Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bu (agregat xalät)Кириллицада уку

Su buı dımlılıq öçen cawaplı
**Bu** yäki **par** — matdäneñ sıyıq yäki qatı agregat xaläte belän totrıqlı räweştä bulğan gaz fazası.

Fazalar diagramması: sıyıqça - bu çik noqtası. *Liquid* - sıyıqça, *vapour* - bu
Sıyıq yäki qatı fazadan bu xasil bulu - **bu yasalu** dip yörtelä. Kire protses **quyıru** yäki **sıyıqçağa äylänü** dip atala.

Tübän basımda häm yuğarı temperaturada bu üzlekläre ideal' gaz üzleklärenä yaqınaya.

Ğädättä bu töşençäse astında su buı telgä alına.

Bu häm toman töşençälären butamasqa kiräk. Bu - optik beriş sistema, ä toman - geterogen (berişsez) yaqtılıqnı çäçä torğan sistema.

## Törlär

Çista matdälärneñ bu törläre:

* Tuyındırılmağan bu
* Tuyındırılğan bu

**Tuyındırılmağan bu** - üz sıyıq xaläte belän totrıqlılıqqa citmägän bu. Bilgelängän temperaturada tuyındırılmağan bu basımı haman tuyındırılğan bu basımınnan azraq bula.

Sıyıqça öslege östendäge tuyındırılmağan bu bulğan oçraqta, bu yasalu protsesı quyıru protsessınnan östen bula, häm waqıt ütü belän sıyıqça buğa äylänä.

Törle sıyıqçalarda bu belän dinamik totrıqlı xalät törle bu tığızlığında bula, çönki molekulärara tä'sir iteşü köçläre aırılıp tora.

Misal öçen terekömeştä molekulärara tartım köçläre bik zur, şuña kürä dinamik totrıqlı xalät bunıñ keçe tığızlığında xasil bula inde.

## Su buı

Su buı - sunıñ gazsıman xaläte.

Su buı üzençälekle üzlekläre säbäple keşelär eşçänlegendä kiñ qullanıla:

* Sänäğättä cılılıq taşuçı bularaq bu yörtkeçlärendä, turbinalarda qullanıla
* Ut sünderü öçen bu sündergeç qullanıla
* Aş xäzerläwdä törle rizıq peşerü öçen

## Sıltamalar

* Перельман Я. И. Занимательная физика. — Москва: Наука, 1979. — Т. 2.
* Элементарный учебник физики / Под ред. Ландсберг Г. С.. — Изд. 8-е. — М.: Наука, 1972. — Т. 2. — С. 230—268.
* Новый политехнический словарь / Под ред. Ишлинский А. Ю.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2003. — С. 671. — ISBN 5-7107-7316-6.
# Санак уены

| Санак уены |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | исследование игр[d] |
| Һәштәге | videogame һәм videogames |
| Үрнәк элементы | Super Mario Bros.[d], Pac-Man[d], Half-Life[d], Тетрис[d], Doom[d], Sid Meier’s Civilization, Spacewar![d] һәм Pong[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Компьютерные игры[d] |
| Stack Exchange'да | gaming.stackexchange.com |
| Моңа өлешчә туры килә | PC-игра[d] һәм видеоигра[d] |
| ... өчен үзсыйныф | тауар |
| Эпонимик төркемнәр төркеме | [d] |
|  Санак уены Викиҗыентыкта |

**Санак уены** — уен процессын (геймплейны) оештыру өчен компьютер программасы, уен буенча партнерлар белән элемтә өчен, яки үзе партнеры сыйфатында чыгыш ясаучы.

## Тарих

Калып:Санак уеннары тарихы

## 1940—1950

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, АКШта беренче интерактив электрон җайланмалар өчен махсус уеннар, һәм беренче уен программалары өчен компьютерлар эшләнде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Костюмдар, Бернард (1967). "Оюн деген эмне?". Илим философиясы. 34 (2): 148–156.

## Сылтамалар

**Ошибка Lua в Модуль:External\_links на строке 666: attempt to call field 'getRefHtml' (a nil value).**

## Шулай ук карагыз
# Программист

| Программист |
| --- |
|  |
| Бу һөнәрнең өлкәсе | программалау[d], polyglot programming[d] һәм app economy[d] |
|  Программист Викиҗыентыкта |

Программалаштыручылар «Яндекс» офисында.
**Программист** — санак өчен програмнар төзү һәм эшкәртү буенча белгеч, программалау телендә код белән эшли.

## Санак тарихы

Мәгълүматны эшкәртүче санакларны үстерүгә зур өлешләрен Чарльз Бэббидж, Н.И. Бессонов, Джон фон Нейман, С.А. Лебедев, И.С. Брук һәм Б.И.Рәмиев кертә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ивановский С. А., Лисс А. Р., Романцев В. В., Экало А. В. Профессиональная подготовка программистов в рамках специальностей и направлений государственных образовательных стандартов
* Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Государственные требования к минимуму содержания и уровню подготовки выпускника по специальности 220400 — Программное обеспечение вычислительной техники и автоматизированных систем  2009 елның 31 август көнендә архивланган
* Приказ Минтруда РФ от 18.11.2013 г. N 679н "Об утверждении профессионального стандарта «Программист»

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Программистлар көне
# Окленд утраулары

|  |
| --- |
|  Окленд утраулары ингл. *Auckland Islands* |
| 50°42′00″ ю. к. 166°5'00" кч. о.  |
| Акватория | Тын океан |
| Утраулар саны | 8  |
| Иң эре утрау | Окленд  |
| Гомуми мәйдан | 625,6 км² |
| Ил | Яңа Зеландия Яңа Зеландия |
|  |
| Халык саны (2012 ел) | 0 кеше |
|  |
|  Бөтендөнья мәгариф, фән һәм мәдәният оешмасы'ның «Бөтендөнья мирасы исемлеге» объекты |
| **Субантарктик утраулар** |
| Сылтама |  №877 Бөтендөнья мирасы объектлары исемлегендә (en)  |
| Критерийлар |  (ix)(x)  |
| Кертү елы |  1998  (22-нче сессия) |
|  **Окленд утраулары**  Викиҗыентыкта |

**Окленд утраулары** (ингл. *Auckland Islands*) — Тын океанда урнашкан вулканик утраулар төркеме. Яңа Зеландия территориясе. Яңа Зеландиянең Көньяк утравыннан 450 км көньяктарак урнашкан.

Мәйданы 625,6 км². Иң биек ноктасы — 660 м. Поляр яны океаник климаты, уртача еллык явым-төшемнәр саны — 1500 мм. Кәкреурманлык белән капланган. Хайваннар дөньясын яңазеланд диңгез арсланы, диңгез филе, диңгез мәчесе, пингвиннар һәм башкалар тәшкил итә.

Даими яшәүче халык юк. 1998 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.

## Галерея

* Ловитт борыны
* Окленд утраулары космостан
*

## Искәрмәләр
# Alman teleКириллицада уку

| Alman tele (*Deutsch [Doytç]*) |
| --- |
| İllärdä: | Almaniä, Şveytsariä, Avstriä, wä başqa 38 ildä. |
| Töbäklär: | böten dönyada |
| Tulayım söyläşä: | 120 million |
| Däräcä: | 9 |
| Tel ğäiläse: | Hind-Awrupa

```
German
 Batış German
  Biek German
   Alman
    Urta Alman
     Çığış Urta Alman
      **Almança**
```
 |
| Räsmi xälät |
| Räsmi tel sanala: | Almaniä, Lixtenşteyn, Avstriä, Belgiä, İtaliä, Şveytsariä, Lüxemburg, Daniä, Namibiä, Pol'şa wä başqa |
| Küzätüdä tora: | - |
| Tel kodları |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | ger, deu |
| SIL | GER |

**Alman tele** (almança *Deutsch* [Doyç]) German telläre törkemenä kerä häm bügenge dönyada iñ kiñ qullanıla torğan tellärenä kerä. Awrupa Berlegendä dä ul kiñ qullanıla häm räsmi telläre arasına kerä. Almança söyläşüçeläreneñ kübese Almaniä, Avstriä, Lixtenşteyn illärendä yäşi. Alardan tış Şveytsariä, Lüksemburg, İtaliäneñ Südtirol töbägendä, Çığış Belgiä, Rumıniä töbäklärendä, Frantsiäneñ Elzass häm Lorraine töbäklärendä dä Almança söyläşüçelär baytaq.

## Tarix

## Törkemläw

Alman tele German telläre ğäiläseneñ Batış törkemenä kerep, Hind-Awrupa tellär ğäiläsenä kertelä.

### Räsmi bulu

### Cirle söylämnär

## Sarıf

*Töp mäqälä: Alman teleneñ sarıfı*

## Yazu

Almança yazu öçen Latinälif qullanıla. Latinäliftäge ğädäti 24 xäreftän tış, Almançada öç “umlaut” («ä», «ö», «ü») häm «ss» öçen maxsus «ß» bilgese qullanıla. Soñğı ğömerlärenä tikle Almança bastıru eşendä “qara xäreflär” wä Sütterlin qullanılğan. Latinälif xärefläreneñ bu törläre bügenge ğädäti şäkellärdän bik ayırıla häm alarnı uqu künekmägän keşegä şaqtıy awır.

## İmlä

*Töp mäqälä: Alman imläse*

Latıyn grafikası

## Monı da qara

* Umlaut, ß
* Almançanıñ ímla üzgäreşläre
* Alman xalqı

## Päräwezdä

* German 101 Learn German online (İnglizçä)
* Ethnologue.com tarafınnan Alman telenä küzätü
* Öyränüçelär öçen buşlay belem  2004 елның 17 февраль көнендә архивланган (İnglizçä)
* Verein Deutsche Sprache (Almança)

*Bu bit mäqälä töpçege genä. Sez anı tulılandırıp, Wikipediägä yärdäm itä alasız.*
# Ак төлке

| Ак төлке |
| --- |
|  |
|  |
| Кыскача исем | V. lagopus |
| Халыкара фәнни исем | Vulpes lagopus L., 1758 |
| Таксономик ранг | төр |
| Югарырак таксон | төлкеләр[d] |
| Таксонның халык атамасы | Arctic Fox һәм Zorro Ártico |
| Таксон синонимы | Alopex lagopus[d] һәм C. lagopus[d] |
| Тәүге атамасы | C. lagopus[d] |
| Макималь гомер озынлыгы | 16,3 ел |
| Йөклелек чоры | 52 ± 3 тәүлек |
| Төшләү көче коэффициенты | 97 |
| Нәрсәнең чыганагы | Арктика төлкесе[d] |
| ХТСБ саклану статусы | LC[d] |
| Региональный природоохранный статус | EN[d] |
|  |
| Нинди вики-проектка керә | ВикиПроект Инвазив биология[d] |
| Тәүлек циклы | ночной[d] |
| Таксон ареалы | Арктика, Аляска, Канада, Финляндия, Исландия, Норвегия, Россия, Швеция, Шпицберген һәм Гренландия |
|  |
|  Ак төлке Викиҗыентыкта |

**Ак төлке, котып төлкесе** (лат. *Alopex lagopus*) — этләр гаиләсенә караган имезүче.

## Характеристикасы

Төк япмасының төсе буенча ак төлке зәңгәрсу (җәен һәм кышын төтенсу соры) һәм ак (җәен соргылт көрән, кышын ак) була. Йоны куе һәм йомшак. Гәүдә озынлыгы 50-75 см, койрыгы 25-42 см, авырлыгы 7,5 кг кадәр. Гәүдәсе озын, башы йомры, борыны кыска. Колагы кыска, түгәрәк. Аягы кыска, бармакта йөрүче. Койрыгы кабарынкы. Моногам. Җенси яктан 9-10 айда өлгерә. 3-12 (21‑гә чаклы) көчеге була. 8-10 ел яши. Тәүлек әйләнәсенә, кышын башлыча төнлә, актив.

## Яшәеше

Ауразия, Төньяк Америка тундрасы һәм урман‑тундрасында, Төньяк Боз океанның утрауларында таралган. Кышын хайваннарның күпчелек өлеше урман‑тундрага һәм тайгага күчә.

Калку урыннарда тирән эннәрдә яши. Башкортстанда ак төлке үрчетү белән Иглин җәнлекчелек хуҗалыгында һәм шәхси ярдәмче хуҗалыкларда шөгелләнәләр.

## Туклануы

Нигездә, кимерүчеләр, шулай ук кошлар һәм аларның йомыркалары, балык, умырткасызлар, үләксә, җимеш, үлән белән туклана.

## Искәрмәләр
# Грек әлифбасы

| Грек әлифбасы |
| --- |
| Нигезләнү датасы | БЭК IX гасыр |
|  |
| Исем | Greek һәм grec |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | финикиялеләр язуы[d] |
| Әсәр яки аның атамасы теле | грек теле, борынгы грек теле һәм понтус теле[d] |
| Язу | греческая письменность[d] |
| Язу юнәлеше | сулдан уңга[d] |
| Җитештерү урыны | Борынгы Афиналар[d] |
| Диапазон в Юникоде | U+0370-03FF, U+1F00-1FFF һәм U+10140-1018F |
|  Грек әлифбасы Викиҗыентыкта |

|  |
| --- |
|  |
| Грек әлифбасы |
| **Αα** | Альфа | **Νν** | Ню |
| **Ββ** | Бета | **Ξξ** | Кси |
| **Γγ** | Гамма | **Οο** | Омикрон |
| **Δδ** | Дельта | **Ππ** | Пи |
| **Εε** | Эпсилон | **Ρρ** | Ро |
| **Ζζ** | Дзета | **Σσς** | Сигма |
| **Ηη** | Эта | **Ττ** | Тау |
| **Θθ** | Тета | **Υυ** | Ипсилон |
| **Ιι** | Йота | **Φφ** | Фи |
| **Κκ** | Каппа | **Χχ** | Хи |
| **Λλ** | Лямбда | **Ψψ** | Пси |
| **Μμ** | Мю | **Ωω** | Омега |
| Тарих |
| Архаик локаль вариантлар  •  •  •  •  •  |
| Лигатуралар (ϛ, ϗ, ȣ) • Диакритикалар |
| Цифрлар:  (6) •  (90) •  (900) |
|

---

 **Commons** |

**Юнан әлифбасы** — юнан теленең һәм башка юнан группасы телләренең әлифбасы. Ул даими рәвештә б.э.к. IX гасыр соңыннан яки б.э.к. VIII гасыр башыннан кулланыла. Грек алфавиты тартык һәм сузык авазларны үз эченә алып, алар өчен аерым билгеләр кулланган башлангыч әлифба булып тора.

Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәвергә кадәр кайбер диалектларда тагын да берничә хәреф — Ϝ, ϝ (дигамма), Ϛ, ϛ (стигма), Ͱ, ͱ (хета), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи). Классик грек телендә быларның беренче өчесе саннарны язуда кулланылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Грек-рус транслитерациясе  2011 елның 8 апрель көнендә архивланган (рус.)
* Грек алфавиты  2013 елның 2 гыйнвар көнендә архивланган (рус.)
* Грек алфавиты — транслитерация һәм юникод 2015 елның 4 ноябрь көнендә архивланган (ингл.)
# Граната

Ф-1 гранатасы**Грана́та, гранат** (исп. Granada) — дошманның җанлы көчләргә һәм техникага ыргыту юлы белән тидерү өчен билгеләнгән шартлауча сугыш коралы.

Заманча кул гранаты корпустан, шартлаткыч матдәләрнең корылмасыннан (зарядыннан) һәм шартлаткычтан (кабызгычтан) гыйбарәт. Тидерү корпус ярчыклары, шартау дулкыны яки кумуләтив агынтысы, һәм шулай ук әзер тидерүчән элементамлар (шрапнель) тарафыннан ясала. Җиңел эретмәләрдән, югары чагыштырма ныклыклы матдәләрдән һәм пластмассдан ясала. Яхшы күнеккән солдат ярчыклы гранатаны 40-50 метрга, танкка каршы гранатаны — якынча 20 метрга ыргыта ала.

## Билгеләнеш буенча

* төп билгеләнешле:
	+ танкка каршы (фугас, кумулятив)
	+ җәяү (гаскәр)гә каршы (ярчыклы, ярчыклы-фугас, фугас)
	+ яндыра торган
* махсус билгеләнешле:
	+ төтен
	+ яктырта торган
	+ сигнал
	+ яктылык-тавыш
	+ газ

һ.б.

* өйрәнү гранаталар

## Ыргыту ысулы буенча

* кул — кул белән ыргытыла
* мылтык, табанча, көпшәасты гранататкыч — махсус коралдан атып җибәрелә
* мылтык-кул — атып җибәреләләр яки кул белән ыргытыла
# Аннексия

**Аннексия** - берәр илне яки аның бер өлешен берьяклы рәвештә башка илгә көчләп кушу.

Халыкара хокук нигезендә аннекския — агрессия төрләреннән берсе булып, хәзерге вакытта халыкара-хокукый җавалылыкны китереп чыгара. БМО Низамына нигезләнеп һәрнинди суверен дәүләтнең территориаль бөтенлегенә яки сәяси мөстәкыйльлегенә каршы көч куллану яисә көч куллану белән янау тыела.
# HolokostКириллицада укуLatinitsada uqu

Alman Aynzatsgruppаsı Sovet watandaşların, yähüdlärne üterä. SSRB, Ukraina, 1942 yıl.
Auşwits-Birkenau (Osventsim) ülem lagere
**Holokost** (inglizçä *holocaust*, borınğı yunança *ὁλοκαύστος*

 *— **böten yandıru**) - natsistlar tarafınnan / Öçençe reyx (faşist Almaniä çorı, 16.09.1935-23.05.1945) bulğan waqıtında törle etnik häm ictimäği törkemnärne ezärläkläw häm üterü (Sovet äsirläre, poläklar, yähüdlär, çegännär, geylär, masonnar, awıru keşelär häm ğäriplär) .*

* Tar mäğnädä - yähüdlärne mass-küläm ezärläkläw häm yuq itü faşist Almaniädä häm natsist yawlap alğan däwlätlärdä; 1933-1945 yıllarda Awrupa yähüdlären natsist Almaniäse häm anıñ soyuzdaşları tarafınnan üterü.

## Holokost üzençälekläre

1. Awrupanıñ 60% yähüdlären (6 mln. keşe çaması) yuq itü.
2. 25-30% Çegännären yuq itü
3. 10% Poläkların üterü
4. 3 mln. Sovet äsirlären üterü
5. Awıru keşelärne üterü
6. 9 meñ gey üterüe
7. Ülem lagerlären buldıru
8. Holokost qorbannarı östendä räximsez meditsina täcribälären ütkärü.

## Holokost qısqa tarixı

16.09.1935 yähüdlärgä qarşı **Nüremberg qanunınıñ(en)* baş bite. 26.11.1935 könne ul başqa kategoriälärgä dä qağıla başlıy.
* 1933 yılnıñ 30 ğinwarında - Hitler kantsler itep bilgelängän.
* 1933 yılnıñ 23 martında - Almaniädä natsist diktaturası urnaştırıla.
* 1935 yılda - yähüdlärgä qarşı qanunnarnı qabul itü
* 1938 yılnıñ 9 noyäberendä - **Bällür tön**, böten Almaniädä yähüdlärgä qarşı höcümnär.
* 1939 yılnıñ 1 sentäberdä - İkençe Bötendönya suğışı başlana.
* 1940 yılda - Osventsim ülem lagerenä salınu.
* 1941 yılnıñ 22 iyünendä - Sovetlar Berlegenä höcüm
* 1942 yılnıñ 20 ğinwarında - Wanzey konferentsiäse
* 1942 yılnıñ yazında - yähüdlärne ülem lagerlärenä cibärü
* 1942 yılnıñ 19 aprelendä - Warşawa gettosında kütäreleş
* 1945 yılnıñ 27 ğinwarında - palkawnik Fedor Krasavin citäkçelegenäge Sovet ğäskärläreneñ 263-nçe uqçı tömäne Osventsim lageren azat itä. Fedor Krasavin Qazannıñ Arça ziratında kümelgän.
* 1945 yılnıñ 8-9 mayında - faşist Almaniäse çigenä
* 1945-1946 yıllarda - Nürnberg xökeme

## Ädäbiat

* Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett.. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060