр буенча бер үк кеше иң күбе 2 тапкыр президент була ала.

## Фотосурәтләр

* Джордж Вашингтон
* Теодор Рузвельт
* Джон Кеннеди
* Барак Обама

## Шулай ук карагыз

* АКШ президентлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* АКШ президенты рәсми сайты  2013 елның 21 июнь көнендә архивланган (ингл.)
# Ariçelek

Artür de Gobino - "arilär rasası" teoriäseneñ avtorı
**Ariçelek** (arilär töşençäsennän kilep çığa: avest *airya*, farsı *ariya*, sanskritta - **namuslı, layıq, kürkäm**) - arilär rasası xaqında fänni bulmağan rasaçılıq teoriä nigezendäge töşençä, xäräkät. Termin XIX ğasırda rasalar teoriälärе tarafdarları tarafınnan uylap çığarıla häm soñraq Almaniä natsional-sotsialistları belän qullanıla.

1855 yılda Fransiä ädibe Artür de Gobino ärilär tarixı nigezendä ütä millätçelek teoriäsen eşkärtä, anıñ buyınça keşelekneñ iñ yuğarı rasası - aq arilär - Awrupa rasası yäki "nordik rasa" bulıp sanala. Gobino buyınça nordik rasa - aq çäçle, kük küzle, "ärsez keşelär" bulıp taswirlana.

Fänni qaraş buyınça ariçelek - fängä qarşı täğlimat, çönki tarix buyınça arilär - hind-farsı telle xalıqlar toqımnarı bulıp sanala. Citmäsä, hind-awrupa telle xalıqlar urtaq rasağa iä bulmıy, ğomum fizik üzlekläre iäse tügellär. Arilär telle xalıqlar antropomorfik üzleklär buyınça törle xalıqlar (hind, farsı, Awrupa xalıqları).

Ütä millätçelek, natsist teoriäse buyınça "arilär watanı" - Tönyaq Awrupa bulğandır, anda iñ çista arilär yäşägänder. Näq şuşı qaraşnı Hitler yaqlıy.

Ütä millätçelär, natsistlar "arilär rasası" "semitlar rasası"na qarşı quya, şunnan antisemitizm töşençäse çığa. Hitler tarafdarları "semit rasası"na tiskäre sıyfatlarnı yazıp quya, ä arilär - turı qarşılığı bulıp qarala.

## Sıltamalar

* Арийцы (национал-социализм)  2010 елның 15 гыйнвар көнендә архивланган
# Үзәктән куу көчеLatinitsada uqu

Үзәктән куу көче **Fcf**

 һәм үзәккә омтылу көче **Fcp**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
**Үзәктән куу көче** — әйләнүче хисап системасындагы бар объектларга тәэсир итүче, әйләнү күчәреннән юнәлгән инерция көче. Үзәктән куу көче - инерциаль хисап системасыннан әйләнүче инерциаль булмаган хисап системасына күчкәндә хасил булган инерция көче.

әйләнү күчәреннән материаль ноктасына кадәрге вектор WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 өчен үзәктән куу көче болай бирелә:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
биредә:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  — җисемгә тәэсир итүче үзәктән куу көче,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — җисемнең массасы,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  — почмакча тизлек
әйләнүче хисап системасында җисемнең радиус-векторы WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 өчен үзәктән куу көче болай тасвирлана:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
## Тигезләмәне чыгару

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 - инерциаль булмаган системага карата җисемнең тизлеге
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 - системаның тизлеге
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 - системаның почмакча тизлеге

Инерциаль хисап системасында сызыкча тизлек:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24

биредә WIKINIUM\_MATH\_PH\_26  — инерциаль булмаган хисап системасына карата җисемнең масса үзәгенең радиус-векторы

Чыгарылма алып:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28

Инерциаль системада:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34

биредә WIKINIUM\_MATH\_PH\_36  — системага карата сызыкча тизләнеш, WIKINIUM\_MATH\_PH\_38  — почмакча тизләнеш.

Шулай итеп:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_40
Соңгы кушылучы - үзәктән куу көче.

әйләнү күчәренә перпердикуляр булган WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 өчен:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_44
**үзәктән куу көче**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_46
## Моны да карагыз

* Кориолис көче
* Үзәккә омтылу тизләнеше

## Әдәбият

* «Центробежная сила» в Большой советской энциклопедии
* Матвеев А. Н. Механика и теория относительности: Учебник для студентов вузов. — 3-е издание. — М.: ООО \*"Издательский дом «ОНИКС 21 век»: ООО "Издательство «Мир и образование», 2003. — с. 405—406
# Яһүд теле

Яһүд телендә никудлы язма
**Яһүд теле**, *иврит, гыйбрани теле*, עברית, עִבְרִית, уку: [`ıv'ʁıt] (Ivrit, иврит) — яһүд халкының милли теле; Израилдә рәсми тел. Иврит теле хәрефләре, латин һәм грек хәрефләре белән беррәттән кайвакыт халыкара математика билгеләмәләре буларак кулланыла. Хәзерге Иврит теле Израиль Дәүләтенең сөйләм һәм рәсми теле буларак XX гасырда торгызылган һәм җайлаштырылган булган. Иврит хәзер сөйләшелә торган ике төньяк-көнбатыш семит телләренең берсе булып тора, икенчесе - арамей теле.

## Хәрефләр

Яһүд әлифбасы 23 хәрефтән тора.

| Хәреф | Исем | Ашкеназ исеме | Яһүд телендә исеме | Транскрипциясе |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| א | Алеф | Алеф | אָלֶף | ['] |
| ב | Бет | Бейс | בֵּית | [b] (дагеш белән); [v] |
| ג | Гимель | Гимель | גִימֶל | [g] |
| ד | Далет | Долес | דָלֶת | [d] |
| ה | Һей (Һе) | Һей | הֵא | [h] |
| ו | Вав | Вов | וָו | [v] |
| ז | Зайин | Зайин | זַיִן | [z] |
| ח | Хет | Хэс, хэйс | חֵית | [x] |
| ט | Тет | Тэс (Тэйс) | טֵית | [t] |
| י | Юд | Йод | יוֹד | [j] |
| כךְ | Каф | Коф | כָּף | [k] (дагеш белән); [x] |
| ל | Ламед | Ламед (Ломед) | לָמֶד | [l] |
| מם | Мем | Мем | מֵם | [m] |
| נן | Нун | Нун | נוּן | [n] |
| ס | Самех | Сомех | סָמֶך | [s] |
| ע | Айин | Аин, айин | עַיִן | [`] |
| פף | Пэ | Пэй | פֵּא | [p] (дагеш белән); [f] |
| צץ | Цади | Цоди, цодик | צָדִי | [ts] |
| ק | Куф | Коф | קוֹף | [k] |
| ר | Рэш | Рэйш | רֵיש | [ ʁ ] |
| שׁ | Шин | Шин | שִׁין | [ ʃ ] |
| שׂ | Син | Син | שִׂין | [s] |
| ת | Тав | Тов, сов | תָו | [t] |

## Чыганаклар

* Берлин И. Язык еврейский // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
# Балавыз

Май шәм
Бал корты балавызынан кәрәз
**Балавыз** — үсемлекләр һәм хайваннар дөньясында киң таралган югары майлы кислоталардан һәм иң югары молекулалы спиртлардан торган катмарлы эфир.

## Бал корты балавызы

Эшче кортларның корсак астында урынлашкан балавыз бизләре бүлеп чыгарган матдә; ул 200-дән артык төрле матдәләрдән һәм берләшмәдән тора.

## Кәрәз

Кәрәз - балавыз табагы. Балавыз заводларында яки остаханәләрендә күзәнәкләп эшләнгән ясалма балавыз нигезе.

## Әдәбият

Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит
# Рибат

| Рибат |
| --- |
|  |
|  Рибат Викиҗыентыкта |

Монастир шәһәрендәге рибат
Сүстәге рибат
**Рибат** (гарәпчә кунакханә) — башта өлкәнең күп урыннарында булган каравыл йорты яки ныгытмасы дигәнне аңлата, аннары ислам кергән төбәкләрдә аларның чиген саклау, яклау өчен булдырыла.

## Тарих

Рибатлар ул вакытта суфи мистик мәдәнияте үзәкләре булып хезмәт итүдән тыш, аралашуны тәэмин итү өчен дә кулланылган.

Ламтейдагы рибатчылык.
Суфиларның беренче очрашулары рибатта үткәрелгән, алар гыйбадәт кылу белән генә чикләнмәгән, ә фидакарь сугышчылар да булган. Беренче рибатты 767 елда *Габдел Вахид ибн Зәйд* нигезләгән дип санала. Башка чыганаклар буенча, ул IX гасырда Рамләдә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә салынган төзелгән. Рибәтләрдәге җыелышлар тәҗрибәсе ислам дөньясының күп кенә төбәкләрендә тарала.

### Саклану тотымнары

Әбу Исхак әл-Казаруни Иранда 65 рибатка нигез салганлыгы билгеле. Рибат халкы ислам территорияләрен кылыч йөртүчеләрнең, Һиндстан мәҗүсиләреннән, Испания реконкистасының тышкы һөҗүмнәреннән саклауда актив катнаша.

## Шулай ук карагыз

* Мөрәбит — суфи дәрвиш
* Мәлик рибаты — Үзбәкстандагы урта гасыр рибаты хәрабәләре

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Али-заде А. А.* Рибат // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
* Hassan S. Khalilieh. The Ribat System and Its Role in Coastal Navigation // *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, Vol. 42, No. 2 (1999), pp. 212–225 (Focusing on a coastal ribat system on the eastern Mediterranean and Indian Ocean which provided refuge for traders from pirates and hostile fleets).
* Majid Khadduri. *War And Peace in the Law of Islam*. Johns Hopkins Press, (1955) ISBN 1-58477-695-1. p. 81.
* 2008 елның 24 июлендә архивланган  2008 елның 24 июль көнендә архивланган дан: *Аль-Имра Аль-Магрибия ва’т-Тасаввуф* (XI гасырда Марокко хатын-кызы һәм Тасаввуф) Мостафа Абду-Салам әл-Махма тарафыннан)
* Сусса рибаты, кабырга белән сикерүнең мөселманнар тарафыннан уйлап табылуымы? muslimheritage.com сайтында, 2003 елның 23 февралендә.
# Мәгарә

| Мәгарә |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | мәгарәбелем[d], экология пещер[d] һәм cave geology[d] |
|  |
| Бу объекттан ясалган медиасурәтләр төркеме | [d] |
|  Мәгарә Викиҗыентыкта |

**Мәгарә** — җир кабыгы эчендәге табигый бушлык; Җир астында барлыкка килгән куышлык; тау тишеге Мәгарәдән җир өстенә бер яки берничә чыгу юлы була. Мәгарәрләрне спелеология исемендәге фән тармагы өйрәнә.

Мәгарәләрне барлыкка килүе буенча берничә төргә бүлергә мөмкин:

* Карст мәгарәләр — суда эрүчән тау токымнарының (буртан,мәрмәр,моломит,акбур) суда эрүе нәтиҗәсендә барлыкка килә.
* Тектоник мәгарәләр — җир кабыгының сынуы, ярылуы сәбәпле барлыкка килә.
* Эрозия мәгарәләре — суда эреми торган тау токымнарының механик җуелуы сәбәпле барлыкка килә.
* Боз мәгарәләре — бозлык эрү сәбәпле хасил була.
* Вулкан мәгарәләре — үле вулкан кратерында барлыкка килә.

## Археологик ачышлар

Шүлгәнташ мәгарәсе авызында экскурсиягә килүчеләр
Шүлгәнташтагы сурәтләр
Борынгы кешеләр мәгарәләрне бөтен дөнья буенча торак сыйфатында кулланган. Мәгарәләрдә тагын да ешрак хайваннар урнашкан. Тау тишегеннән чыга алмыйча күп кенә хайваннар һәлак булган. Мәгарәләрнең бик акрын эволюциясе, аларның даими климаты, тышкы дөньядан саклануы безнең өчен бик күп археологик табылдыклар саклап калуына булышлык иткән. Ул мәгарәләрдә борынгы үсемлекләр, күптәннән юкка чыккан хәйваннарның сөякләре, кабыргаларына төшерелгән борынгы сурәтләр (рус. *наскальные рисунки*) сакланган ( мәсәлән, Көньяк Уралда - Шүлгәнташ мәгарәсе), төрле мәдәниятләрнең, төрле культураларның кеше калдыклары, шул исәптән неандертальләрнең 50-200 мең ел элгәрге (Үзбәкстанда Тешик-Таш мәгарәсе, Алтайда Денис мәгарәсе, Франциядә Кро-Маньон һәм башка бик күпләр) җәсәдләре.).

### Шүлгәнташ мәгарәсе

Шүлгәнташ мәгарәсен беренче тапкыр Көньяк Уралның танылган галим-тикшерүчесе П.И. Рычков бәян иткән. Рычков үз хезмәтендә мәгарәдә "кипкән кеше башы" тапканы турында әйтә.

Марс өстендә фотога төшерлгән диаметры 150 м. куышлык
1954 елда зоолог А.В. Рюмин мәгарәдә борынгы картиналар тапкач, Шүлгәнташ киң билгелек алган . Галимнәр аларны палеолит чорына кертәләр. Рәсемнәрнең яше бик олы - 14-14,5 мең ел. Рәсемнәр саны якынча ике йөз, ләкин өч дистәгә якын чагыштырмача яхшы сакланган. Рәсемнәр бик зур - 44 дән 112 сантиметрга кадәр. Борынгы кешеләр мәгарә диварларында мамонт, атлар, башка хайваннар, антропоморфик фигуралар, шулай ук ​​аңлату кыенрак билгеләр белән сурәтләнгән.

## Кояш системасындагы куышлыклар

 Җир йөзеннән тыш, Айда һәм Марста мәгарәләр булуы ачыкланган. Күрәсең, болар вулкан мәгарәләре, вулкан активлыгының борыңгы эзләре.

## Әдәбият

* Пещера//Большая советская энциклопедия  2020 елның 19 август көнендә архивланган

## Искәрмәләр
# Һерберт Уэллс

| Һерберт Уэллс |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | Herbert George Wells |
| Туган | 21 сентябрь 1866(1866-09-21) Бромли, Бөекбритания |
| Үлгән | 13 август 1946(1946-08-13) (79 яшь) Лондон, Бөекбритания |
| Үлем сәбәбе | опухоль печени[d] |
| Ватандашлыгы |  Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d]  Бөекбритания |
| Әлма-матер | Королевский научный колледж[d] һәм Лондон университеты[d] |
| Һөнәре | язучы, эссеист |
| Сәяси фирка | Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе |
| Җефет | Isabel Mary Wells[d] һәм Catherine Wells[d] |
| Өйдәш | Amber Reeves Blanco White[d], Ребекка Уэст[d], Маргарет Сэнгер[d], Odette Zoe Keun[d], Мария Игнатьевна Будберг[d] һәм Элизабет фон Арним[d] |
| Балалар | Anthony West[d], Джордж Филип Уэллс[d] һәм Frank Wells[d] |
| Ата-ана | * Joseph Wells[d] (әти)
* Sarah Neal[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Francis Charles Wells[d] һәм Frederick Joseph Wells[d] |
| Гыйльми дәрәҗә: | биология фәннәре докторы[d] |
|  |
|  **Һерберт Уэллс**  Викиҗыентыкта |

**Һе́рберт Джордж Уэ́ллс** (ингл. *Herbert George Wells*; 1866 елның 21 сентябре — 1946 елның 13 августы) — британ язучысы, публицист. Күп кенә популяр фәнни-фантастик әсәрләр авторы. «Вакыт машинасы», «Дөньялар сугышы», «Күзгә күренмәс кеше» кебек романнар аның тарафыннан язылган. Фабианлык тарафдары. Тәнкыйди реализм остасы.

1932-1935 — халыкара ПЕН-клуб президенты.

## Татар телендә басылган әсәрләре

* 1979 ел - "Күренмәс кеше" романы, Казан, ТКН. русчадан Фәрваз Миңнуллин тәрҗемәсе
# Ут

| Ут |
| --- |
|  |
|  |
| Нигә сәбәп була | пепелище[d], җылылык һәм көл[d] |
|  Ут Викиҗыентыкта |

**Ут** – кызган газлар яки плазма җыелмасы. Утның килеп чыгу сәбәпләре төрле. Кайберләре:

* янучы материалны билгеле бер ноктага кадәр җылыту;
* химик реакция;
* югары көчәнешле токның янучы матдәгә тиюе.

Ут яну процессының төп фазасы һәм башка янучаy материаллар белән яrын булганда узенән-узе таралучан.
Гәмалдә ут температурасы, януда катнашкан материаллар белән бәйләнгән.
Хәрби эштә «ут» ут атычы коралдан (пуля яки снарядтан) ату тигәнне аңлата.

Кешеләр камины эшләргә һәм аларда ут үстерергә өйрәнде, бу йортны җылытуга ярдәм итте.

### Тарих

Кешелекнең иң мөһим табышларының берсе – ут табу ысулы.
Утка ия булу бәяләп бетергесез табыш биргән. Ут:

* салкын климатта яшәргә ярдәм иткән;
* ашамлыкны йомшак һәм тәмлерәк иткән, озаграк сакларга мөмкинлек биргән;
* йортны яктырткан;
* кыргый хайваннарны куркыткан;
* урманны яндырып агач көле белән сөрелгән җирләрне ашлаганнар;
* юан агачларны яндырып көймә эшләгәннәр, балчыктан ясалган савыт-сабаны яндырганнар, металл эреткәннәр.

Ялкынның җылы бирүе билгеле. Шулай ук утта зыян күргән җимеш һәм хайваннарның тәм сыйфаты югары булуы ут табу ысулын эзләргә мәҗбүр иткән булуы ихтимал.

### Көнкүрештә әһәмияте

Яктырту, җылыту, ашамлык әзерләү, кыргый хайваннарны куркыту, шартлы сигналлар бирү өчен ут бик әһәмиятле булганга тәүтормыш кешеләре төрле ут табу ысулларын уйлап чыгарган. Беренче булып утны яшен аткан агачтан алганнар, булса кирәк. Агачларны ышкып ут табу ысулы бик әһәмиятле булмаган, шуңа күрә мамык, имән һәм корычагач агачларында үскән гөмбәләрне киптереп файдалана башлаганнар. Яшәү өчен көрәштә утны сүндерми саклау урыны – учак булган.

Соңыннан шырпы, артабан бензин һәм газ кабызгычлары файдалана башлаганнар.

### Мифология һәм изотерикада мәгънәсе

Мифологиядә утка зур урын бирелә. Грек һәм Рим мифологиясенда алиһәләр һәм аллалар (Гефест, Прометей, Веста, Гестия һ.б.) ут белән тиңдәштерелә. Борынгы һинд мифологиясенда утны Агни, борынгы кельт мифологиясында ут алиһәсен Бриг сүрәтли. Төнъяк халыкларында ут хатын-кыз кыяфәтендә «ана», «хужабикә», якут һәм бурятларда ир кыяфәтендә «хуҗа» итеп күрсәтелә.
Гераклит фөлсәфәсендә һәм алхимиядә ут су, җир, һава белән табигатьнең тәүге берәмлеген тәшкил итә.

Янгын янгын процессы, аның территориясе хәзерге вакытта ниндидер сәбәпләр аркасында кысаларда тора алмый. Янгын ут белән генә түгел, ә янгын территориясендә янган әйберләрнең яну продуктлары белән дә куркыныч.

## Искәрмә