Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Озынлык буенча елгалар исемлегеLatinitsada uqu

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

Бу Җир йөзендәге елгаларның озынлыгы буенча исемлеге.

**Дөньяның иң зур елгалары**| № | Исем | Озынлыгы, км | Бассейн мәйданы (мең км²) | Суның устьеда уртача чыгымы (мең м³/с) | Суның устьеда иң зур чыгымы (мең м³/с) | Чыгымы (млн. т/елга)
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Амазонка | 7100 | 5965 | 220,00 | 360,00 | 498,00
  |
| 2. | Нил | 6650 | 2870 | 2,30 | 6,40 | 110,50
  |
| 3. | Янцзы | 5800 | 1818 | 34,00 | 90,20 | 500,00
  |
| 4. | Миссисипи – Миссури | 5969 | 3229 | 19,00 | 59,00 | 500,00
  |
| 5. | Хуанхэ | 5464 | 752 | 1,50 | 22,00 | 380,00
  |
| 6. | Об (Иртеш белән) | 5410 | 2990 | 12,70 | 43,00 | 15,00
  |
| 7. | Парана | 4380 | 2970 | 15,00 | 65,00 | 129,00
  |
| 8. | Меконг | 4500 | 810 | 12,00 | 30,00 | 169,60
  |
| 9. | Амур | 4440 | 1855 | 10,90 | 40,00 | 24,90
  |
| 10. | Лена | 4400 | 2490 | 17,00 | 200,00 | 15,40
  |
| 11. | Конго (Луалаба белән) | 4320 | 3691 | 40,00 | 75,00 | 64,70
  |
| 12. | Макензи | 4240 | 1760 | 14,00 |  | 15,00
  |
| 13. | Нигер | 4160 | 2092 | 12,00 | 35,00 | 67,00
  |
| 14. | Енисей | 4102 | 2580 | 19,80 | 154,00 | 13,20
  |
| 15. | Идел | 3530 | 1360 | 7,70 | 52,00 | 25,80
  |
| 16. | Инд | 3180 | 960 | 3,80 | 30,00 | 435,40
  |
| 17. | Юкон | 3180 | 900 | 6,30 |  | 88,00
  |
| 18. | Дунай | 2850 | 817 | 6,40 | 20,00 | 67,50
  |
| 19. | Ориноко | 2730 | 994 | 29,00 | 55,00 | 86,50
  |
| 20. | Ганг | 2700 | 2055 | 38,00 |  | 2177,20
  |
| 21. | Замбези | 2660 | 1330 | 16,00 |  | 100,00
  |
| 22. | Муррей | 2574 | 1072 | 0,50 |  | 31,90
  |
# Хәзәр каһанлыгы

|  |
| --- |
| **Хәзәр каһанлыгы**  юкка чыккан |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | 650 ел — 969 ел

  |  →    → |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  | Мөһер |  |

 |
|  |
| **Башкала** | Сәмәндәр, Идел |
| **Тел(ләр)** | Хәзәр теле |
| **Дин** | яһүдилек, ислам, тәңречелек |
| **Халык** | Хәзәрләр |
| **Каһан** |
|  |

**Хәзәр каһанлыгы** (650—969) — күчмә хәзәр халкы барлыкка китергән урта гасыр дәүләте.

Көнбатыш төрки каһанлыктан аерылып чыга. Кавказ алдындагы, Иделнең түбән һәм урта агымындагы, бүгенге төньяк-көнбатыш Казахстан территорияләрен, Азак диңгезе буйларын, Кырымның көнчыгыш өлешен һәм Көнчыгыш Аурупаның Днепрга кадәрге далалы һәм урманлы далалы җирләрен идарәсе астында тота торган була.

Дәүләтнең үзәге бүгенге Дагстанның диңгез буе җирләрендә урнашкан була, соңрак Иделнең түбән агымына күчә. Идарә итүче элитаның бер өлеше Яһүд динендә була.

## Варислар

Соңгы тикшерүләр буенча хәзәрләрдә **R1a-Z93** ДНК һаплотөркеме табылган (казу эшләре хәзәр курганнарында үткәрелгән), әлеге ДНК һаплотөркеме күбесенчә татарларда, карачай-балкарларда, башкортларда, пуштуннарда, кыргызларда очрый, бүгенге яһүдләрдә очрамый. Шулай итеп, хәзәрләрнең Көнбатыш Төрки каһанлыгыннан чыкканы һәм заманча татар-башкорт, карачай-балкар кардәшлеге исбатланган .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Госман империясе

|  |
| --- |
| **(Г)Осман империясеЮгары Госман Дәүләте دولت عالیه عثمانیه Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye**  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1299 ел — 1922 ел

  |  →    →    →    → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Госман империясе байрагы | Госман империясе гербы |  |

 |
|  |
| **Башкала** | Сөгүт (1299—1329),
Бурса (1329—1361),
Диметока (1361—1363)
Әдирнә (1363—1453),
Истанбул (1453—1922) |
| **Тел(ләр)** | госман, гарәп һәм фарсы телләре |
| **Дин** | Ислам (Сөнничелек) |
| **Акча берәмлеге** | акча, куруш (төрек пиастры), лира |
| **Мәйдан** | 5 200 000 км² |
| **Халык** | 35 350 000 |
| **Идарә итү төре** | Абсолют монархия:
* 1908 тиклем (офиц.һәм факт.)
* 1913 башлап (факт.)

Конституцион монархия:
* 1908 башлап (офиц.)
* 1908-1913 (офиц. һәм факт.)
 |
|  |

**Госман Империясе**, рәсми исеме **Югары Госман Дәүләте** (госм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) - күпмилләтле, госман солтаннары идарәсе астындагы куәтле дәүләт-империя. 1299 елдан 1922 елга кадәр яшәгән.

Бөтендөнья мәйданына чыгуы Константинополь каласын яулау белән башлана дип әйтергә була. Соңыннан бу шәһәргә Истамбул исеме бирелә һәм ул империянең башкаласына әверелә. Иң зур куәткә ирешкән чакта дәүләтнең биләмәләре Европа, Азия һәм Африканың шактый өлешен били. Хәрби, икътисади һәм сәяси куәте ягыннан күп кенә алдынгы Европа илләрен артта калдырган.

## Тарих

### Госман империясенен барлыкка килүе (1299—1453)

Никополь янында сугыш, 1396
* 1691 ел 23 июнь — Госман империясе солтаны Сөләйман II вафат була.

### Кырым ханлыгын Рус дәүләтенә кушу

Кырым ханлыгын 1783 елда рус дәүләтенә көчләп кушуның сәбәбе Кырымның хәрби көчсезлегенә түгел, ә Россия империясе белән Төркия арасындагы сугышына бәйләнгән. Шул сугыш нәтиҗәсендә ханлык рус йогынтысына астына кертелде. Кечек-Кайнарҗа солыхы буенча Кырым Россия империясенә кушылырга тиеш булмады, ләкин рус гаскәрләре 1783 елда, аннексия үткәреп, аның территориясенә искәртмәсез керәләр.

1791 елда Ясск солыхы буенча Госман империясе Кырымның Россия империясенә ия булуын хөрмәтләгәннәр. 29 декабрьнә – Кырым Россия империясенә керә.

* 1913 елның 5 ноябрендә — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

## Моны да карагыз

* Госман империясе солтаннары
# Жаң Тироль

| Жаң Тироль |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | фр. Jean Tirole |
| Туган | 9 август 1953(1953-08-09) (72 яшь) Труа |
| Яшәгән урын | Тулуза |
| Ватандашлыгы |  Франция |
| Әлма-матер | Политехника мәктәбе, Париж-Дофин университеты[d], Массачусетс технология институты[d] һәм Национальная школа мостов и дорог[d] |
| Һөнәре | икътисадчы, университет профессоры, тикшеренүче |
| Эш бирүче | Тулуза 1 университеты[d], Политехника мәктәбе, Массачусетс технология институты[d] һәм Тулуза икътисад мәктәбе[d] |
| Гыйльми дәрәҗә: | докторы[d] (1978) һәм фәлсәфә докторы[d] (1981) |
|  **Жаң Тироль**  Викиҗыентыкта |

**Жаң Тироль** (9 август 1953(1953-08-09) (72 яшь), Труа — , ) — икътисадчы, университет профессоры, тикшеренүче (Франция). Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2014).

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Сәяси фиркаләрLatinitsada uqu

## Фиркаләрнең төзелеше

Фирканең барлык әгзалары да акчалата *взнос* түлиләр. Фирка аппараты шулар хисабына яши. Фирка әгъзалары күбрәк булган саен аның казнасы да баерак була.

## Фиркаләрнең функцияләре

* Сәяси – дәүләт хакимиятен кулга төшерү.
* Вәкиллекле – халыкның аерым төркемнәре һәм катлаулары мәнфәгатләрен чагылдыру.
* Электорат – сайлау кампанияләрендә катнашу.
* Социальләштерү – тугрылыклы әгзалар тәрбияләү
* Рекруторлык – сәяси яктан белемле, кешеләрне парламентка һәм хөкүмәткә үткәрү өчен сайлап алу һәм тәкъдим итү.

## Россиядә фиркаләр

Хәзерге заманда Россиядә дистәләгән фиркаләр бар. Тик 2007 һәм 2011 елларда узган сайлауларда шуларның дүрте генә Дәүләт Думасына уза алды. Алар: ЛДПР, КПРФ, Бердәм Россия, Гадел Россия.
# Миллард Филлмор

| Миллард Филлмор |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Millard Fillmore* |
| Туган | 7 гыйнвар 1800(1800-01-07)[…] Саммергилл, Кайюга (округ, Нью-Йорк), Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 8 март 1874(1874-03-08)[…] (74 яшь) Баффало, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары |
| Үлем сәбәбе | инсульт |
| Күмү урыны | Форест Лоун[d] |
| Ватандашлыгы | Америка Кушма Штатлары |
| Һөнәре | сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, хокук белгече, президент республики |
| Сәяси фирка | Know Nothing Party[d] һәм Виглар фиркасе[d] |
| Җефет | Эбигейл Филлмор[d] һәм Caroline C. Fillmore[d] |
| Балалар | Мэри Эбигейл Филлмор[d] һәм Миллард Пауэрс Филлмор[d] |
| Ата-ана | * Натаниэль Филлмор[d] (әти)
* Phoebe Millard[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Charles Dewitt Fillmore[d] һәм Darius Ingraham Fillmore[d] |
|  |
|  |
|  **Миллард Филлмор**  Викиҗыентыкта |

**Миллард Филлмор** (7 гыйнвар 1800(1800-01-07)[…], Саммергилл, Кайюга (округ, Нью-Йорк), Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары — 8 март 1874(1874-03-08)[…] (74 яшь), Баффало, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары) — сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, хокук белгече, АКШ президенты (9 июль 1850 – 4 март 1853), АКШ вәкилләр пулаты әгъзасы (4 март 1837 – 3 март 1843), АКШ президенты урынбасары (4 март 1849 – 9 июль 1850), АКШ вәкилләр пулаты әгъзасы (4 март 1833 – 3 март 1835), Нью-Йорк штаты ассамблеясе әгъзасы (1829 – 1831), (4 март 1849 – 9 июль 1850).

## Искәрмәләр